Dana-mahatmya
The Glory of Charity
The greatness and merit of various forms of charity (dana) including go-dana, anna-dana, vidya-dana, and their fruits in this life and beyond.
Adhyayas in Dana-mahatmya
Adhyaya 209
Asamuccaya (असमुच्चयः) — Non-conjunction / Non-accumulation (Recensional title-variants noted)
अयमध्यायशीर्षकं दानशास्त्ररूपोपदेशे प्रवृत्तेः संक्रमणसूचकं रूब्रिकरूपेण वर्तते। उपशीर्षके पाठभेदाः निर्दिश्यन्ते—‘सौभाग्य’सहितं कचित् ‘शुभफलयुग्म’ इति, कचित् ‘सम्यग्बोध’ इति च। आग्नेयपुराणस्य विश्वकोशीयरीत्या एतादृशानि शीर्षकानि स्तुतितः प्रक्रियालक्षणे परिवर्तनं सूचयन्ति। अत्र आगामी अध्याये दानस्य औपचारिकवर्गीकरणाय—इष्टं पूर्तं चेति—भूमिका रच्यते; दानं न निरङ्कुशं कर्मसञ्चयः, किन्तु देशकालपात्रभावनासंयोगेन नियतधर्मः, यस्य फलं सम्यग्योगे निर्भरति। एवं दानमाहात्म्यस्तरे ‘सूच्यङ्ग’ इव स्थापत्यग्रहणं कृत्वा श्रद्धां शास्त्रीयसूक्ष्मतया समन्वयति।
Adhyaya 210
Mahā-dānāni (The Great Gifts) — Ṣoḍaśa Mahādāna, Meru-dāna, and Dhenū-dāna Procedure
अग्निर्दानलक्षणानन्तरं महादानविधिं सुव्यवस्थितं निरूपयति। तुलापुरुष-हिरण्यगर्भादीनि षोडश महादानानि निर्दिश्य ब्रह्माण्ड-कल्पवृक्ष/कल्पलता-गो-सहस्र-कामधेनु-हय-रथादि सुवर्णनिर्मितदानानि, विश्वचक्र-सप्तसागरप्रतिमादीनि च कथयति। ततः मेरुदानं पर्वतदानरूपेण धान्य-लवण-गुड-हिरण्य-तिल-कर्पास-घृत-रजत-शर्करादिभिः द्रोण-भार-पल-तुलामानैः क्रमशः, मण्डप-मण्डले देवपूजापूर्वकं कृत्वा योग्यब्राह्मणाय समर्पयेत्। अनन्तरं दश धेनूदानानि (गुड-, घृत-, तिल-, जल-, क्षीर-, मधुधेन्वादीनि) घट-राशिनिर्माणनियमैः, पूर्वाभिमुख्या धेनुः पादाः उत्तराभिमुखाः इत्यादि दिशानियमैः, विशेषतः गुडधेनोः वर्ण-भूषण-उपकरणादि सूक्ष्मलक्षणैः सह वर्णयति। लक्ष्मीप्रधानमन्त्रैः धेनुरूपां देवीं स्वाहा-स्वधा-विश्वशक्तिभिः तादात्म्येन संस्तुत्य दानं विधिवत् प्रदीयते। फलश्रुतौ स्वर्गप्राप्तिः, कपिलाधेनुदानेन कुलोन्नतिः, मरणासन्ने वैतरणीधेनुदानेन यमद्वारे तरणसहायता च—विधिशुद्ध्या मोक्षाश्वासनं च प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 211
Mahādānas — The Great Gifts (महादानानि)
अध्यायोऽयं दानमहात्म्यक्रमस्य उपसंहार-प्रवेशरूपः, महादानविषयकं प्रकरणं समाप्य नानादानानां सूक्ष्मानुक्रमणिकां प्रति पाठकं नयति। पाठभेदाः तथा वैकल्पिकोपशीर्षकाणि (यथा ‘कृष्णा वैतरणी’ इति) लेख्यपरम्पराभेदं तथा दानस्य कर्मविभागैः सह प्रसारं सूचयन्ति। आग्नेयरीत्या महादानं केवलं नीत्युपदेशः न, किन्तु नाम्ना निर्दिष्टदानरूपैः, अधिकार-नियमैः, फलश्रुतिभिः च युक्ता धर्म-प्रविधिः। अस्य स्थाननिर्णयः पुराणस्य विश्वकोशीयशिक्षां दृढयति—महादानाद् नानादानपर्यन्तं, शुद्धिः, पितृतृप्तिः, तथा सामाजिकदानस्य मोक्षमार्गेण सह समन्वयः इति परमलक्ष्यं धारयन्।
Adhyaya 212
