Adhyaya 61

Verse 1

इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये वासुदेवप्रतिष्ठादिकथनं नाम षष्टितमो ऽध्यायः अथ एकषष्टितमो ऽध्यायः द्वारप्रतिष्ठाध्वजारोहाणादिविधिः भगवानुवाच वक्षे चावभृतस्नानं विष्णोर् नत्वेति होमयेत् एकाशीतिपदे कुम्भान् स्थाप्य संस्थापयेद्धरिं

इत्यादिमहापुराणे आग्नेये “वासुदेवप्रतिष्ठादिकथनम्” नाम षष्टितमोऽध्यायः समाप्तः। अथैकषष्टितमोऽध्यायः—“द्वारप्रतिष्ठाध्वजारोहणादिविधिः”। भगवानुवाच—अवभृतस्नानं वक्षे; “विष्णोर्नत्वा” इति होमयेत्। एकाशीतिपदे कुम्भान् स्थापयित्वा हरिं संस्थापयेत्॥

Verse 2

पूजयेद् गन्धपुष्पाद्यैर् बलिं दत्वा गुरुं यजेत् द्वारप्रतिष्ठां वक्ष्यामि द्वाराधो हेम वै ददेत्

गन्धपुष्पादिभिः पूजयेत्; बलिं दत्त्वा गुरुम् यजेत्। द्वारप्रतिष्ठां वक्ष्यामि—द्वाराधः हेम निश्चयेन ददेत्॥

Verse 3

अष्टभिः कलशैः स्थाप्य शाखोदुम्बरकौ गुरुः गन्धादिभिः समभ्यर्च्य मन्त्रैर् वेदादिभिर्गुरुः

अष्टकलशैः प्रतिष्ठाप्य शाखोदुम्बरकौ गुरुम्। गन्धादिभिः समभ्यर्च्य वेदादिमन्त्रैर्गुरुं समर्चयेत्॥

Verse 4

कुण्डेषु होमयेद्वह्निं समिल्लाजतिलादिभिः दत्वा शय्यादिकञ्चाधो दद्यादाधारशक्तिकां

कुण्डेषु वह्निं होमयेत् समिद्लाजतिलादिभिः। अधः शय्यादिकं दत्त्वा दद्यादाधारशक्तिकाम्॥

Verse 5

शाखयोर्विन्यसेन्मूले देवौ चण्डप्रचण्दकौ ऊर्ध्वोदुम्बरके देवीं लक्ष्मीं सुरगणार्चितां

शाखयोर्विन्यसेन्मूले देवौ चण्डप्रचण्डकौ। ऊर्ध्वोदुम्बरके देवीं लक्ष्मीं सुरगणार्चिताम्॥

Verse 6

न्यस्याभ्यर्च्य यथान्यायं श्रीसूक्तेन चतुर्मुखं दत्वा तु श्रीफलादीनि आचार्यादेस्तु दक्षिणां

न्यस्याभ्यर्च्य यथान्यायं श्रीसूक्तेन चतुर्मुखम्। दत्त्वा तु श्रीफलादीनि आचार्यादेस्तु दक्षिणाम्॥

Verse 7

प्रतिष्ठासिद्धद्वारस्य त्वाचार्यः स्थापयेद्धरिं विष्णुर्नुकेति घ, ङ, चिह्नितपुर्स्तकद्वयपाठः समिदाज्यतिलादिभिरिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः अथाभ्यर्च्येति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः प्रासादादस्य प्रतिष्ठन्तु हृत्प्रतिष्ठेति तां शृणु

प्रतिष्ठासिद्धद्वारस्य त्वाचार्यः स्थापयेद्धरिम्। ‘विष्णुर्नुके’ इति केचित्; समिदाज्यतिलादिभिः (ङ-पाठः) अथाभ्यर्च्येति (ङ-पाठः) प्रासादादस्य प्रतिष्ठन्तु; ‘हृत्प्रतिष्ठा’ इति तां शृणु॥

