Adhyaya 53
Chapter 53 — Liṅga-lakṣaṇa (Characteristics and Proportions of the Śiva-liṅga and Piṇḍikā)
अस्मिन्नध्याये भगवानेव पद्मजं ब्रह्माणं वास्तु-प्रतिष्ठायाम् ईशानकल्पे च शिवलिङ्गस्य पिण्डिकायाḥ (पीठस्य) च निर्माणे आवश्यकं मान-रेखा-विभागरूपं तन्त्रं उपदिशति। आयाम-विस्तारयोः निर्दिष्टभाग-विभागः क्रमश्चोक्तः; चतुरश्राधारात् बहुकोण-फलकृत्याः (८, १६, ३२, ६४) रूपभेदाः क्रमात् परिशुद्धवृत्तपर्यन्तं नीयन्ते। लिङ्गशीर्षस्य छत्राकार-रेखा, ऊर्ध्व-व्यासनुपातः, मध्यसूत्रे ब्रह्म-रुद्र-क्षेत्रविभागश्च निरूप्यते। साधारणलक्षणानन्तरं पीठोन्नतिः, खाता (मध्यगर्तः), मेखला-बन्धः, विकाराङ्गालङ्काराः, उत्तरदिशि प्रणाल्याः स्थापने च सार्वत्रिकविधानं प्रदर्श्यते; पाठान्तराणि च निर्दिश्यन्ते। एवं सूक्ष्मवास्तुशास्त्रं धर्मकर्मरूपेण प्रतिष्ठां स्थिरपूजां च साधयति।
Shlokas
Verse 1
अः स्कन्दगणा दश विनायका इति ख, चिहिनितपुस्तकपाठः अत्र चण्डिकादशहस्तेषु खड्गशूलारिशक्तिधृगिति युक्तः पाठः अस्मल्लब्धपुस्तकपञ्चकेषु नायं पाठः अथ त्रिपञ्चाशत्तमोध्यायः लिङ्गलक्षणं भगवानुवाच लिङ्गादिलक्षणं वक्ष्ये कमलोद्भव तच्छृणु दैर्घ्यार्धं वसुभिर्भक्त्वा त्यक्त्वा भागत्रयं ततः
[पाठान्तरसूचना] ‘स्कन्दगणा दश विनायकाः’ इति ख-चिह्नितपुस्तके पाठः। अत्र चण्डिकादशहस्तेषु ‘खड्गशूलारिशक्तिधृक्’ इत्यादि युक्तः पाठः; अस्मल्लब्धपुस्तकपञ्चकेषु न दृश्यते। अथ त्रिपञ्चाशत्तमोऽध्यायः—लिङ्गलक्षणम्। भगवानुवाच—कमलोद्भव, लिङ्गादिलक्षणं वक्ष्ये; तच्छृणु। दैर्घ्यार्धं वसुभिर्भक्त्वा, ततः भागत्रयं त्यजेत्।
Verse 2
विष्कम्भं भूतभागैस्तु चतुरस्रन्तु कारयेत् आयामं मूर्तिभिर्भक्त्वा एकद्वित्रिक्रमान् न्यसेत्
विष्कम्भं भूतभागैः परिमितं कृत्वा चतुरस्रं कारयेत्। आयामं मूर्तिभिर्विभज्य, एक-द्वि-त्रिक्रममितानि प्रमाणानि न्यसेत्।
Verse 3
ब्रह्मविष्णुशिवांशेषु वर्धमानोयमुच्यते चतुरस्रेस्य वर्णार्धं गुह्यकोणेषु लाञ्छयेत्
ब्रह्म-विष्णु-शिवांशेषु यः प्रयोगः स ‘वर्धमानः’ इति कथ्यते। चतुरस्रे गुह्यकोणेषु वर्णानां अर्धभागं लाञ्छयेत्।
Verse 4
अष्टाग्रं वैष्णवं भागं सिध्यत्येव न संशयः षोडशास्रं ततः कुर्याद्द्वात्रिंशास्रं ततः पुनः
अष्टाग्रं वैष्णवं भागं सिद्ध्यत्येव न संशयः। ततः षोडशास्रं कुर्यात्, ततः पुनर्द्वात्रिंशास्रम्।
Verse 5
चतुःषष्ट्यस्रकं कृत्वा वर्तुलं साधयेत्ततः कर्तयेदथ लिङ्गस्य शिरो वै देशिकोत्तमः
चतुःषष्ट्यस्रकं कृत्वा ततः वर्तुलं साधयेत्। अनन्तरं देशिकोत्तमः लिङ्गस्य शिरः सम्यक् कर्तयेत्॥
Verse 6
विस्तारमथ लिङ्गस्य अष्टधा संविभाजयेत् भागार्धार्धन्तु सन्त्यज्य च्छत्राकारं शिरो भवेत्
