Adhyaya 54
Liṅga-māna-ādi-kathana (Measurements and Related Particulars of the Liṅga)
अग्निर्देवः प्रतिष्ठाविषये लिङ्गलक्षणस्य सामान्यकथनात् परं द्रव्य–मान–विधीनां तन्त्रं निरूपयति। वस्त्र-मृल्लिङ्गयोः (पक्तमृदः प्रशस्तता) आरभ्य दारु-शैल-लौह-हिरण्यादि रत्नमाध्यमपर्यन्तं द्रव्यक्रमं दर्शयन् केषाञ्चित् द्रव्याणां भुक्ति-मुक्तिफलसम्बन्धं सूचयति; रजत-ताम्र-पित्तल-वङ्ग-रस-लिङ्गादीनामपि निर्देशः। ततः स्थापने देश-नियमः, मान-कल्पना च—गृह्यलिङ्गानां १–५ अङ्गुलमानम्, देवालये द्वार-गर्भगृह-प्रमाणानुगताः अनुपाताः; ३६×३ मानभेदाः तेषां संयोगेन १०८ इति मान-तन्त्रं। चललिङ्गवर्गाः (१–५, ६–१०, ११–१५ अङ्गुलाः), सूत्र-प्रणाली, हस्त-प्रसारश्च कथ्यते। उत्तरार्धे प्रतिमामितीय-रेखागणितं, शेषाङ्गुल-शकुननिर्णयः, ध्वज/सिंह/वृष-वर्गाः, स्वर-शुभाशुभविचारः; रूपभेदाः, ब्रह्मा–विष्णु–शिव-विभागतत्त्वं, तथा मुखलिङ्ग-शिरोभेदाः, मुखाङ्ग-प्रक्षेपादीनां प्रमाणनिर्देशश्च समाप्यते।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये लिङ्गलक्षणं नाम त्रिपञ्चाशत्तमोध्यायः अथ चतुःपञ्चाशत्तमोध्यायः लिङ्गमानादिकथनं भगवानुवाच वक्ष्याम्यन्यप्रकारेण लिङ्गमानादिकं शृणु वक्ष्ये लवणजं लिङ्गं घृतजं बुद्धिवर्धनम्
इत्यादिमहापुराणे आग्नेये ‘लिङ्गलक्षणं’ नाम त्रिपञ्चाशत्तमोऽध्यायः समाप्तः। अथ चतुःपञ्चाशत्तमोऽध्यायः—‘लिङ्गमानादिकथनम्’। भगवानुवाच—अन्यप्रकारेण लिङ्गमानादिकं वक्ष्यामि, शृणु। लवणजं लिङ्गं घृतजं च बुद्धिवर्धनं वक्ष्ये।
Verse 2
भूतये वस्त्रलिङ्गन्तु लिङ्गन्तात्कालिकं विदुः पक्वापक्वं मृण्मयं स्यादपक्वात् पक्वजं वरं
भूतये वस्त्रलिङ्गं तु विधीयते; कालिकं लिङ्गं वस्त्रलिङ्गात् श्रेष्ठं विद्वांसो विदुः। मृण्मयं च पक्वापक्वभेदेन स्यात्; तत्रापक्वात् पक्वजं वरम्।
Verse 3
ततो दारुमयं पुण्यं दारुजात् शैलजं वरं शैलाद्वरं तु मुक्ताजं ततो लौहं सुवर्णजं
ततः दारुमयं पुण्यं; दारुजात् शैलजं वरम्। शैलाद् वरं तु मुक्ताजं; ततो लौहं, सुवर्णजं च परमम्॥
Verse 4
राजतं कीर्तितं ताम्रं पैत्तलं भुक्तिमुक्तिदं रङ्गजं रसलिङ्गञ्च भुक्तिमुक्तिप्रदं वरं
राजतं कीर्तितं; ताम्रं पैत्तलं च भुक्तिमुक्तिदम्। रङ्गजं रसलिङ्गं च वरं, भुक्तिमुक्तिप्रदं स्मृतम्॥
Verse 5
रसजं रसलोहादिरत्नगर्भन्तु वर्धयेत् मानादि नेष्टं सिद्धादि स्थापितेथ स्वयम्भुवि
रसजं रसलोहादिरत्नगर्भं तु वर्धयेत्। मानादि नेष्टं; सिद्धादि स्थापितव्यं स्वयम्भुवि लिङ्गे॥
Verse 6
वामे च स्वेच्छया तेषां पीठप्रासादकल्पना पूजयेत् सूर्यविम्बस्थं दर्पणे प्रतिविम्बितं
वामे च स्वेच्छया तेषां पीठप्रासादकल्पना। पूजयेत् सूर्यविम्बस्थं दर्पणे प्रतिविम्बितम्॥