Verse 8

समाप्तौ शुकनाशाया वेद्याः प्राग्दर्भमस्तके सौवर्णं राजतं कुम्भमथवा शुक्लनिर्मितं

शुकनाशायाः समाप्तौ वेद्याः प्राग्दर्भाग्रे मस्तके सौवर्णं राजतं कुम्भं वा शुक्लद्रव्यनिर्मितं कुम्भं स्थापयेत्।

Verse 9

अष्टरत्नौषधीधातुवीजलौहान्वितं शुभं सवस्त्रं पूरितं चाद्भिर्मण्डले चाधिवासयेत्

अष्टरत्नौषधीधातुवीजलौहान्वितं शुभं सवस्त्रं जलपूर्णं च मण्डलेऽधिवासयेत्।

Verse 10

सपल्लवं नृसिंहेन हुत्वा सम्पातसञ्चितं नारायणाख्यतत्त्वेन प्राणभूतं न्यसेत्ततः

नृसिंहमन्त्रेण सपल्लवं हुत्वा सम्पातसञ्चितं कृत्वा ततः नारायणतत्त्वेन प्राणभूतं न्यसेत्।

Verse 11

वैराजभूतान्तं ध्यायेत् प्रासादस्य सुरेश्वर ततः पुरुषवत्सर्वं प्रासादं चिन्तयेद् बुधः

सुरेश्वर, प्रासादं वैराजभूतान्तं यावत् ध्यायेत्; ततः बुधः सर्वं प्रासादं पुरुषवत् चिन्तयेत्।

Verse 12

अधो दत्वा सुवर्णं तु तद्ववद् भूतं घटं न्यसेत् गुर्वादौ दक्षिणां दद्याद् ब्राह्मणादेश् च भोजनं

अधः सुवर्णं दत्त्वा तद्वद् विधिना कृतं घटं न्यसेत्। गुर्वादौ दक्षिणां दद्याद् ब्राह्मणादिभ्यश्च भोजनं दापयेत्।

Verse 13

ततः पश्चाद्वेदिबन्धं तदूर्ध्वं कण्ठबन्धनं कण्ठोपरिष्टात् कर्तव्यं विमलामलसारकं

ततः पश्चाद् वेदिबन्धं कुर्यात्; तदूर्ध्वं कण्ठोपरि कण्ठबन्धनं विधेयम्—तत् विमलं निर्मलं च सारकं दृढं च भवेत्।

Verse 14

तदूर्ध्वं वृकलं कुर्याच्चक्रञ्चाद्यं सुदर्शनं मूत्तिं श्रीवासुदेवस्य ग्रहगुप्तां निवेदयेत्

तदूर्ध्वं वृकलं कुर्यात्, आद्यं सुदर्शनं चक्रं च; ततः श्रीवासुदेवस्य मूर्तिं ग्रहगुप्त्यर्थं निवेदयेत्।

Verse 15

कलशं वाथ कुर्वीत तदूर्ध्वं चक्रमुत्तमं वेद्याश् च परितः स्थाप्या अष्टौ विघ्नेश्वरास्त्वज

ततः कलशं कुर्यात्; तदूर्ध्वं चक्रमुत्तमं स्थापयेत्। वेद्याः परितोऽष्टौ विघ्नेश्वराः स्थापनीयाः।

Verse 16

ः तत्त्वभूतमिति घ, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः तदूर्ध्वं चूर्णकं कुर्यादिति ग, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः तदूर्ध्वं चुल्वकं कुर्यादिति ख, घ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः अष्टौ वेद्येश्वरास्त्वज इति ग, घ, ङ, चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः चत्वारो वा चतुर्दिक्षु स्थापनीया गरुत्मतः ध्वजारोहं च वक्ष्यामि येन भूतादि नश्यति