Meru-dānāni (Meru-Donations) — Kāmya-dāna, Month-wise Offerings, and the Twelvefold Meru Rite
अग्निर्देवः पूर्वाध्यायोक्तदानप्रकरणात् परं काम्यदानस्य सुव्यवस्थितं निरूपणं करोति—मासानुसारं निरन्तरपूजया सह दानविधिं, वर्षान्ते महाविधानं च। मासिकोपहाराः, केचित् पिष्टकृतप्रतिमारूपाः, तेषां फलानि च निर्दिश्यन्ते। ततः कार्त्तिके द्वादशविधं मेरुदानव्रतं प्रवर्त्यते, यत् भुक्तिं मुक्तिं च ददाति। मेरुः क्रममात्राभिः सुवर्णादिद्रव्यैः निर्मीयते, पद्मयन्त्रे प्रतिष्ठाप्यते, मध्ये ब्रह्मा–विष्णु–ईशाः, दिक्षु नाम्ना पर्वताः परितः। मन्त्रैः, गोत्रोच्चारणेन, वित्तकपटवर्जनेन दानप्रकाराः; सङ्क्रान्त्ययनग्रहणादिषु शुभकाला; सुवर्ण-रजत-अश्व-गो-वस्त्र-घृत-धान्य-तिल-खण्डमेर्वादि भेदाः च। अन्ते मेरुं विष्णोः स्वरूपत्वेन स्तुत्वा शुद्ध्यर्थं, कुलोन्नत्यै, स्वर्गप्राप्त्यै, अन्ते हरिसमीपगमनाय निवेदनं कृतम्।
Adhyaya 213
Chapter 213 — पृथ्वीदानानि (Gifts of the Earth)
अग्निर्देवः पृथ्वीदानस्य क्रमबद्धं निरूपणं करोति, दानं विश्वानुकरणं यज्ञोपायश्चेति दर्शयन्। पृथिवी मानभेदैः जम्बूद्वीपपर्यन्तं निर्दिश्यते, सुवर्णभारैः निर्मितं आदर्श-पृथ्वी-प्रतिरूपं कर्तव्यं, कूर्म-पद्म-रचनाभ्यां जगदाधारं मङ्गलप्रसवश्च सूच्यते। ततः फलश्रुतिः—दाता ब्रह्मलोकं गच्छति पितृभिः सह रमते; विष्णुप्रधान-दानात् कामधेनुफलं प्रसिद्धम्। गोदानं सर्वदानत्वेन स्तूयते; विष्णोः पुरतः कपिलादानं वंशोद्धारकं, अलङ्कृत-स्त्रीदानं अश्वमेधतुल्यपुण्यं, तथा सस्यवती भूमिः ग्राम-नगर-पट्टनदानं समृद्धि-सुखकरम्। अन्ते कार्त्तिके वृषोत्सर्गः वंशमोचकः विधिः, इति ब्रह्माण्ड-प्रतीकात् सामाजिक-आर्थिक-धर्मपर्यन्तं विस्तारः।
Adhyaya 214
मन्त्रमाहात्म्यकथनम् (Account of the Greatness of Mantras)
भूमिदानप्रकरणं समाप्य भगवान् अग्निः दानस्य बाह्यपुण्यं मन्त्रप्राणानुशासनरूपेण अन्तर्मार्गे प्रतिष्ठापयति। नाभेः अधः कन्दात् उद्भूतं नाडीचक्रं निरूप्य द्विसप्ततिसहस्रनाड्यः तथा दश मुख्यनाड्यः—इडा, पिङ्गला, सुषुम्णा इत्याद्याः—उद्दिशति। प्राणापानसमानोदानव्यानाः पञ्च मुख्याः, नागकूर्मकृकरदेवदत्तधनञ्जयाः पञ्च उपप्राणाः—इति दश वायवः देहकर्मसु तथा अहोरात्रप्राणापानध्रुवत्वे योज्यन्ते। सङ्क्रान्तिविषुवायनाधिमासऋणऊनरात्रधनादीनां कालचिह्नानां देहलक्षणैः सह प्रतीकसम्बन्धं दर्शयन् श्वासलक्षणैः जगत्कालपाठं सूचयति। पूरककुम्भकऊर्ध्वरेचनक्रमेण प्राणायामं, ततः गायत्र्याः स्वयंजपत्वरूपं अजपाजपं हंससाधनं च वर्णयति। हृदयप्रदेशे कुण्डलिनी, अमृतध्यानं, देहे देवतास्थानानि—हृदि ब्रह्मा, कण्ठे विष्णुः, तालौ रुद्रः, ललाटे महेश्वरः—इति सूक्ष्मदेहदेवताविन्यासः। मन्त्रः प्रासादवत् स्थापत्यरूपः, ह्रस्वदीर्घप्लुतमात्रा, फट्कारो मारणाय, हृदयमन्त्रः आकर्ष्ट्यै, जपहोमसंख्या, त्रिशून्यसिद्धान्तः, तथा ॐ-गायत्री-रुद्रविद्यापारगः आचार्यगुरुः इति योग्यतां च प्रतिपादयति।
