Yoga & Brahma-vidya
Yoga & the Knowledge of Brahman
The culminating section on yoga practices, meditation, Brahma-vidya (knowledge of the Absolute), and the path to final liberation.
Adhyayas in Yoga & Brahma-vidya
Adhyaya 368
Explanation of the Final Dissolution (Ātyantika Laya) and the Arising of Hiraṇyagarbha — Subtle Body, Post-Death Transit, Rebirth, and Embodied Constituents
अग्निर्भगवान् उपदिशति यत् ‘आत्यन्तिकलयः’ केवलं विश्वप्रलयः न, किन्तु ज्ञानजन्यः बन्धननिर्वाणः—अन्तःक्लेशपरिज्ञानात् वैराग्यसमुद्भवः। ततः स जीवस्य मरणोत्तरगतिं निरूपयति—स्थूलभोगदेहत्यागः, आत्यवाहिकदेहग्रहणम्, यममार्गे नयनम्, चित्रगुप्तेन धर्माधर्मविचारः, श्राद्धपिण्डाद्युपजीवनं यावत् सपिण्डीकरणेन पितृपङ्क्तौ संयोगः। शुभाशुभभोगदेहभेदः कर्मफलभोगाय, स्वर्गात् पतनं नरकात् विमोचनं च अधोयोनिषु अवतरणम्, गर्भविकासः मासानुसारं, गर्भदुःखं प्रसवपीडा च वर्ण्यते। अन्ते देहस्थितं जगद्व्यवस्थानं—आकाशाग्निजलपृथिव्यः इन्द्रियधातुजननम्, तमोरजःसत्त्वगुणैः मनोवृत्त्याचारलक्षणम्, आयुर्वेदीयदोष-रस-ओजः-त्वक्कलादिविभागैः प्राणबलव्याख्या—योगब्रह्मविद्यायाः उपकारकज्ञानत्वेन देहशास्त्रस्य प्रतिष्ठापनम्।
Adhyaya 369
Chapter 369 — शरीरावयवाः (The Limbs/Organs and Constituents of the Body)
अग्निर्भगवान् मनुष्यशरीरं वैद्यबोधाय आध्यात्मविवेकाय च सुव्यवस्थितं क्षेत्रमिव निरूपयति। श्रोत्र-त्वक्-चक्षु-रसना-घ्राणानि पञ्च ज्ञानेन्द्रियाणि, तेषां शब्द-स्पर्श-रूप-रस-गन्धान् विषयान् च; गुद-उपस्थ-हस्त-पाद-वाक् पञ्च कर्मेन्द्रियाणि तेषां क्रियाश्च निर्दिशति। मनः इन्द्रिय-विषय-महाभूतानां अधिपतिरिति, ततः सांख्यरीत्या आत्मा, अव्यक्तं प्रकृतिः, चतुर्विंशतितत्त्वानि, परमपुरुषश्च—मत्स्य-जलवत् संयोगेऽपि भिन्न इति—वर्ण्यते। आशयाः, स्रोतांसि/शिराः, अवयवोत्पत्तयः दोष-गुणसम्बन्धैः सह, गर्भाधानहेतवः प्रजननस्थितयश्च, पद्मसदृशं हृदयं जीवस्थानमिति, अस्थि-सन्धि-स्नायु-पेशी-जाल-कूर्चादीनां संख्याविशेषाश्च कथ्यन्ते। द्रवाणामञ्जलिमानपरिमाणं निरूप्य, अन्ते शरीरं मल-दोषसमूहं ज्ञात्वा आत्मनि देहाभिमानत्यागः उपदिश्यते।
Adhyaya 370
Chapter 370: नरकनिरूपणम् (Naraka-nirūpaṇa) — Description of Hell (with the physiology of dying and the subtle transition)