‘तत्त्वभूतम्’ इति पाठो घ-ङ-चिह्नितपुस्तकेषु। तदूर्ध्वं ‘चूर्णकं कुर्यात्’ इति ग-ङ-पाठः। तदूर्ध्वं ‘चुल्वकं कुर्यात्’ इति ख-घ-द्विपाठः। ‘अष्टौ वेद्येश्वराः’ इति ग-घ-ङ-त्रिपाठः। चतुर्दिक्षु गरुत्मतः ध्वजचिह्नानि अष्टौ वा चत्वारो वा स्थापनीयानि। इदानीं ध्वजारोहं वक्ष्यामि येन भूतादि नश्यति।

Verse 17

प्रासादविम्बद्रव्याणां यावन्तः परमाणवः तावद्वर्षसहस्राणि तत्कर्ता विष्णुलोकभाक्

प्रासादविम्बद्रव्याणां यावन्तः परमाणवः, तावद्वर्षसहस्राणि तत्कर्ता विष्णुलोकं भजते।

Verse 18

कुम्भाण्डवेदिविम्बानां भ्रमणाद्वायुनानघ कण्ठस्यावेष्टनाज् ज्ञेयं फलं कोटिगुणं ध्वजात्

अनघ, कुम्भाण्डवेदिविम्बानां वायुप्रेरितभ्रमणेन ध्वजदण्डकण्ठस्यावेष्टनचलनेन च ध्वजात् कोटिगुणं पुण्यफलं भवतीति ज्ञेयम्।

Verse 19

पताकानां प्रकृतिं विद्धि दण्डं पुरुषरूपिणं प्रासादं वासुदेवस्य मूर्तिभेदं निबोध मे

पताकानां यथाप्रकृतिं विद्धि, दण्डं पुरुषरूपिणं जानीहि; वासुदेवस्य प्रासादभेदान् मूर्तिभेदांश्च मत्तो निबोध।

Verse 20

धारणाद्धरणीं विद्धि आकाशं शुषिरात्मकं तेजस्तत् पावकं विद्धि वायुं स्पर्शगतं तथा

धारणधर्मेण धरणीं विद्धि, शुषिरात्मना आकाशं विद्धि; तेज एव पावक इति विद्धि, वायुञ्च स्पर्शगुणात्मकं तथा विद्धि।

Verse 21

पाषाणादिष्वेव जलं पार्थिवं पृथिवीगुणं प्रतिशब्दोद्भवं शब्दं स्पर्शं स्यात् कर्कशादिकं

पाषाणादिष्वपि जलं विद्यते; तत् पार्थिवं पृथिवीगुणयुक्तं च। तत्र प्रतिशब्दोद्भवः शब्दो भवति, स्पर्शश्च कर्कशादिरूपः स्यात्।

Verse 22

शुक्लादिकं भवेद्रूपं रसमन्नादिदर्शनं धूपादिगन्धं गन्धन्तु वाग् भेर्यादिषु संस्थिता

शुक्लादिकं रूपं भवति; रसोऽन्नादिदर्शनात् ज्ञेयः; धूपादिभिर्गन्धो ज्ञेयः। शब्दस्तु वाग्भेर्यादिषु संस्थितः।

Verse 23

शुकनाशाश्रिता नासा बाहू तद्रथकौ स्मृतौ शिरस्त्वण्डं निगदितं कलशं मूर्धजं स्मृतं

नासा शुकनासाश्रिता प्रोक्ता, बाहू तस्य रथकौ स्मृतौ। शिरः अण्डं निगदितं, मूर्धजं कलशः स्मृतः॥

Verse 24

कण्ठं कण्ठमिति ज्ञेयं स्कन्धं वेदी निगद्येते पायूपस्थे प्रणाले तु त्वक् सुधा परिकीर्तिता

कण्ठः कण्ठ इति ज्ञेयः, स्कन्धो वेदीति निगद्यते। पायूपस्थे प्रणाला तु, त्वक् सुधेति परिकीर्तिता॥

