Adhyaya 79
पवित्रारोहणविधिः (The Rite of Raising/Placing the Pavitra)
अध्यायेऽस्मिन् वास्तुप्रतिष्ठायाम् ईशानकल्पे च पूर्त्यर्थं दोषपरिहारार्थं च पवित्रारोहणविधिः निरूप्यते। यजमानः प्रातःस्नानसन्ध्यादिभिः शुद्धिं कृत्वा मण्डपं प्रविश्य ईशानदिशि शुचिपात्रे पवित्राणि स्थापयति, आवाहितदेवतां न विसर्जयन्। ततः औपचारिकविसर्जनशुद्ध्यनन्तरं सूर्यभान्वादित्यपूजा, द्वारदेवताः, दिक्पालाः, कुम्भेश/ईशानः, शिवः, अग्निश्च नैमित्तिकपूजया समाराध्यन्ते; मन्त्रतर्पणं प्रायश्चित्तहोमः, १०८ आहुतयः, पूर्णाहुतिश्च क्रियते। मन्त्रक्रीयाद्रव्येषु न्यूनतादोषस्वीकारः, पूर्तिप्रार्थना, ‘गङ्गावतारक’ अवतरणप्रार्थना च मुख्योऽर्थः—सर्वापराधान् एकसूत्रे दैवाज्ञया समन्वयति। अनन्तरं चतुर्विधहोमाः (व्याहृत्यादि, अग्नि/सोमक्रमाः), पवित्रसहितं दिक्पालेभ्यो बलिदानम्, गुरुपूजा शिवपूजारूपा, द्विजभोजनम्, नाडीयोगेन अन्तःसंहारसहितं विसर्जनम्, चण्डेश्वरपूजा च; दूरस्थेऽपि गुरुसन्निधिः पवित्रकर्मणि आवश्यक इति प्रतिपाद्यते।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये पवित्राधिवासनविधिर्नाम अष्टसप्ततितमो ऽध्यायः : अथैकोनाशीतितमो ऽध्यायः पवित्रारोहणविधिः ईश्वर उवाच अथ प्रातः समुत्थाय कृतस्नानः समाहितः कृतसन्ध्यार्चनो मन्त्री प्रविश्य मखमण्डपं
इति श्रीमदाग्नेये आदिमहापुराणे पवित्राधिवासनविधिर्नाम अष्टसप्ततितमोऽध्यायः समाप्तः। अथैकोनाशीतितमोऽध्यायः पवित्रारोहणविधिः। ईश्वर उवाच—अथ प्रातः समुत्थाय कृतस्नानः समाहितः कृतसन्ध्यार्चनो मन्त्री प्रविश्य मखमण्डपम्।
Verse 2
समादाय पवित्राणि अविसर्जितदैवतः ऐशान्यां भाजने शुद्धे स्थापयेत् कृतमण्डले
समादाय पवित्राण्यविसर्जितदैवतः। ऐशान्यां भाजने शुद्धे स्थापयेत्कृतमण्डले॥
Verse 3
ततो विसर्ज्य देवेशं निर्माल्यमपनीय च पूर्ववद् भूतले शुद्धेकृत्वाह्निकमथ द्वयं
ततो विसर्ज्य देवेशं निर्माल्यमपनीय च। पूर्ववद्भूतले शुद्धे कृत्वाह्निकमथ द्वयम्॥
Verse 4
आदित्यद्वारदिक्पालकुम्भेशानौ शिवे ऽनले नैमित्तिकीं सविस्तरां कुर्यात् पूजां विशेषतः
आदित्यद्वारदिक्पालकुम्भेशानौ शिवेऽनले। नैमित्तिकीं सविस्तरां कुर्यात्पूजां विशेषतः॥
Verse 5
मन्त्राणां तर्पणं प्रायश्चित्तहोमं शरात्मना अष्टोत्तरशतं कृत्वा दद्यात् पूर्णाहुतिं शनैः
मन्त्राणां तर्पणं प्रायश्चित्तहोमं शरात्मना। अष्टोत्तरशतं कृत्वा दद्यात्पूर्णाहुतिं शनैः॥
Verse 6
आदित्यद्वारदिक्पालान् स्कन्देशानौ शिवे ऽनले इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः शराणुनेति घ, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः पवित्रं भानवे दत्वा समाचम्य ददीत च द्वारमालादिदिक्पालकुम्भवर्धनिकादिषु