अग्निरुवाच—यममार्गवर्णनानन्तरं मरणप्रक्रिया सूक्ष्मगत्याः च निरूप्यते। देहोष्मा-वायुविक्षोभेण दोषाः रुद्धाः, प्राणस्थानानि मर्माणि च शिथिलानि भवन्ति; वायुः निर्गमनमार्गान् अन्वेषते। नेत्र-श्रवण-नासिका-मुखादि ऊर्ध्वनिर्गमाः शुभकर्मफलाः, गुद-मेढ्रादि अधोनिर्गमाः अशुभकर्मफलाः; योगिनः तु मस्तके ब्रह्मरन्ध्रेण स्वाधीनं प्रयाणं करोति। प्राणापानयोः सङ्गमे चेतना आवृत्यते; नाभिदेशस्थो जीवः अतीवाहिकं सूक्ष्मशरीरं गृह्णाति, देवाः सिद्धाश्च दिव्यदृष्ट्या तस्य गतिं पश्यन्ति। ततः यमदूतैः भीषणेन यममार्गेण नीयते; बान्धवकृतपिण्डोदकादिभिः तस्य पोषणं भवति, अन्ते यम-चित्रगुप्तयोः समीपे कर्मनिर्णयः। नरकलोकानां बहुत्वं, तेषां अधिपतयः, दारुणदण्डाः च वर्ण्यन्ते; महापातकिनां कर्मफलरूपा पुनर्जन्मगतिः कथ्यते। उपसंहारे त्रिविधदुःखं (आध्यात्मिक-आधिभौतिक-आधिदैविक) दर्शयित्वा, ज्ञानयोगः व्रतदानानि च विष्णुभक्तिः च उपायत्वेन प्रशस्यन्ते।
Adhyaya 371
Chapter 371 — Yama-Niyama and Praṇava-Upāsanā (Oṅkāra) as Brahma-vidyā
अग्निः योगं एकचित्ततां निर्दिश्य चित्तवृत्तिनिरोधं जीवब्रह्मसम्बन्धसाक्षात्कारस्य परं साधनं मन्यते। अत्र पञ्च यमाः—अहिंसा, सत्यं, अस्तेयं, ब्रह्मचर्यं, अपरिग्रहः—पञ्च च नियमाः—शौचं, सन्तोषः, तपः, स्वाध्यायः, ईश्वरपूजनम्—ब्रह्मविद्यायाः अनिवार्याधारत्वेन विधीयन्ते। अहिंसा परमो धर्मः; सत्यं तु हितकरवचनरूपं, सत्यं प्रियं च वदेत् इति नियमेन परिष्क्रियते। ब्रह्मचर्यं मनोवाक्कायादिषु अष्टविधसंयमरूपेण, अपरिग्रहश्च देहधारणमात्रपरिमितः। अनन्तरं शुद्धितपसोः पश्चात् प्रणवकेन्द्रितः स्वाध्यायः—ओंकारः अ-उ-म् अर्धमात्रासहितः—वेदलोकगुणावस्थात्रयैः देवत्रयैश्च सम्बध्यते। हृदयपद्मे तुरीयध्यानं विधीयते—प्रणवो धनुः, आत्मा शरः, ब्रह्म लक्ष्यं इति दृष्टान्तेन। गायत्रीच्छन्दोऽधिकारः, भुक्तिमुक्त्यर्थं विनियोगः, कवच-न्यासः, विष्णुपूजा, होमः, नियमयुक्तजपश्च ब्रह्मप्रकाशपर्यन्तं निरूप्यते; अन्ते पराभक्तियुक्तस्य गुरौ समदर्शिनश्च अर्थाः पूर्णतया प्रबोधन्ते इति निष्कर्षः।
Adhyaya 372
Āsana–Prāṇāyāma–Pratyāhāra (Posture, Breath-control, and Withdrawal of the Senses)