Verse 7
पूज्ये हरस्तु सर्वत्र लिङ्गे पूर्णार्चनं भवेत् हस्तोत्तरविधं शैलं दारुजं तद्वदेव हि
पूज्ये हरौ तु सर्वत्र लिङ्गे पूर्णार्चनं भवेत्। हस्तोत्तरविधं शैलं दारुजं तद्वदेव हि॥
Verse 8
प्रवक्ष्ये ऽहं प्रकारेणेति ग चिह्नितपुस्तकपाठः रत्नजमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः हस्ते तु विविधं शैलमिति ग चिह्नितपुस्तकपाठः चलमङ्गुलमानेन द्वारगर्भकरैः स्थितम् अङ्गुलाद् गृहलिङ्गं स्याद्यावत् पञ्चशाङ्गुलं
“प्रवक्ष्येऽहं प्रकारेण” इति केषुचित् चिह्नितपुस्तकेषु पाठः; अन्यत्र “रत्नजम्”, अन्यत्र “हस्ते तु विविधं शैलम्” इति पाठान्तरम्। चलाङ्गुलमानेन द्वारगर्भकरैः स्थितं गृहलिङ्गं द्वारगर्भे स्थापनीयम्; तदङ्गुलादारभ्य यावत् पञ्चशाङ्गुलं प्रमाणं स्यात्।
Verse 9
द्वारमानात् त्रिसङ्ख्याकं नवधा गर्भमानतः नवधा गर्भमानेन लिङ्गन्धाम्नि च पूजयेत्
द्वारमानात् त्रिसङ्ख्याकं परिगणयेत्; गर्भमानतः नवधा विभज्य, तेनैव नवधा गर्भमानेन धाम्नि लिङ्गं पूजयेत्।
Verse 10
एवं लिङ्गानि षट्त्रिंशत् ज्ञेयानि ज्येष्ठमानतः मध्यमानेन षट्त्रिंशत् षट्त्रिंशदधमेन च
एवं ज्येष्ठमानतः षट्त्रिंशल्लिङ्गानि ज्ञेयानि; मध्यमानेनापि षट्त्रिंशत्, अधमेनापि षट्त्रिंशत्।
Verse 11
इत्थमैक्येन लिङ्गानां शतमष्टोत्तरं भवेत् एकाङ्गुलादिपञ्चान्तं कन्यसञ्चलमुच्यते
इत्थमैक्येन लिङ्गानां शतमष्टोत्तरं भवेत्। एकाङ्गुलादिपञ्चान्तं कन्यसञ्चलमुच्यते॥
Verse 12
षद्वादिदशपर्यन्तञ्चलं लिङ्गञ्च मध्यमं एकादशाङ्गुलादि स्यात् ज्येष्ठं पञ्चदशान्तकम्
षडादिदशपर्यन्तं चलं लिङ्गं मध्यमम्। एकादशाङ्गुलादि ज्येष्ठं पञ्चदशान्तकम्॥
Verse 13
षडङ्गुलं महारत्नै रत्नैर् अन्यैर् नवाङ्गुलम् रविभिर्हेमभारोत्थं लिङ्गं शेषैस्त्रिपञ्चभिः
महारत्नैः कृतं लिङ्गं षडङ्गुलप्रमाणं स्यात्; अन्यरत्नैर्नवाङ्गुलम्। रविप्रमाणहेमभारोत्थं लिङ्गं विधीयते; शेषधातुभिस्तु पञ्चविंशत्यङ्गुलप्रमाणम्।
Verse 14
षोडशांशे च वेदांशे युगं लुप्त्वोर्ध्वदेशतः द्वात्रिंशत्षोडशांशांश् च कोणयोस्तु विलोपयेत्
षोडशांशविभागे च वेदांशविभागेऽपि च ऊर्ध्वदेशतः युगं लुप्त्वा, कोणयोस्तु द्वात्रिंशांशं षोडशांशं च विलोपयेत्।
Verse 15
चतुर्निवेशनात् कण्ठो विंशतिस्त्रियुगैस् तथा पार्श्वाभ्यां तु विलुप्ताभ्यां चललिङ्गं भवेद्वरं
चतुर्निवेशनात् कण्ठः, विंशतिः त्रियुगैस्तथा; पार्श्वाभ्यां तु विलुप्ताभ्यां चललिङ्गं भवेद्वरम्।
Verse 16
धाम्नो युगर्तुनागांशैर् द्वारं हीनादितः क्रमात् लिङ्गद्वारोच्छ्रयादर्वाग् भवेत् पादोनतः क्रमात्
धाम्नः प्रमाणात् क्रमात् युगर्तुनागांशैः हीनादितो द्वारं विन्यसेत्। लिङ्गद्वारोच्छ्रयात् अधः पादोनतः क्रमात् द्वारोच्छ्रयो भवेत्।