भानवे पवित्रं दत्त्वा समाचम्य ददीत च। द्वारमालादिदिक्पालकुम्भवर्धनिकादिषु॥ (पाठभेदाः—आदित्यद्वारदिक्पालान्…/स्कन्देशानौ…; शराणुना इति)
Verse 7
सन्निधाने ततः शम्भोरुपविश्य निजासने पवित्रमात्मने दद्याद्गणाय गुरुवह्नये
ततः शम्भोः सन्निधौ स्वासने उपविश्य आत्मने पवित्रं दद्यात्; तथा गणाय, गुरवे, पावकाय च समर्पयेत्।
Verse 8
ॐ कालात्मना त्वया देव यद्दिष्टं मामके विधौ कृतं क्लिष्टं समुत्सृष्टं कृतं गुप्तञ्च यत्कृतं
ॐ। हे देव कालात्मन्, मम विधौ त्वया यद्दिष्टं तत्र यत् कृतं क्लिष्टं, यत् प्रमादात् समुत्सृष्टं, यच्च गुप्तं कृतं—तत् सर्वं (त्वया) परिगृह्यताम्।
Verse 9
तदस्तु क्लिष्टमक्लिष्टं कृतं क्लिष्टमसंस्कृतं सर्वात्मनामुना शम्भो पवित्रेण त्वदिच्छया
हे शम्भो, त्वदिच्छया अनेन पवित्रेण सर्वात्मना मया यत् कृतं—क्लिष्टमक्लिष्टं, असंस्कृतं वा—तत् सर्वं पवित्रं भवतु।
Verse 10
ॐ पूरयमखव्रतं नियमेश्वराय स्वाहा आत्मतत्त्वे प्रकृत्यन्ते पालिते पद्मयोनिना
ॐ। स्वाहा नियमेश्वराय; मखव्रतं पूरय। आत्मतत्त्वे, प्रकृत्यन्ते, पद्मयोनिना पालिते (इदं हव्यं)।
Verse 11
मूलं लयान्तमुच्चार्य पवित्रेणार्चयेच्छिवं विद्यातत्त्वे च विद्यान्ते विष्णुकारणपालिते
मूलं लयान्तं समुच्चार्य पवित्रेण शिवमर्चयेत्। एष विधिः विद्यातत्त्वे, विद्यान्ते, विष्णुकारणपालिते ज्ञेयः।
Verse 12
ईश्वरान्तं समुच्चार्य पवित्रमधिरोपयेत् शिवान्ते शिवतत्त्वे च रुद्रकारणपालिते
ईश्वरान्तं मन्त्रमुच्चार्य पवित्रं सम्यगधिरोपयेत्। शिवान्ते शिवतत्त्वे च रुद्रकारणपालिते॥
Verse 13
शिवान्तं मन्त्रमुच्चार्य तस्मै देयं पवित्रकं सर्वकारणपालेषु शिवमुच्चार्य सुव्रतः
शिवान्तं मन्त्रमुच्चार्य तस्मै दद्याद् पवित्रकम्। सर्वकारणपालेषु शिवमुच्चार्य सुव्रतः॥
Verse 14
मूलं लयान्तमुच्चार्य दद्याद्गङ्गावतारकं आत्मविद्याशिवैः प्रोक्तं मुमुक्षूणां पवित्रकं
मूलं लयान्तमुच्चार्य दद्याद् गङ्गावतारकम्। आत्मविद्याशिवैः प्रोक्तं मुमुक्षूणां पवित्रकम्॥
Verse 15
विनिर्दिष्टं बुभुक्षूणां शिवतत्त्वात्मभिः क्रमात् स्वाहान्तं वा नमो ऽन्तं वा मन्त्रमेषामुदीरयेत्
विनिर्दिष्टं बुभुक्षूणां शिवतत्त्वात्मभिः क्रमात्। स्वाहान्तं वा नमोऽन्तं वा मन्त्रमेषामुदीरयेत्॥
Verse 16
सर्वतत्त्वेषु सुव्रत इति ख, ग, ङ, चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः दद्यादङ्गावतारकमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः ॐ हां विद्यातत्त्वाधिपतये शिवाय स्वाहा ॐ हौं शिवतत्त्वाधिपतये शिवाय स्वाहा ॐ हौं सर्वतत्त्वाधिपतये शिवाय स्वाहा नत्वा गङ्गावतारन्तु प्रार्थयेत्तं कृताञ्जलिः त्वङ्गतिः सर्वभूतानां संस्थितिस्त्वञ्चराचरे