अत्र भगवान् अग्निः योगस्य तन्त्रात्मकं मोक्षोपदेशं प्रवर्तयति। साधकः शुचौ देशे नात्युच्चे नातिनीचे आसने वस्त्राजिनकुशसंस्तरे समासीत; कायशिरोग्रीवाः सम्यग् ऋज्वीः कृत्वा नासाग्रदृष्टिं स्थापयेत्। पादहस्तविन्यासैः रक्षणं स्थैर्यं च विधाय निश्चलतां एकाग्रतां च परमानुसन्धानस्य पूर्वशर्तं वदति। प्राणायामः प्राणस्य नियतविस्तारनिग्रहः; रेचकपूरककुम्भकत्रयम्, कालमानैः कन्यक-मध्यम-उत्तमभेदैश्च निरूप्यते। तस्य फलानि आरोग्यबलस्वरवर्णप्रसाददोषशमनानि; असिद्धे तु व्याधिवृद्धिरिति चेतयति। जपध्यानयोः ‘गर्भ’स्थितिसाधनत्वं प्रतिपाद्येन्द्रियनिग्रहं दर्शयति—इन्द्रियाणि स्वर्गनरकहेतवः; देहः रथः, इन्द्रियाणि अश्वाः, मनः सारथिः, प्राणायामः कशा। अन्ते प्रत्याहारः विषयसागरात् इन्द्रियाणां प्रत्याहरणं, ज्ञानवृक्षाश्रयेण आत्मोद्धारश्च उपदिश्यते।
Adhyaya 373
Chapter 373 — ध्यानम् (Dhyāna / Meditation)
अग्निर्भगवान् ध्यानं निरन्तरं निर्विघ्नं च चिन्तनं निरूपयति—पुनःपुनर्विष्णौ हरौ मनः स्थापयित्वा पराकाष्ठायां ब्रह्मणि एव। ध्यानं मध्यवर्तिवृत्त्यभावेनैकतानप्रत्ययरूपं, देशकालानपेक्षं—गच्छतः स्थितस्य सुप्तस्य जाग्रतः च सम्भवति। साधनस्य चतुर्विधं विन्यासं वदति—ध्याता, ध्यानम्, ध्येयम्, प्रयोजनम्; योगाभ्यासः मुक्तिं च अणिमाद्यष्टैश्वर्यं च ददाति। ‘ध्यानयज्ञः’ शुद्धोऽहिंसकः आन्तरयागः, बाह्यकर्मभ्यः श्रेष्ठः; मनः शुद्धयति, अपवर्गं जनयति। क्रमशो गुणत्रयविन्यासः, त्रिवर्णमण्डलानि, हृदयपद्मं च उपदिश्यते—दलानि सिद्धयः, नालः कर्णिका च ज्ञानवैराग्ये। अङ्गुष्ठमात्र ओङ्कारः वा प्रभामयः पद्मासनस्थो भगवान् प्रधाना-पुरुषातीतः ध्येयः। अन्ते वैष्णवमूर्तिध्यानं, ‘अहं ब्रह्म… अहं वासुदेवः’ इति निश्चयः जपेन समं; जपयज्ञः रक्षण-समृद्धि-मोक्ष-मृत्युजयेषु अनुत्तरः प्रशस्यते।
Adhyaya 374
Chapter 374 — ध्यान (Dhyāna) — Colophon & Transition to Dhāraṇā
अयं खण्डः ध्याने पूर्वोक्तोपदेशस्य उपसंहाररूपः, तथा च परं योगाङ्गं धारणा-नाम्नीं स्पष्टतया प्रवर्तयति। अध्यायान्त-कोलोफनेन साधनस्य मोक्षलक्ष्यं—हरिप्राप्तिः तथा नियमित-चिन्तनफलम्—प्रतिपाद्यते, सह च जीवत्परम्परां सूचयन्ति भिन्न-पाण्डुलिपि-पाठाः संरक्ष्यन्ते। ध्यानेन मनः दीर्घकालं सम्यगाभिमुखीकृत्य, ततः धारणा द्वारा निर्दिष्टेषु देशेषु तत्त्वेषु च सूक्ष्म-निश्चल-निबन्धनं क्रियते इति क्रमबद्धा योगशिक्षा अत्र दर्श्यते। अग्निना वसिष्ठाय प्रदत्ते दिव्योपदेशे, पुराणस्य विश्वकोशीय-प्रयासे, अन्तःयोगविधिः शास्त्रीय-विज्ञानवत् परिभाषा-सीमा-क्रमविकासयुक्तः निरूप्यते, येन साधकाः चित्त-प्रसादं मोक्षं च प्राप्नुवन्ति।
Adhyaya 375
Adhyāya 375 — समाधिः (Samādhi)