Verse 25

मुखं द्वारं भवेदस्य प्रतिमा जीव उच्यते तच्छक्तिं पिण्डिकां विद्धि प्रकृतिं च तदाकृतिं

मुखं द्वारं भवेदस्य, प्रतिमा जीव उच्यते। तच्छक्तिं पिण्डिकां विद्धि, प्रकृतिं तदाकृतिं विदुः॥

Verse 26

अपाठः धारणीं धरणीं विद्धि इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः पार्थिवं पृथिवीतलमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः पार्थिवं पृथिवीजलमिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः रसमास्थाय दर्शनं रसमाह्वादि दर्शनमिति ख, चिह्नितप्सुअतकपाठः निश् चलत्वञ्च गर्भोस्या अधिष्ठाता तु केशवः एवमेव हरिः साक्षात्प्रासादत्वेन संस्थितः

केषुचित् पाठेषु—‘धारणीं धरणीं विद्धि’ इति। पार्थिवं केचित् पृथिवीतलं, केचित् पृथिवीजलमिति पठन्ति। ‘रसमास्थाय दर्शनं’ अथवा ‘रसमाह्वादि दर्शनम्’ इति च। गर्भोऽस्या निश्चलत्वयुक्तः; अधिष्ठाता केशवः। एवमेव हरिः साक्षात् प्रासादत्वेन संस्थितः॥

Verse 27

जङ्घा त्वस्य शिवो ज्ञेयः स्कन्धे धाता व्यवस्थितः ऊर्ध्वभागे स्थितो विष्णुरेवं तस्य स्थितस्य हि

जङ्घासु शिवो ज्ञेयः, स्कन्धे धाता व्यवस्थितः। ऊर्ध्वभागे स्थितो विष्णुः, एवं तस्य स्थितिर्हि॥

Verse 28

प्रासादस्य प्रतिष्ठान्तु ध्वजरूपेण मे शृणु ध्वजं कृत्वा सुरैर् दैत्या जिताः शस्त्रादिचिह्नितं

प्रासादस्य प्रतिष्ठां ध्वजरूपेण मत्तः शृणु। शस्त्रादिचिह्नैः चिह्नितं ध्वजं कृत्वा, देवैर्जितान् दैत्यान् तत्र प्रदर्शयेत्।

Verse 29

अण्डोर्ध्वं कलशं न्यस्य तदूर्ध्वं विन्यसेद्ध्वजं विम्बार्धमानं दण्डस्य त्रिभागेनाथ कारयेत्

अण्डोर्ध्वं कलशं न्यस्य, तदूर्ध्वं ध्वजं विन्यसेत्। दण्डस्य त्रिभागेन विम्बं अर्धमानं कारयेत्।

Verse 30

अष्टारं द्वादशारं वा मध्ये मूर्तिमतान्वितं नारसिंहेन तार्क्ष्येण ध्वजदण्डस्तु निर्ब्रणः

अष्टारं द्वादशारं वा चक्रं कारयेत्, मध्ये मूर्तिमदन्वितम्। नारसिंहेन तार्क्ष्येण च युक्तं स्यात्; ध्वजदण्डो निर्ब्रणः शुद्धः।

Verse 31

प्रासादस्य तु विस्तारो मानं दण्डस्य कीर्तितं शिखरार्धेन वा कुर्यात् तृतीयार्धेन वा पुनः

प्रासादस्य विस्तार एव दण्डमानं कीर्तितम्। शिखरार्धेन वा कुर्यात्, अथवा पुनस्तृतीयार्धेन।

Verse 32

द्वारस्य दैर्घ्याद् द्विगुणं दण्डं वा परिकल्पयेत् ध्वजयष्टिर्देवगृहे ऐशान्यां वायवेथवा

द्वारदैर्घ्याद् द्विगुणं दण्डं वा परिकल्पयेत्। देवगृहे ध्वजयष्टिरैशान्यां वायव्यां वा स्थाप्येत्।