Verse 17
गर्भार्धेनाधमं लिङ्गं भूतांशैः स्यात् त्रिभिर्वरं तयोर्मध्ये च सूत्राणि सप्त सम्पातयेत् समं
गर्भार्धप्रमाणं लिङ्गम् अधमं स्यात्; भूतांशैस्त्रिभिः वर्धितं तु वरम्। तयोर्मध्ये समं सप्त सूत्राणि सम्पातयेत्, अन्तरं समविभज्य।
Verse 18
आठः द्वात्रिंशत्षोडशार्धञ्चेति ग, घ, ङ, चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः विंशतिस्त्रिगुणैस्तथेति घ, चिह्नितपुसुतकपाठः वनलिङ्गं भवेद्वरमिति ग, घ, चिह्नितपुस्तकपाठः चललिङ्गं भवेद् ध्रुवमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः एवं स्युर्नव सूत्राणि भूतसूत्रैश् च मध्यमं द्व्यन्तरो वामवामञ्च लिङ्गानां दीर्घता नव
एवं नव स्यूः सूत्राणि; मध्यं भूतसूत्रं स्मृतम्। द्व्यन्तरौ तथा वामवामे च पार्श्वसूत्रे; एभिर्लिङ्गानां दीर्घता-प्रमाणं नवधा विनिर्णीयते। (पाठान्तरैः ८, ३२, १६½ इत्यादि संख्याः; तथा ‘वर’ वा ‘ध्रुव’लिङ्गलक्षणं चोक्तम्।)
Verse 19
हस्ताद्विवर्धते हस्तो यावत्स्युर् नव पाणयः हीनमध्योत्तमं लिङ्गं त्रिविधं त्रिविधात्मकम्
हस्ताद् विवर्धते हस्तो यावत्स्युर् नव पाणयः। हीनमध्योत्तमं लिङ्गं त्रिविधं त्रिविधात्मकम्॥
Verse 20
एकैकलिङ्गमध्येषु त्रीणि त्रीणि च पादशः लिङ्गानि घटयेद्धीमान् षट्सु चाष्टोत्तरेषु च
एकैकलिङ्गमध्येषु त्रीणि त्रीणि च पादशः। लिङ्गानि घटयेद्धीमान् षट्सु चाष्टोत्तरेषु च॥
Verse 21
स्थिरदीर्घप्रमेयात्तु द्वारगर्भकरात्मिका भागेशञ्चाप्यमीशञ्च देवेज्यन्तुल्यसंज्ञितं
स्थिरदीर्घप्रमेयात्तु द्वारगर्भकरात्मिका। भागेशञ्चाप्यमीशञ्च देवेज्यन्तुल्यसंज्ञितम्॥
Verse 22
चत्वारि लिङ्गरूपाणि विष्कम्भेण तु लक्षयेत् दीर्घमायान्वितं कृत्वा लिङ्गं कुर्यात् त्रिरूपकं
चत्वारि लिङ्गरूपाणि विष्कम्भेण तु लक्षयेत्। दीर्घमायान्वितं कृत्वा लिङ्गं कुर्यात् त्रिरूपकम्॥
Verse 23
चतुरष्टाष्टवृत्तञ्च तत्त्वत्रयगुणात्मकं लिङ्गानामीप्सितं दैर्घ्यं तेन कृत्वाङ्गुलानि वै
चतुरष्टाष्टवृत्तेन निर्दिष्टाकारेण लिङ्गं कर्तव्यं, तत्त्वत्रयगुणात्मकं च। लिङ्गानामीप्सितं दैर्घ्यं निश्चित्य तत् अङ्गुलपरिमाणेन गणयेत्।
Verse 24
ध्वजाद्यायैः सुरैर् भूतैः शिखिभिर्वा हरेत् कृतिं तान्यङ्गुलानि यच्छेषं लक्षयेच्च शुभाशुभं
ध्वजाद्यैः सुरैर्भूतैः शिखिभिर्वा यदि कृतिः ह्रियते, तदा यच्छेषमङ्गुलानि तानि लक्षयेत्; शेषात् शुभाशुभं निर्णीयात्।
Verse 25
ध्वजाद्या ध्वजसिंहेभवृषाः ज्येष्ठाः परे शुभाः स्वरेषु षड्जगान्धारपञ्चमाः शुभदायकाः
ध्वजादिषु ध्वजसिंहेभवृषाः ज्येष्ठाः, परेऽपि शुभाः। स्वरेषु षड्जगान्धारपञ्चमाः शुभदायकाः।
Verse 26