अग्निर्भगवान् समाधिं परिभाषते—यत्र केवल आत्मैव प्रकाशते, अचलसागरवत्, निर्वातदीपवत्; इन्द्रियव्यापाराः मनोविकल्पाश्च निवर्तन्ते। तत्र योगिनः बाह्येषु जडवत् प्रतीतिः, ईश्वरनिष्ठा, तथा च शकुनसदृशानि लक्षणानि प्रलोभनानि च जायन्ते—दिव्यभोगाः, राजदानानि, स्वयमेव विद्यासिद्धिः, काव्यप्रतिभा, औषधानि, रसायनम्, कलाश्च; एतानि सर्वाणि विष्णोः प्रसादाय तृणवत् त्याज्यानि इति। अनन्तरं ब्रह्मविद्या विस्तर्यते—शुद्धिः आत्मज्ञानस्य पूर्वसाधनम्; एक आत्मा घटाकाशवत्, जलस्थसूर्यवत् बहुधा इव दृश्यते; बुद्ध्यहङ्कारादिभिः तन्मात्रैः भूतैः गुणैश्च सृष्टिक्रमः; कर्मकामबन्धः, ज्ञानात् मोक्षः। तथा अर्चिरादिमार्गेण ऊर्ध्वगतिरेव परमा सिद्धिः, धूमादिमार्गेण पुनरावृत्तिः इति; सत्येन, न्यायार्जितधनेन, अतिथिसत्कारेण, श्राद्धेन, तत्त्वज्ञानैश्च धर्मस्थोऽपि गृहस्थो मुक्तिं प्राप्नोतीति निष्कर्षः।
Adhyaya 376
Chapter 376 — ब्रह्मज्ञानम् (Knowledge of Brahman)
अग्निर्देवो ब्रह्मज्ञानोपदेशं प्रारभते—संसारजन्याज्ञानस्य साक्षादौषधं ‘अयमात्मा परं ब्रह्म—अहमस्मि’ इति मुक्तिप्रत्यभिज्ञा। विवेकतः शरीरं दृश्यत्वादात्मनोऽनात्मेति निरस्यते; इन्द्रियाणि मनः प्राणश्च साधनत्वेन, न तु साक्षी, इति दर्श्यन्ते। आत्मा सर्वहृदयेषु दीपवत् तमसि प्रकाशमानः द्रष्टा भोक्ता च अन्तर्ज्योतिरिति प्रतिपाद्यते। ततः समाधिप्रवेशध्यानं—ब्रह्मणो भूताद्युत्पत्तिक्रमं अनुगम्य, पुनर्लयक्रमेण स्थूलस्य ब्रह्मणि विलापनम्; विराट् (स्थूलसमष्टिः), लिङ्ग/हिरण्यगर्भः (सप्तदशकलासंयुक्तः सूक्ष्मदेहः), तथा जाग्रत्-स्वप्न-सुषुप्त्यवस्थाः वेश्व-तैजस-प्राज्ञसम्बन्धाश्च निरूप्यन्ते। तत्त्वं अनिर्वचनीयं ‘नेति नेति’ इति उपास्यं, कर्मणा न, किन्तु साक्षात्कारज्ञानैरेव प्राप्यम्। अन्ते महावाक्यवत् साक्षिचैतन्यस्य अज्ञानरहितत्वं प्रतिज्ञाय, फलम्—ब्रह्मज्ञानी मुक्तो ब्रह्मैव भवति।
Adhyaya 377
Brahma-jñāna (Knowledge of Brahman)
अस्मिन् योग-ब्रह्मविद्याखण्डे अग्निर्देवः संक्षेपेण अद्वैतघोषं करोति—“अहं ब्रह्म, परं ज्योतिः।” स्थूलोपाधीनां क्रमशोऽपवादेन पृथिव्यग्निवाय्वाकाशादारभ्य विराट्-जाग्रत्-स्वप्न-सुषुप्ति-तैजस-प्राज्ञाद्यभिमानान्, कर्मेन्द्रिय-ज्ञानेन्द्रियाणि, अन्तःकरणचतुष्टयं (मनः बुद्धिः चित्तम् अहङ्कारः), प्राणं तद्विभागांश्च निराकरोति। मान-मेय, कारण-कार्य, सत्-असत्, भेद-अभेदादि कल्पनाः, साक्षित्वाद्युपाधयश्च निवार्यन्ते; तुरीयत्वेन त्र्यवस्थातीतं ब्रह्म प्रतिपाद्यते। अन्ते नित्यशुद्ध-चैतन्य-स्वतन्त्र-सत्य-आनन्द-अद्वैतस्वरूपं ब्रह्मोक्तं, तद्ज्ञानं च परसमाधिना साक्षान्मोक्षप्रदं इति निगद्यते।