सर्वतत्त्वेषु सुव्रत इति पाठः केषुचित्; दद्यादङ्गावतारकमिति च केषुचित्। ॐ हां विद्यातत्त्वाधिपतये शिवाय स्वाहा। ॐ हौं शिवतत्त्वाधिपतये शिवाय स्वाहा। ॐ हौं सर्वतत्त्वाधिपतये शिवाय स्वाहा। नत्वा गङ्गावतारं तु प्रार्थयेत्तं कृताञ्जलिः—त्वं गतिः सर्वभूतानां संस्थितिस्त्वं चराचरे॥
Verse 17
अन्तश्चारेण भूतानां द्रष्टा त्वं परमेश्वर कर्मणा मनसा वाचा त्वत्तो नान्या गतिर्मम
अन्तश्चारेण सर्वभूतानां मध्ये सञ्चरन् त्वमेव परमेश्वर द्रष्टा साक्षी च। कर्मणा मनसा वाचा च मम त्वत्तोऽन्या गतिर्नास्ति, त्वमेव शरणम्।
Verse 18
मन्त्रहीनं क्रियाहीनं द्रव्यहीनञ्च यत् कृतं जपहोमार्चनैर् हीनं कृतं नित्यं मया तव
मन्त्रहीनं क्रियाहीनं द्रव्यहीनं च यत् मया नित्यं तव कृतम्। जपहोमार्चनैर्हीनं यच्च कृतं, तत् सर्वं क्षम्यतां गृह्यतां च।
Verse 19
अकृतं वाक्यहीनं च तत् पूरय महेश्वरं सुपूतस्त्वं परेशान पवित्रं पापनाशनं
अकृतं यच्च मया, वाक्यहीनं च यत् कृतम्, तत् सर्वं पूरय महेश्वर। हे परेशाण! त्वं सुपूतः पवित्रः पापनाशनश्च।
Verse 20
त्वया पवित्रितं सर्वं जगत् स्थावरजङ्गमं खण्डितं यन्मया देव व्रतं वैकल्पयोगतः
त्वया देव सर्वं जगत् स्थावरजङ्गमं पवित्रितम्। अहं तु यद् व्रतं गृहीतवान्, तत् वैकल्पयोगतः खण्डितं मया।
Verse 21
एकीभवतु तत् सर्वं तवाज्ञासूत्रगुम्फितं जपं निवेद्य देवस्य भक्त्या स्तोत्रं विधाय च
तत् सर्वं तवाज्ञासूत्रगुम्फितं एकीभवतु। देवस्य जपं निवेद्य, भक्त्या स्तोत्रं विधाय वा पठित्वा च, यथाविधि प्रवर्तेत।
Verse 22
नत्वा तु गुरुणादिष्टं गृह्णीयान्नियमन्नरः चतुर्मासं त्रिमासं वा त्र्यहमेकाहमेव च
गुरुणा यथादिष्टं नियमं नत्वा नरः गृह्णीयात्—चतुर्मासं त्रिमासं वा, त्र्यहम् एकाहम् एव वा।
Verse 23
प्रणम्य क्षमयित्वेशं गत्वा कुण्डान्तिकं व्रती पावकस्थे शिवे ऽप्येवं पवित्राणां चतुष्टयं
ईशं प्रणम्य क्षमयित्वा व्रती कुण्डान्तिकं गच्छेत्; पावकस्थे शिवेऽप्येवं पवित्राणां चतुष्टयं (समारभेत्)।
Verse 24
समारोप्य समभ्यर्च्य पुष्पधूपाक्षतादिभिः अन्तर्बलिं पवित्रञ्च रुद्रादिभ्यो निवेदयेत्
समारोप्य समभ्यर्च्य पुष्पधूपाक्षतादिभिः; अन्तर्बलिं पवित्रं च रुद्रादिभ्यो निवेदयेत्।
Verse 25
प्रविश्यान्तः शिवं स्तुत्वा सप्रणामं क्षमापयेत् अन्तश् चर त्वं भूतानामिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः परिपूर्णं करो तु मे इति ग, चिहितपुस्तकपाठः अमृतस्त्वं परेशान इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः प्रायश्चित्तकृतं होमं कृत्वा हुत्वा च पायसं