अथ लिङ्गस्य विस्तारम् अष्टधा संविभाजयेत्। भागार्धार्धं सन्त्यज्य छत्राकारं शिरो भवेत्॥
Verse 7
त्रिषु भागेषु सदृशमायामं यस्य चिस्तरः तद्विभागसमं लिङ्गं सर्वकामफलप्रदं
त्रिषु भागेषु सदृशमायामविस्तरं यस्य। तद्विभागसमं लिङ्गं सर्वकामफलप्रदम्॥
Verse 8
दैर्घ्यस्य तु चतुर्थेन विष्कम्भं देवपूजिते सर्वेषामेव लिङ्गानां लक्षणं शृणु साम्प्रतं
दैर्घ्यस्य चतुर्थेन विष्कम्भं देवपूजिते। सर्वेषां लिङ्गानां लक्षणं शृणु साम्प्रतम्॥
Verse 9
मध्यसूत्रं समासाद्य ब्रह्मरुद्रान्तिकं बुधः षोडशाङ्गुललिङ्गस्य षड्भागैर् भाजितो यथा
मध्यसूत्रं समासाद्य ब्रह्मरुद्रान्तिकं बुधः। षोडशाङ्गुललिङ्गस्य षड्भागैर्भाजयेद्यथा॥
Verse 10
तद्वैयमनसूत्राभ्यां मानमन्तरमुच्यते यवाष्टमुत्तरे कार्यं शेषाणां यवहानितः
तदेव दण्डसूत्राभ्यां निश्चितं मानमन्तरमुच्यते। परे मानोन्नये यवस्याष्टमं योज्यं, शेषमानानां तु यवैरपचयविधिः॥
Verse 11
अधोभागं त्रिधा कृत्वा त्वर्धमेकं परित्यजेत् व्रजेदात्यन्तिकमिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः अष्टधा तद्द्वयं कृत्वा ऊर्ध्वभागत्र्यं त्यजेत्
अधोभागं त्रिधा कृत्वा तत्रार्धमेकं परित्यजेत्; एवं ‘आत्यन्तिक’मानं प्राप्यते—इति गकारपाठो चिह्नितपुस्तके। अथवा तद्द्वयं अष्टधा कृत्वा ऊर्ध्वभागस्य त्रयं त्यजेत्॥
Verse 12
ऊर्ध्वञ्च पञ्चमाद्भागाद् भ्राम्य रेखां प्रलम्बयेत् भागमेकं परित्यज्य सङ्गं कारयेत्तयोः
पञ्चमभागात् ऊर्ध्वं भ्राम्य रेखां प्रलम्बयेत्। भागमेकं विहाय तयोः सङ्गं कारयेत्॥
Verse 13
एतत् साधारणं प्रोक्तं लिङ्गानां लक्षणं मया सर्वसाधारणं वक्ष्ये पिण्डिकान्तान्निबोध मे
एतत् साधारणं लिङ्गानां लक्षणं मया प्रोक्तम्। इदानीं सर्वसाधारणं पिण्डिकान्तं वक्ष्ये; मे शृणुत॥
Verse 14
ब्रह्मभागप्रवेशञ्च ज्ञात्वा लिङ्गस्य चोच्छ्रयं न्यसेद् ब्रह्मशिलां विद्वान् सम्यक्कर्मशिलोपरि
ब्रह्मभागप्रवेशं लिङ्गोच्छ्रयं च विनिश्चित्य विद्वान् सम्यक् कर्मशिलोपरि ब्रह्मशिलां न्यसेत्॥
Verse 15
तथा सुमुच्छ्रयं ज्ञात्वा पिण्डिकां प्रविभाजयेत् द्विभागमुच्छ्रितं पीठं विस्तारं लिङ्गसम्मितम्
तथा समुच्छ्रयस्य प्रमाणं ज्ञात्वा पिण्डिकां सम्यक् प्रविभजेत्। पीठं द्विभागोच्छ्रितं कार्यं, विस्तारश्च लिङ्गसम्मितः स्यात्॥
Verse 16
त्रिभागं मध्यतः खातं कृत्वा पीठं विभाजयेत् स्वमानार्धत्रिभागेण बाहुल्यं परिकल्पयेत्
मध्यतः त्रिभागं खातं कृत्वा पीठं सम्यग् विभाजयेत्। स्वमानार्धस्य त्रिभागेन बाहुल्यं परिकल्पयेत्॥
Verse 17
बाहुल्यस्य त्रिभागेण मेखलामथ कल्पयेत् खातं स्यान्मेखलातुल्यं क्रमान्निम्नन्तु कारयेत्