Adhyaya 378
Chapter 378: Brahma-jñāna (Knowledge of Brahman)
अग्निर्देवोऽत्र साधनानां क्रमं निरूपयति—यज्ञेन दिव्यलोकप्राप्तिः, तपसा ब्रह्मपदं, वैराग्ययुक्तसंन्यासेन प्रकृतिलयः, ज्ञानात् कैवल्यम्। ज्ञानं चेतनाचेतनविवेकः; सर्वाधारः परमात्मा विष्णुर्यज्ञेश्वरश्च, प्रवृत्तियाजकैरर्च्यः, निवृत्तिज्ञानयोगिभिर्निर्विशेषतया साक्षात्कर्तव्यः। शाब्दब्रह्म आगमवेदमूलं, परब्रह्म विवेकसिद्धम्; ‘भगवान्’ इति षड्भगैः—ऐश्वर्यवीर्ययशःश्रीज्ञानवैराग्यैः—व्याख्यायते। बन्धः अविद्या, आत्मानात्माध्यासः; जलाग्निघटदृष्टान्तेन आत्मा प्रकृतेरधर्मात् पृथक्क्रियते। विषयात् मनः प्रत्याहृत्य हरिं ब्रह्मरूपं स्मरेत्; मनसो ब्रह्मणि योगः यमनियमासनप्राणायामप्रत्याहारसमाधिभिः स्थिरीभवति। आरम्भे साकारध्यानं, अन्ते अभेदबोधः; भेददर्शनं अज्ञानकृतम्।
Adhyaya 379
Adhyāya 379 — अद्वैतब्रह्मविज्ञानम् (Advaita-brahma-vijñāna)
अग्निरद्वैतब्रह्मविज्ञानस्य संक्षिप्तं निरूपणं प्रतिजानाति—शालग्रामे तपसा वासुदेवपूजनपूर्वकं साधकस्य प्रवृत्तिः, आसक्त्या पुनर्जन्महेतुत्वं मृगासक्तिदृष्टान्तेन, योगेन स्वस्वरूपप्रतिपत्तिश्च। ततः समाजोपाख्यानेऽवधूतवत् ज्ञानी पालकीवाहनाय बलात् नियुज्यमानः राजानं कर्तृत्वाहङ्कारभेदेन बोधयति; ‘वाहकः, वह्यमानः, पालकी’ इति नामरूपाणि देहावयव-भूत-व्यवहारकल्पनासु आरोपितानि, ‘अहं-त्वं’ शब्दकल्पिते गुणप्रवाहे कर्माविद्याजन्ये, आत्मा तु शुद्धो निर्गुणः प्रकृतेः परः इति। अनन्तरं निदाघ-ऋतुसंवादेन क्षुधातृप्त्यादिना देहसीमाः दर्श्यन्ते, आत्मा तु आकाशवत् सर्वव्यापी न गच्छति न आगच्छति। अन्ते वासुदेवस्वरूपत्वेन अखण्डविश्वैक्यं प्रतिपाद्यते; ज्ञानजन्मा मोक्षः संसाराविद्यावृक्षच्छेदकः ‘शत्रुः’ इव निगद्यते।
Adhyaya 380
अध्याय ३८० — गीतासारः (The Essence of the Gītā)
अस्मिन्नध्याये पूर्वोक्ताद्वैत-ब्रह्मविज्ञानात् परं अग्निना अर्जुनाय कृष्णोपदेशस्य ‘गीतासारः’ संक्षेपेण निरूप्यते, यः भुक्तिं मुक्तिं च ददाति। अजातात्मतत्त्वेन शोकनिवृत्तिः, इन्द्रियसंस्पर्शात् आसक्तिः—कामः—क्रोधः—मोहः—विनाश इति बन्धमानसश्रेणी, तस्य प्रतिकाररूपेण सत्सङ्गः कामत्यागश्च, तथा स्थितप्रज्ञालक्षणं कथ्यते। ब्रह्मण्यर्पितकर्मत्वेन आसक्तित्यागपूर्वकं कर्मयोगः, सर्वभूतेषु आत्मदर्शनं च स्थाप्यते। भक्त्या शरणागत्या मायातरणं, अध्यात्म-अधिभूत-अधिदैवत-अधियज्ञ-परिभाषाः, अन्तकाले