अन्तः प्रविश्य शिवं स्तुत्वा सप्रणामं क्षमापयेत्। ‘अन्तश्चर त्वं भूतानाम्’, ‘परिपूर्णं करो तु मे’, ‘अमृतस्त्वं परेशाण’ इति (चिह्नितपुस्तकपाठेषु)। ततः प्रायश्चित्तकृतं होमं कृत्वा पायसं च हुत्वा।
Verse 26
शनैः पूर्णाहुतिं दत्वा वह्निस्थं विसृजेच्छिवं होमं व्याहृतिभिः कृत्वा रुन्ध्यान्निष्ठुरयानलं
शनैः पूर्णाहुतिं दत्त्वा वह्निस्थं शिवं विसृजेत्। व्याहृतिभिर्होमं कृत्वा निष्ठुरं वह्निम् अनलं रुन्ध्यात्।
Verse 27
अग्न्यादिभ्यस्ततो दद्यादाहुतीनां चतुष्टयं दिक्पतिभ्यस्ततो दद्यात् सपवित्रं वहिर्बलिं
अथाग्न्यादिभ्यः क्रमादाहुतीनां चतुष्टयं दद्यात्। ततः दिक्पतिभ्यः सपवित्रं वहिर्बलिं समर्पयेत्॥
Verse 28
सिद्धान्तपुस्तके दद्यात् सप्रमाणं पवित्रकं ॐ हां भूः स्वाहा ॐ हां भुवः स्वाहा ॐ हां स्वः स्वाहा ॐ हां भूर्भुवः स्वः स्वाहा होमं व्याहृतिभिः कृत्वा दत्वाअहुतिचतुष्टयं
सिद्धान्तपुस्तके सप्रमाणं पवित्रकं दद्यात्। ॐ हां भूः स्वाहा, ॐ हां भुवः स्वाहा, ॐ हां स्वः स्वाहा, ॐ हां भूर्भुवः स्वः स्वाहा—इति व्याहृतिभिर्होमं कृत्वा चतुष्टयमाहुतीनां दद्यात्॥
Verse 29
ॐ हां अग्नये स्वाहा ॐ हां सोमाय स्वाहा ॐ हां अग्नीषोमाभ्यां स्वाहा ॐ हां अग्नये स्विष्टकृते स्वाहा गुरुं शिवमिवाभ्यर्च्य वस्त्रभूषादिविस्तरैः समग्रं सफलं तस्य क्रियाकाण्डादि वार्षिकं
ॐ हां अग्नये स्वाहा। ॐ हां सोमाय स्वाहा। ॐ हां अग्नीषोमाभ्यां स्वाहा। ॐ हां अग्नये स्विष्टकृते स्वाहा॥ गुरुं शिवमिवाभ्यर्च्य वस्त्रभूषादिविस्तरैः तस्य वार्षिकं क्रियाकाण्डादि समग्रं सफलं भवति॥
Verse 30
यस्य तुष्टो गुरुः सम्यगित्याह परमेश्वरः इत्थं गुरोः समारोप्य हृदालम्बिपवित्रकं
यस्य गुरुः सम्यक् तुष्टः स परमेश्वर इत्याह—“इत्थम्” इति। एवं गुरौ हृदालम्बिपवित्रकं समारोप्य विधिः प्रवर्तते॥
Verse 31
द्विजातीन् भोजयित्वा तु भक्त्या वस्त्रादिकं ददेत् दानेनानेन देवेश प्रीयतां मे सदा शिवः
द्विजातीन् भक्त्या भोजयित्वा वस्त्रादिकं ददेत्। अनेन दानेन देवेश मे सदा शिवः प्रीयताम्॥
Verse 32
भक्त्या स्नानादिकं प्रातः कृत्वा शम्भोः समाहरेत् पवित्राण्यष्टपुष्पैस्तं पूजयित्वा विसर्जयेत्
प्रातः भक्त्या स्नानादिकं कृत्वा शम्भोः पूजार्थं द्रव्याणि समाहरेत्। पवित्रैः अष्टपुष्पैश्च तं पूजयित्वा विधिवद् विसर्जयेत्॥
Verse 33
नित्यं नैमित्तिकं कृत्वा विस्तरेण यथा पुरा पवित्राणि समारोप्य प्रणम्याग्नौ शिवं यजेत्
नित्यं नैमित्तिकं च कर्म विस्तरेण यथापूर्वं कृत्वा, पवित्राणि समारोप्य, प्रणम्याग्नौ शिवं यजेत्॥
Verse 34
प्रायश्चित्तं ततो ऽस्त्रेण हुत्वा पूर्णाहुतिं यजेत् दिक्पालेभ्यस्ततो दत्वेति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः ततो ऽस्त्रेण कृत्वेति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः भुक्तिकामः शिवायाथ कुर्यात् कर्मसमर्पणं