Adhyaya 215
सन्ध्याविधिः (Sandhyā-vidhi) — The Rite of Twilight Worship
अत्र भगवान् अग्निः सन्ध्योपासनायाः विधिं तत्त्वतः प्रक्रियया च निरूपयति। सर्वमन्त्रकर्मणां सारं समापनचिह्नं च प्रणवम् (ॐ) इति स्थापयित्वा, ॐ–महाव्याहृतयः (भूः भुवः स्वः)–सावित्री/गायत्री-त्रयम् ब्रह्मणो मुखम् इव प्रशंसति, तस्य नित्याध्ययनं नियमयुक्तं जपं च शुद्ध्यै ब्रह्मप्राप्तये च साधनम् इति वदति। जपसंख्याः ७/१०/२०/१०८/१०००/१०००००/१०००००० इत्यादयः फलभेदैः प्रायश्चित्तैश्च संबध्यन्ते; जपः होमेन विशेषतः तिलहोमेन उपवासेन च पापशमनार्थं योज्यते। ऋषि–छन्दस्–देवता-निर्देशाः, देवोपनय–जप–होम-विनियोगाः, अङ्गन्यासविन्यासाः, गायत्र्याः ध्यानवर्णरूपाणि, तथा शान्त्यायु:श्रीविद्याद्यर्थं हविषां द्रव्यविकल्पाः अपि प्रदर्श्यन्ते। अन्ते प्राणायामः, मार्जनम्, अघमर्षणम्, ‘आपो हि ष्ठा’, ‘द्रुपदादीनि’, ‘पवमानि’ इत्यादि वैदिकमन्त्राः च संयोज्य सन्ध्याशुद्धिक्रमः सम्यग् उपदिश्यते—मन्त्र-प्राण-क्रियाणां आग्नेयसमन्वयः।
Adhyaya 216
Gāyatrī-nirvāṇa (The Liberative/Concluding Doctrine of Gāyatrī)
सन्ध्याविधेः समापनानन्तरं अग्निः उपदिशति—गायत्रीजपेन स्मरणेन च कर्म समापनीयम्; मन्त्रः रक्षारूपः अन्तःशासनरूपश्च। ततः व्युत्पत्त्यर्थव्याख्या—गायत्री सावित्री प्रकाशनात्, सरस्वती च सवितुः वाग्रूपत्वात्। ‘भर्ग’ इति धात्वर्थैः दीप्ति-शोधन-पाकभावैः व्याख्यातः, तेजः परिष्कारपरिणामेन योज्यते। ‘वरेण्यं’ परं वरणीयं पदं, स्वर्गमोक्षार्थिभिः अभिलषितम्; ‘धीमहि’ इति धिया धारणं निरन्तरं ध्यानं च। मन्त्रतेजः एकमेव तत्त्वं, विष्णु-शिव-शक्ति-सूर्य-अग्निरूपेण विविधं पठ्यते; वेदादौ तु एकं ब्रह्मैव प्रतिपाद्यते। होमकर्मणा अग्निः सूर्यं धारयति, ततो वृष्टिः अन्नं प्रजाश्च—इति मन्त्रकर्म जगद्धारणम्। अन्ते अद्वैतनिश्चयः—सूर्यमण्डले परं ज्योतिः तुरीयं विष्णोः परमपदं; ध्यानात् जन्ममृत्युत्रितापाः नश्यन्ति, ‘अहं ब्रह्म… स एव सौरः पुरुषोऽहं अनन्तः (ॐ)’ इति तादात्म्यबोधः।
Adhyaya 217
Gāyatrī-nirvāṇa (गायत्रीनिर्वाणम्) — Śiva-Liṅga Stuti as a Path to Yoga and Nirvāṇa
अग्निरुवाच—लिङ्गरूपेण शिवस्य स्तुत्या गायत्र्या योगसिद्धिर्भवति; वसिष्ठादय ऋषयः शङ्करात् ‘निर्वाण’नाम परमं ब्रह्म लेभिरे। अत्र संक्षिप्तं लिङ्गस्तोत्रं प्रवर्तते—शिवः सुवर्णः, वैदिकः, परः, व्योमवत्, सहस्ररूपः, तेजोमयः, आद्यः, श्रुतिप्रसिद्धश्चेति नमस्क्रियते। स्तोत्रे लिङ्गं पाताल-ब्रह्मादिभिः, अव्यक्त-बुद्ध्यहङ्कार-भूत-इन्द्रिय-तन्मात्र-पुरुष-भाव-त्रिगुणैः, अन्ते यज्ञ-तत्त्वलक्षणेन चैक्यं नीयते। ततः प्रार्थना—परमं योगं, सत्सन्ततिं, अक्षरं ब्रह्म, परां शान्तिं च देहि। अन्ते श्रीपर्वते वसिष्ठस्तुत्या तुष्टः शिवः वंशाक्षयत्वं दृढधर्मबुद्धिं च दत्त्वा तिरोऽभवत्—इति स्तोत्रस्य तत्त्वोपदेश-वरप्रदत्वं प्रतिपाद्यते।