ओंकारस्मरणेन परमगति-न्यायश्च प्रतिपाद्यते। क्षेत्र-क्षेत्रज्ञविभागः, ज्ञानसाधनानि (अमानित्वम् अहिंसा शौचं वैराग्यादि), ब्रह्मणः सर्वव्यापकता, तथा गुणभेदेन ज्ञान-कर्म-कर्ता-तपस्-दान-आहाराणां वर्गीकरणं व्यवस्थितं भवति। अन्ते स्वधर्मो विष्णुपूजनरूपः इति पवित्रीकृत्य, नीतियोगतत्त्वानां पुराणीयः समन्वयः प्रदर्श्यते।
Adhyaya 381
Chapter 381 — यमगीता (Yama-gītā)
अग्निर् यमगीतां नचिकेतसे पूर्वोक्तां मोक्षोपदेशरूपां परिचिनोति; पठतां शृण्वतां च भुक्तिं मुक्तिं च प्रतिजानाति। यमो मनुष्यस्य मोहं प्रकाशयति—अनित्यः स्वात्मा स्थिरभोगान् कामयते। ततः श्रेयसः प्रमाणभूतानि गीतानि संनिबध्नाति—कपिलेन इन्द्रियनिग्रहः आत्मचिन्तनं च, पञ्चशिखेन समदृष्टिः अपरिग्रहश्च, गङ्गाविष्णुभ्यां आश्रमविवेकः, जनकेन दुःखनिवारणोपायाः। अनन्तरं वेदान्तः स्पष्टः—अभेदे परमे भेदकल्पना शमनीया; कामत्यागेन साक्षात्कृतज्ञानं जायते (सनकः)। विष्णुरेव ब्रह्म, परात्परः सर्वान्तर्यामी च, नानानामभिः ज्ञेयः। ध्यानव्रतपूजाधर्मश्रवणदानतीर्थादयः साधनानि बोधं पोषयन्ति। नचिकेतसः रथदृष्टान्तेन मनोबुद्ध्यधीनैः इन्द्रियजयः, क्रमशः पुरुषपर्यन्तं तत्त्वक्रमः। अन्ते योगाङ्गानि—यम, नियम, आसन, प्राणायाम, प्रत्याहार, धारणा, ध्यान, समाधिः—उपदिश्य, अविद्यानिवृत्त्या जीवस्य ब्रह्मत्वं, अद्वैतैक्यं च निष्पद्यते।
Adhyaya 382
Āgneya-Purāṇa-māhātmya (The Greatness and Self-Testimony of the Agni Purāṇa)
अध्यायः पूर्वोक्तां “यमगीताम्” उपसंहरति, ततः क्षणादेव आग्नेयपुराणं ब्रह्मरूपं महान्तं च निरूप्य विद्याद्वयस्य—सप्रपञ्चस्य च निष्प्रपञ्चस्य च—उपदेशकत्वं दर्शयति। अग्निः तस्य विश्वकोशवत् विस्तारं गणयति—वेदाः वेदाङ्गानि च, धर्मशास्त्रम्, न्यायमीमांसादर्शनम्, आयुर्वेदः, राजधर्मनीतिः, धनुर्वेदः, नाट्यगीतादिकलाः—इत्यादि; अपराविद्यायाः (शास्त्रसमूहस्य) पराविद्यायाश्च (परमाक्षर-साक्षात्कारस्य) भेदं स्पष्टयति। ततः विष्णुभक्तिः सारत्वेन प्रतिपाद्यते—गोविन्दकेशवध्यानभक्तिकथाकर्माणि पापहराणि, कलिदोषशमनानि, सत्यध्यानलक्षणानि च। माहात्म्ये श्रवणपठनलेखनपूजनदानगृहधारणादीनां रक्षापावनफलानि, ऋतुमासानुसारं पुण्यविशेषाः, पुराणपाठकानां विधिवत् सत्कारः च कथ्यते। अग्नि–वसिष्ठ–व्यास–सूतपरम्परया वेदानुगुणता, प्रवृत्तिनिवृत्तिधर्मसमन्वयः, भुक्तिमुक्तिप्रदत्वं च पुनः प्रतिपाद्यते, उपनिषद्वाक्येन समापनम्—“सर्वं ब्रह्मेति विजानीयात्।”