भूतेषु च शुभा भूः स्यादग्निष्वाहवनीयकः उक्तायामस्य चार्धांशे नागांशैर् भाजिते क्रमात्
भूतेषु भूः शुभा, अग्निषु आहवनीयकः शुभः। उक्तायामस्य चार्धांशे नागांशैः क्रमात् भाजिते (विधिः) सिध्यति।
Verse 27
रसभूतांशषष्ठांशत्र्यंशाधिकशरैर् भवेत् आढ्यानाढ्यसुरेज्यार्कतुल्यानाञ्चतुरस्रता
रसभूतांशषष्ठांशैः सह त्र्यंशाधिकशरैः चतुरस्रता भवेत्; सा आढ्यानाढ्यसुरेज्यार्कतुल्या (इति) कथ्यते।
Verse 28
पञ्चमं वर्धमानाख्यं व्यासान्नाहप्रवृद्धितः द्विधा भेदा बहून्यत्र वक्ष्यन्ते विश्वकर्मतः
पञ्चमं तु वर्धमानाख्यं प्रासादभेदं वदन्ति, यः विस्तारोन्नतिभ्यां प्रवृद्धः। अत्र तस्य द्विविधविभागेन बहवो भेदाः विश्वकर्मप्रमाणतः प्रवक्ष्यन्ते।
Verse 29
आढ्यादीनां त्रिधा स्थौल्याद्यवधूतं तदष्टधा अन्तरे वामवामे चेति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः स्थौल्याद् यववृद्ध्या तदष्टधा इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः त्रिधा हस्ताज्जिनाख्यञ्च युक्तं सर्वसमेन च
आढ्यादीनां देहभेदानां त्रिधा विभागः। स्थौल्याद्यपेक्षया ‘अवधूत’ इति भेदः पुनरष्टधा—केचित् पाठे ‘अन्तरं वामं वामवामं’ इति; अन्यत्र पाठे स्थौल्यात् यववृद्धिमानेनाष्टधा इति। तथा ‘जिनाख्य’ प्रमाणं हस्तपरिमाणेन त्रिधा, तत् सर्वसमत्वेन योज्यम्।
Verse 30
पञ्चविंशतिलिङ्गानि नाद्ये देवार्चिते तथा पञ्चसप्तभिरेकत्वाज्जिनैर् भक्तैर् भवन्ति हि
पञ्चविंशतिलिङ्गानि एकत्वेन परिगण्यन्ते; तथा नाद्ये देवार्चितेऽपि। पञ्चसप्तसमूहजन्यैकत्वात् जितेन्द्रियैर्भक्तैः तानि ह्येकत्वं प्राप्नुवन्ति।
Verse 31
चतुर्दशसहस्राणि चतुर्दशशतानि च एवमष्टाङ्गुलविस्तारो नवैककरगर्भतः
चतुर्दशसहस्राणि चतुर्दशशतानि च; एवं नवैककरगर्भप्रमाणेन अष्टाङ्गुलविस्तारः।
Verse 32
तेषां कोणार्धकोणस्थैश्चिन्त्यात् कोणानि सूत्रकैः विस्तारं मध्यमः कृत्वा स्थाप्यं वा मध्यतस्त्रयं
तेषां कोणार्धकोणस्थैः सूत्रकैः कोणानि चिन्तयेत्। विस्तारं मध्यमं कृत्वा मध्यतः त्रयं स्थाप्यं वा।
Verse 33
विभागादूर्ध्वमष्टास्रो द्व्यष्टास्रःस्याच्छिवांशकः पादाज्जान्वन्तको ब्रह्मा नाभ्यन्तो विष्णुरित्यतः
विभागादूर्ध्वं लिङ्गं अष्टास्रं विधेयम्; ऊर्ध्वभागे द्व्यष्टास्रः शिवांशकः। पादाद् जान्वन्तकं ब्रह्मणः परिमाणम्; नाभ्यन्तरं विष्णोः स्थानमिति कथ्यते।
Verse 34
मूर्ध्वान्तो भूतभागेशो व्यक्ते ऽव्यक्ते च तद्वति पञ्चलिङ्गव्यवस्थायां शिरो वर्तुलमुच्यते
पञ्चलिङ्गव्यवस्थायां मूर्ध्वान्तो भूतभागेश इति संज्ञितः। व्यक्तेऽव्यक्ते च लिङ्गभेदे शिरो वर्तुलम् इति उच्यते।
Verse 35
छत्राभं कुक्कुटाभं वा बालेन्दुप्रतिमाकृतिः एकैकस्य चतुर्भेदैः काम्यभेदात् फलं वदे
