Adhyaya 71
Gaṇeśa-pūjā-vidhiḥ (The Procedure for Worship of Gaṇeśa)
वास्तु-प्रतिष्ठायाम् ईशानकल्पे च ईश्वरः महाकर्मारम्भे निर्विघ्नतासिद्ध्यर्थं गणेशपूजाविधिं निरूपयति। आदौ मन्त्रन्यासः—गणपतेः विशेषणानि हृदय-शिरः-शिखा-वर्म-नेत्र-अस्त्रेषु विन्यस्य साधकदेहं यज्ञोपकरणं पवित्रीकरोति। ततः मण्डलकेन्द्रितपूजाक्रमः—गणाः, गुरु-पादुका, शक्तिः, अनन्तः, धर्मः, तथा यन्त्रस्य स्तराः (अस्थिचक्रं, ऊर्ध्व-अधः आवरणानि च) इत्यादिभिः परम्परा-शक्ति-विश्वाधार-नियमाः समन्वीयन्ते। पद्मकर्णिका-बीजा, ज्वालिनी, नन्दया, सूर्येशा, कामरूपा, उदया, कामवर्तिनी इत्याद्याः देवीरूपाः आवाह्यन्ते; पाठभेदसूचनाः तथा बीजवर्णानां भूतकार्य-न्यासः संक्षेपेण प्रदर्श्यते। अन्ते गणपति-गायत्री तथा नामावलिः, प्रतिष्ठासिद्ध्यर्थं विघ्ननाशकत्वं च प्रतिपाद्यते।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमाहापुराणे आग्नेये पादपारामप्रतिष्ठाकथनं नाम सप्ततितमो ऽध्यायः अथ एकसप्ततितमो ऽध्यायः गणेशपूजाविधिः ऐश्वर उवाच गणपूजां प्रवक्ष्यामि निर्विघ्नामखिलार्थदां गणाय स्वाहा हृदयमेकदंष्ट्राय वै शिरः
इत्यादिमहापुराणे आग्नेये ‘पादपारामप्रतिष्ठाकथनं’ नाम सप्ततितमोऽध्यायः समाप्तः। अथैकसप्ततितमोऽध्यायः—गणेशपूजाविधिः। ऐश्वर उवाच—गणपूजां प्रवक्ष्यामि निर्विघ्नामखिलार्थदाम्। ‘गणाय स्वाहा’ हृदयम्; ‘एकदंष्ट्राय’ शिर इति न्यासः॥
Verse 2
गजकर्णिने च शिखा गजवक्त्राय वर्म च महोदराय स्वदन्तहस्तायाक्षि तथास्त्रकम्
गजकर्णिने शिखां विन्यसेत्; गजवक्त्राय वर्म विन्यसेत्; महोदराय अक्षिणी विन्यसेत्; तथा स्वदन्तहस्ताय अस्त्रमन्त्रं नियोजयेत्।
Verse 3
गणो गुरुः पादुका च शक्त्यनन्तौ च धर्मकः मुख्यास्थिमण्डलं चाधश्चोर्ध्वच्छदनमर्चयेत्
गणं गुरुम् पादुकां च शक्तिमनन्तं च धर्मकं मुख्यास्थिमण्डलं चाधश्चोर्ध्वच्छदनं च क्रमशोऽर्चयेत्।
Verse 4
पद्मकर्णिकवीजांश् च ज्वालिनीं नन्दयार्चयेत् सूर्येशा कामरूपा च उदया कामवर्तिनी
पद्मकर्णिकबीजां च ज्वालिनीं नन्दयार्चयेत्। सूर्येशां कामरूपां च उदयां कामवर्तिनीम्॥
Verse 5
निर्विघ्नां पापनाशिनीमिति ग, घ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः बलकर्णिने चेति ख, ग, घ, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः महोदराये दण्डहस्तायाक्षि इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः मुख्यास्तिमण्डलमिति ख, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः सत्यां च विघ्ननाशा च आसनं गन्धमृत्तिका यं शोषा रं च दहनं प्लवो लं वं तथामृतम्
“निर्विघ्नां पापनाशिनीम्” इति द्विचिह्नितपुस्तकपाठः। “बलकर्णिने च” इति ख-ग-घ-ङचिह्नितपुस्तकपाठः। “महोदराय दण्डहस्तायाक्षि” इति ङचिह्नितपुस्तकपाठः। “मुख्यास्थिमण्डलम्” इति ख-ङद्विचिह्नितपुस्तकपाठः। तथा “सत्यां” च “विघ्ननाशा” च। आसनं गन्धमृत्तिका; ‘यं’ शोषणम्; ‘रं’ दहनम्; ‘लं’ प्लवः; ‘वं’ अमृतम्।
Verse 6
लम्बोदराय विद्महे महोदराय धीमहि तन्नो दन्ती प्रचोदयात् गणपतिर्गणाधिपो गणेशो गणनायकः गणक्रीडो वक्रतुण्ड एकदंष्ट्रो महोदरः
लम्बोदराय विद्महे महोदराय धीमहि। तन्नो दन्ती प्रचोदयात्॥ गणपतिः गणाधिपो गणेशो गणनायकः। गणक्रीडो वक्रतुण्ड एकदंष्ट्रो महोदरः॥
Verse 7
गजवक्त्रो लम्बुक क्षिर्विकटो विघ्ननाशनः धूम्रवर्णा महेन्द्राद्याः पूज्या गणपतेः स्मृताः
गजवक्त्रः लम्बोदरः क्षिर्विकटः विघ्ननाशनः धूम्रवर्णश्च—एते तथा महेन्द्रादयश्च गणपतेः पूज्याः नामरूपाः स्मृताः।
Frequently Asked Questions
The chapter emphasizes mantra-nyāsa with precise deity-epithet assignments to bodily loci (heart, head, crown-tuft, armor, eyes, weapon-mantra), followed by a structured mandala worship order (Gaṇa, Guru/pādukā, Śakti, Ananta, Dharma, and diagrammatic layers).
By foregrounding Gaṇeśa as Vighnanāśaka, it frames technical ritual correctness as a discipline of purification and dharmic alignment, ensuring that Vāstu-Pratiṣṭhā proceeds with auspiciousness while cultivating devotion, lineage-respect (guru), and inner steadiness through nyāsa and mantra.
A Gaṇapati gāyatrī is given: “लम्बोदराय विद्महे महोदराय धीमहि तन्नो दन्ती प्रचोदयात्”, positioning Gaṇeśa as the meditated deity who impels insight and successful completion of rites.