बाहुल्यस्य त्रिभागेन मेखलां तु कल्पयेत्। खातं मेखलातुल्यं स्यात्, क्रमान्निम्नं तु कारयेत्॥
Verse 18
मेखलाषोडशांशेन खातं वा तत्प्रमाणज्ञः उच्छ्रायं तस्य पीठस्य विकाराङ्गं तु कारयेत्
मेखलाषोडशांशेन खातं वा कारयेत् प्रमाणवित्। तस्य पीठस्योच्छ्रायं विकाराङ्गं च कारयेत्॥
Verse 19
भूमौ प्रविष्टमेकं तु भागैकेन पिण्डिका कण्ठं भागैस्त्रिभिः कार्यं भागेनैकेन पट्टिका
भागैकेन भूमौ प्रविष्टा पिण्डिका कार्या। कण्ठः त्रिभागैः कार्यः, पट्टिका भागैकेन कार्या॥
Verse 20
द्यंगेन चोर्ध्वपट्टन्तु एकांशाः शेषपट्टिका भागं भागं प्रविष्टन्तु यावत् कण्ठं ततः पुनः
अथोर्ध्वाङ्गेनोर्ध्वपट्टं विन्यसेत्। एकांशं स्थापयेत्, शेषपट्टिकां भागं भागं प्रविश्य यावत्कण्ठं तावत् नयेत्; ततः पुनरपि विन्यासं कुर्यात्।
Verse 21
निर्गमं भागमेकं तु यावद्वै शेषपट्टिका प्रणालस्य त्रिभागेन निर्गमस्तु त्रिभागतः
निर्गमस्य प्रमाणं तु एकभागमिति विधीयते, यावत् शेषपट्टिकापर्यन्तम्। प्रणालस्य तु त्रिभागविभागेन निर्गमं स्थापयेत्, अर्थात् तृतीयांशप्रमाणेन समायोजयेत्।
Verse 22
मध्यतः कृत्वा ततः पीठमिति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः विकारांशांश्चेति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः भागेनैकेनेति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः चार्धपट्टन्तु इति ख, ग, चिह्नितपुस्तकपाठः मूलेङ्गुल्यग्रविस्तारमग्रे त्र्यंशेन चार्धतः ईषन्निम्नन्तु कुर्वीत खातं तच्चोत्तरेण वै पिण्डिकासहितं लिङ्गमेतत् साधारणं स्मृतम्
मूलेऽङ्गुल्यग्रविस्तारं कृत्वा, अग्रे तु त्र्यंशेन न्यूनं च अर्धतश्च समं कुर्यात्। ईषन्निम्नं खातं निर्माय, उत्तरतः प्रणालमार्गं कुर्यात्। पिण्डिकासहितं लिङ्गमेतत् साधारणं स्मृतम्।
Frequently Asked Questions
It emphasizes proportional canons for the liṅga and base—e.g., refining the form from multi-angled faceting (8/16/32/64) into a circle, shaping the head as a parasol (chhatra-ākāra), setting diameter as one-fourth of total length, and specifying pīṭha/piṇḍikā components including mekhalā, khāta, and the north-placed praṇāla outlet.
By treating measurement and construction as consecratory discipline: correct māna and orientation stabilize ritual efficacy, enabling a properly established locus of worship where devotion, purity, and dharma can be practiced—thus aligning applied Vastu Shastra with the pursuit of puruṣārthas, including spiritual realization.