छत्राभं कुक्कुटाभं वा बालेन्दुप्रतिमाकृतिं च। एतेषामेकैकस्य चतुर्भेदाः; काम्यभेदानुसारं फलं वक्ष्यामि।
Verse 36
लिङ्गमस्तकविस्तारं वसुभक्तन्तु कारयेत् आद्यभागं चतुर्धा तु विस्तारोच्छ्रायतो भजेत्
लिङ्गमस्तकविस्तारं वसुभक्तं कारयेत्। आद्यभागं चतुर्धा तु विस्तारोच्छ्रायतो भजेत्।
Verse 37
चत्वारि तत्र सूत्राणि भागभागानुपातनात् , चिह्नितपुस्तकपाठः बालेन्दुत्रपुषाकृतिरिति ख, ग, घ, चिह्नितपुस्तकपाठः चतुर्भागैर् इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः अन्त्यभागमिति ग, घ, चिह्नितपुस्तकपाठः चत्वारि तत्र छत्राणि इति ग, घ, ङ, चिह्नितपुस्तकचतुष्ट्यपाठः पुण्डरीकन्तु भागेन विशालाख्यं विलोपनात्
अत्र चत्वारि सूत्राणि भागभागानुपातनात्। केषुचित् चिह्नितपुस्तकेषु ‘बालेन्दुत्रपुषाकृतिः’ इति, केषुचित् ‘चतुर्भागैः’ इति, अन्येषु ‘अन्त्यभागम्’ इति, अपरत्र ‘चत्वारि तत्र छत्राणि’ इति पाठभेदाः। चिह्नितपुस्तकचतुष्ट्यपाठे तु—‘पुण्डरीकं तु भागेन; विलोपनात् विशालाख्यं’ इति।
Verse 38
त्रिशातनात्तु श्रीवत्सं शत्रुकृद्वेदलोपनात् शिरः सर्वसमे श्रेष्ठं कुक्कुटाभं सुराह्वये
त्रिशातनचिह्नात् श्रीवत्सलक्षणं जायते। शत्रुकृद्वेदलोपनचिह्नात् शिरोलक्षणं ज्ञायते। सर्वेषु लक्षणेषु देवसभायां कुक्कुटाकारं शिरः श्रेष्ठतमम्।
Verse 39
चतुर्भागात्मके लिङ्गेत्रपुषं द्वयलोपनात् अनाद्यस्य शिरः प्रोक्तमर्धचन्द्रं शिरः शृणु
चतुर्भागात्मके लिङ्गे त्रपुषभागस्य द्वौ भागौ लोपयित्वा ‘अनाद्य’ इति शिरोरूपं प्रोक्तम्। इदानीं ‘अर्धचन्द्र’ नाम शिरोरूपं शृणु।
Verse 40
अंशात् प्रान्ते युगांशैश् च त्वेकाहान्यामृताक्षकं पूर्णबालेन्दुकुमुदं द्वित्रिवेदक्षयात् क्रमात्
अंशस्य प्रान्ते युगांशैश्च एकाहवृद्धिं गणयेत्; तया ‘अमृताक्षक’ इति शुभगणना सिध्यति। पूर्णः, बालचन्द्रः, कुमुदचन्द्रश्च—द्वित्रिवेदक्षयात् क्रमशः पदे पदे निश्चीयन्ते।
Verse 41
चतुस्त्रिरेकवदनं मुखलिङ्गमतः शृणु पूजाभागं प्रकर्तव्यं मूर्त्यग्निपदकल्पितं
चतुर्मुखं त्रिमुखं वा एकवदनं वा—एतन्मुखलिङ्गशास्त्रं शृणु। मूर्त्यग्निपदकल्पितं पूजाभागं यथायोग्यं प्रकर्तव्यम्।
Verse 42
अर्कांशं पूर्ववत् त्यक्त्वा षट् स्थानानि विवर्तयत् शिरोन्नतिः प्रकर्तव्या ललाटं नासिका ततः
पूर्ववत् अर्कांशं त्यक्त्वा षट्स्थानानि क्रमशो विवर्तयेत्। शिरोन्नतिं कर्तव्या; ततः ललाटं नासिकां च यथाक्रमं विन्यसेत्।
Verse 43
वदनं चिवुकं ग्रीवा युगभागैर् भुजाक्षिभिः कराभ्यां मुकुलीकृत्य प्रतिमायाः प्रमाणतः
प्रतिमायाः प्रमाणानुसारं वदनं चिबुकं ग्रीवा च युगभागैः परिमीयेत; भुजाक्षी अपि तथैव। करौ मुकुलीकृतौ कर्तव्यौ, प्रतिमाप्रमाणानुरूपतः।
Verse 44