ततः प्रायश्चित्तं कृत्वा अस्त्रेण हुत्वा पूर्णाहुतिं यजेत्। ततः दिक्पालेभ्यो बलिं दत्त्वा, भुक्तिकामः पश्चात् शिवाय कर्मसमर्पणं कुर्यात्॥
Verse 35
त्वत्प्रसादेन कर्मेदं मास्तु फलसाधकं मुक्तिकामस्तु कर्मेदं मास्तु मे नाथ बन्धकं
त्वत्प्रसादेन कर्मेदं मा भूत् फलसाधकम्। मुक्तिकामस्य मे नाथ, कर्मेदं मा भूत् बन्धकम्॥
Verse 36
वह्निस्थं नाडीयोगेन शिवं संयोजयेछिवे हृदि न्यस्याग्निसङ्घातं पावकं च विसर्जयेत्
हे शिवे, नाडीयोगेन वह्निस्थं शिवं संयोजयेत्। हृदि न्यस्याग्निसङ्घातं पावकं च ततः विसर्जयेत्॥
Verse 37
समाचम्य प्रविश्यान्तः कुम्भानुगतसंवरान् शिवे संयोज्य साक्षेपं क्षमस्वेति विसर्जयेत्
समाचम्य अन्तः प्रविश्य कुम्भानुगतान् संवरान् शिवे संयोज्य, साक्षेपं कृत्वा “क्षमस्व” इति वदन् तान् विसर्जयेत्।
Verse 38
विसृज्य लोकपालादीनादायेशात् पवित्रकं सति चण्डेश्वरे पूजां कृत्वा दत्वा पवित्रकं
लोकपालादीन् विसृज्य, ईशात् पवित्रकं आदाय; सति चण्डेश्वरे पूजां कृत्वा पवित्रकं दत्त्वा।
Verse 39
तन्निर्माल्यादिकं तस्मै सपवित्रं समर्पयेत् अथवा स्थण्डिले चण्डं विधिना पूर्ववद्यजेत्
तन्निर्माल्यादिकं तस्मै सपवित्रं समर्पयेत्; अथवा स्थण्डिले चण्डं विधिना पूर्ववद्यजेत्।
Verse 40
यत् किञ्चिद्वार्षिकं कर्म कृतं न्यूनाधिकं मया तदस्तु परिपूर्णं मे चण्ड नाथ तवाज्ञया
यत्किञ्चिद्वार्षिकं कर्म मया कृतं न्यूनाधिकं, तदस्तु मे परिपूर्णं, चण्ड नाथ, तवाज्ञया।
Verse 41
इति विज्ञाप्य देवेशं नत्वा स्तुत्वा विसर्जयेत् त्यक्तनिर्माल्यकः शुद्धः स्नापयित्वा शिवं यजेत् पञ्चयोजनसंस्थो ऽपि पवित्रं गुरुसन्निधौ
इति विज्ञाप्य देवेशं नत्वा स्तुत्वा विसर्जयेत्। त्यक्तनिर्माल्यकः शुद्धः स्नापयित्वा शिवं यजेत्। पञ्चयोजनसंस्थोऽपि पवित्रं गुरुसन्निधौ (कर्तव्यम्)।
Frequently Asked Questions
The chapter emphasizes precise ritual sequencing and spatial logic: the pavitra is kept in a clean vessel in the Īśāna quarter within a prepared maṇḍala, followed by structured naimittika worship, 108 oblations, vyāhṛti-homa sets, dikpāla-bali with pavitra, and formal visarjana/merging protocols.
It converts ritual imperfection into a disciplined surrender: explicit confession of mantra/kriyā/dravya deficiencies, prāyaścitta-homa, and dedication of results to Śiva ensure the act does not bind the mumukṣu, aligning technical performance with inner purification and liberation-oriented intention.