Verse 33

क्षौमाद्यैश् च ध्वजं कुर्याद्विचित्रं वैकवर्णकं घण्टाचामरकिङ्किण्या भूषितं पापनाशनं

क्षौमाद्यैः पटैः विचित्रं नानावर्णकं ध्वजं कुर्यात्। घण्टाचामरकिङ्किणीभिः भूषितं तत् ध्वजं पापनाशनं भवति॥

Verse 34

दण्डाग्राद्धरणीं यावद्धस्तैकं विस्तरेण तु महाध्वजः सर्वदः स्यात्तुर्यांशाद्धीनतोर्चितः

दण्डाग्रात् धरणीं यावत् विस्तरेण हस्तैकं चेत् स महाध्वजः सर्वदः प्रोक्तः। तुरीयांशेन हीनः सन् अधमः, तथापि पूज्य एव॥

Verse 35

ध्वजे चार्धेन विज्ञेया पताका मानवर्जिता विस्तरेण ध्वजः कार्यो विंशदङ्गुलसन्निभः

ध्वजे अर्धेन पताका विज्ञेया, मानवर्जिता। ध्वजस्य विस्तरो विंशदङ्गुलसन्निभः कार्यः॥

Verse 36

अधिवासविधानेन चक्रं दण्डं ध्वजं तथा जिताः शक्त्यादिचिह्नितमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः जिताः शक्रादिचिह्नितमिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः विम्बार्धमानं चक्रन्तु इति ख, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः विचित्रञ्चैव वर्णकमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः देववत् सकलं कृत्वा मण्डपस्नपनादिकं

अधिवासविधानेन चक्रं दण्डं ध्वजं तथा स्थापयेत्, शक्त्यादिचिह्नितम् (केचित्—शक्रादिचिह्नितम्)। चक्रं विम्बार्धमानं कार्यं, विचित्रवर्णकं च। देववत् सकलं कृत्वा मण्डपस्नपनादिकं कुर्यात्॥

Verse 37

नेत्रोन्मीलनकं त्यक्ता पूर्वोक्तं सर्वमाचरेत् अधिवासयेच्च विधिना शय्यायां स्थाप्य देशिकः

नेत्रोन्मीलनकं त्यक्त्वा पूर्वोक्तं सर्वमाचरेत्। देशिकः शय्यायां स्थाप्य विधिना अधिवासयेच्च॥

Verse 38

ततः सहस्रशीर्षेति सूक्तं चक्रे न्यसेद् बुधः तथा सुदर्शनं मन्त्रं मनस्तत्त्वं निवेशयेत्

ततः सहस्रशीर्षादिसूक्तं चक्रे न्यसेद् बुधः। तथा सुदर्शनमन्त्रं न्यस्य मनस्तत्त्वं तत्र निवेशयेत्॥

Verse 39

मनोरूपेण तस्यैव सजीवकरणं स्मृतं अरेषु मूर्तयो न्यस्याः केशवाद्याः सुरोत्तम

मनोरूपेण तस्यैव सजीवकरणं स्मृतम्। अरेषु मूर्तयो न्यस्याः केशवाद्याः सुरोत्तम॥

Verse 40

नाभ्यब्जप्रतिनेमीषु न्यसेत्तत्त्वानि देशिकः नृसिंहं विश्वरूपं वा अब्जमध्ये निवेशयेत्

नाभ्यब्जप्रतिनेमीषु न्यसेत्तत्त्वानि देशिकः। नृसिंहं विश्वरूपं वा अब्जमध्ये निवेशयेत्॥

Verse 41

सकलं विन्यसेद्दण्डे सूत्रात्मानं सजीवकं निष्कलं परमात्मानं ध्वजे ध्यायन् न्यसेद्धरिं

सकलं विन्यसेद्दण्डे सूत्रात्मानं सजीवकम्। निष्कलं परमात्मानं ध्वजे ध्यायन् न्यसेद्धरिम्॥