मुखं प्रति समः कार्यो विस्तारादष्टमांशतः चतुर्मुखं मया प्रोक्तं त्रिमुखञ्चोच्यते शृणु
मुखं प्रति समः कार्यो विस्तारादष्टमांशतः। चतुर्मुखं मया प्रोक्तं त्रिमुखञ्चोच्यते शृणु॥
Verse 45
कर्णपादाधिकास्तस्य ललाटादीनि निर्दिशेत् भुजौ चतुर्भिर्भागैस्तु कर्तव्यौ पश्चिमोर्जितं
कर्णपादाधिकास्तस्य ललाटादीनि निर्दिशेत्। भुजौ चतुर्भिर्भागैस्तु कर्तव्यौ पश्चिमोर्जितम्॥
Verse 46
विस्तरादष्टमांशेन मुखानां प्रतिनिर्गमः एकवक्त्रं तथा कार्यं पूर्वस्यां सौम्यलोचनं
विस्तरादष्टमांशेन मुखानां प्रतिनिर्गमः। एकवक्त्रं तथा कार्यं पूर्वस्यां सौम्यलोचनम्॥
Verse 47
ललाटनासिकावक्त्रग्रीवायाञ्च विवर्तयेत् तकपाठः द्वैकहान्या सुताह्वयमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः ऋत्वग्निपदकल्पितमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः, मुखभागं प्रकर्तव्यं मूलाग्निपदकल्पितमिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः कर्णाभ्यां कुण्डलीकृत्वेति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः भुजाच्च पञ्चमांशेन भुजहीनं विवर्तयेत्
ललाटनासिकावक्त्रग्रीवायाञ्च विवर्तयेत्। भुजाच्च पञ्चमांशेन भुजहीनं विवर्तयेत्॥
Verse 48
विस्तारस्य षडंशेन मुखैर् निर्गमनं हितं सर्वेषां मुखलिङ्गानां त्रपुषं वाथ कुक्कुटं
विस्तीर्णे शोफादौ तस्य विस्तारस्य षडंशमात्रेण मुखैर्निर्गमनं हितं; मुखलिङ्गयुक्तेषु सर्वेषु विकारेषु त्रपुषं वा कुक्कुटं वा प्रयोज्यम्।
Frequently Asked Questions
A standardized iconometric system: material hierarchy for liṅga construction, aṅgula/hasta-based size classes (including household 1–5 aṅgulas), proportional rules derived from dvāra and garbha measures, and a formal enumeration of 36×3 measures synthesized into 108.
By treating correct making (māna), right substance (dravya), and complete worship (pūrṇa-arcana) as dharmic disciplines that stabilize sacred presence; the chapter explicitly frames certain liṅgas and metals as bhukti–mukti-prada, linking technical precision with puruṣārtha fulfillment.
Cala-liṅgas are classified by aṅgula: 1–5 (kanyasañcala/small), 6–10 (medium), and 11–15 (jyeṣṭha/large), with further proportional refinement via sūtra (guideline-cord) schemes.
The chapter ties liṅga scaling and worship to architectural modules: dvāra (doorway) and garbha-gṛha measures are subdivided (notably ninefold) to determine proportional placement and ritual alignment within the dhāman (shrine).