Verse 42

तच्छक्तिं व्यापिनीं ध्यायेद् ध्वजरूपां बलाबलां मण्डपे स्थाप्य चाभ्यर्च्य होमं कुण्डेषु कारयेत्

तच्छक्तिं व्यापिनीं ध्यायेद् ध्वजरूपां बलाबलाम्। मण्डपे स्थाप्य चाभ्यर्च्य होमं कुण्डेषु कारयेत्॥

Verse 43

कलशे स्वर्णकलशं न्यस्य रत्नानि पञ्च च स्थापयेच्चक्रमन्त्रेण स्वर्णचक्रमधस्ततः

कलशे स्वर्णकलशं न्यस्य पञ्चरत्नानि च स्थापयेत्। चक्रमन्त्रेण ततोऽधस्तात् स्वर्णचक्रं प्रतिष्ठापयेत्॥

Verse 44

पारदेन तु सम्प्लाव्य नेत्रपट्टेन च्छादयेत् ततो निवेशयेच्चक्रं तन्मध्ये नृहरिं स्मरेत्

पारदेन तु सम्प्लाव्य नेत्रपट्टेन च्छादयेत्। ततश्चक्रं निवेश्य तन्मध्ये नृहरिं स्मरेत्॥

Verse 45

ॐ क्षों नृसिंहाय नमः पूजयेत् स्थापयेद्धरिं ततो ध्वजं गृहीत्वा तु यजमानः सबान्धवः

ॐ क्षों नृसिंहाय नमः इति पूजयेत्, हरिं स्थापयेत्। ततः ध्वजं गृहीत्वा यजमानः सबान्धवः प्रवर्तेत्॥

Verse 46

इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः मण्डले इति ग, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः स्वर्णचक्रन्तु मध्यत इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः नेत्रं यत्नेन च्छादयेदिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः ॐ क्षौं नृसिंहाय नम इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः दधिभक्तयुते पात्रे ध्वजस्याग्रं निवेशयेत् ध्रुवाद्येन फडन्तेन ध्वजं मन्त्रेण पूजयेत्

दधिभक्तयुते पात्रे ध्वजस्याग्रं निवेशयेत्। ध्रुवाद्येन फडन्तेन मन्त्रेण ध्वजं पूजयेत्॥

Verse 47

शिरस्याधाय तत् पात्रं नारायनमनुस्मरन् प्रदक्षिणं तु कुर्वीत तुर्यमङ्गलनिःस्वनैः

तत् पात्रं शिरस्याधाय नारायणमनुस्मरन्। प्रदक्षिणं कुर्यात् तुर्यमङ्गलनिःस्वनैः॥

Verse 48

ततो निवेशयेत् दण्डं मन्त्रेणाष्टाक्षरेण तु मुञ्चामि त्वेति सूक्तेन ध्वजं मुञ्चेद्विचक्षणः

ततोऽष्टाक्षरेण मन्त्रेण दण्डं निवेशयेत्। ‘मुञ्चामि त्वा’ इत्यादिसूक्तेन विचक्षणोऽध्वर्युर्ध्वजं मुञ्चेत्॥

Verse 49

पात्रं ध्वजं कुञ्जरादि दद्यादाचार्यके द्विजः एष साधारणः प्रोक्तो ध्वजस्यारोहणे विधिः

द्विजोऽाचार्याय पात्रं ध्वजं कुञ्जरादिदानं च दद्यात्। एष ध्वजारोहणे साधारणो विधिः प्रोक्तः॥

Verse 50

यस्य देवस्य यच्चिह्नं तन्मन्त्रेण स्थिरं चरेत् स्वर्गत्वा ध्वजदानात्तु राजा बली भवेत्

यस्य देवस्य यच्चिह्नं तद्ध्वजे दृढं कृत्वा तन्मन्त्रेण चरेत्। ध्वजदानात् स्वर्गं गत्वा राजा बली भवेत्॥