Adhyaya 87
Śānti-Śodhana-Kathana (Instruction on the Purification of Śānti) — Agni Purāṇa, Adhyāya 87
निर्वाणदीक्षाक्रमे ईश्वरः विध्याः शान्त्या सह विधिवत् संयोजनं शिक्षयति, शान्त्यवस्थायां भावेश्वर-सदाशिवयोर्द्वैतविलयं दर्शयन्। ततः ह-क्श-वर्णयोः तथा भुवन-तत्त्वानां सम्बन्धन्यासं, शान्तिकर्मणि प्रतिष्ठितानां रुद्ररूपाणां गणनां च करोति। द्वादशपादपुरुषविधानं शिवस्य सर्वव्याप्तेः स्तुतिरूपेण, कवच-मन्त्रयुगलानि, बीजानि, नाडी-वायु-संकेताः, इन्द्रिय-विषयसम्बन्धाश्च निर्दिश्यन्ते। साधकः ताडन-भेद-प्रवेश-वियोजनक्रियाः, अन्तःकरणीकरणं, कलायाः कुण्डे निक्षेपं च करोति; विज्ञापनां, चैतन्यप्रतिष्ठां, देव्यां गर्भन्यासं, देहजनन-शोधनार्थं न्यासप्रयोगांश्च। जप-होमैः पाशशैथिल्यच्छेदः, अस्त्रमन्त्राः, बुद्ध्यहङ्काररूपशुल्कार्पणं, अमृतबिन्दुदानं, पूर्णाहुत्या समापनं च—अक्लेशेन सिद्धा शुद्धिः प्रतिपाद्यते।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये निर्वाणदीक्षायां विद्याविशोधनं नाम षडशीतितमो ऽध्यायः अथ सप्ताशीतितमो ऽध्यायः शान्तिशोधनकथनं ईश्वर उवाच सन्दध्यादधुना विद्यां शान्त्या सार्धं यथाविधि शान्तौ तत्त्वद्वयं लीनं भावेश्वरसदाशिवौ
इत्यादिमहापुराणे आग्नेये निर्वाणदीक्षायां विद्याविशोधनं नाम षडशीतितमोऽध्यायः समाप्तः। अथ सप्ताशीतितमोऽध्यायः—शान्तिशोधनकथनम्। ईश्वर उवाच—अधुना शान्त्या सार्धं विद्यां यथाविधि सन्दध्यात्। शान्तौ तत्त्वद्वयं लीनं—भावेश्वरसदाशिवौ।
Verse 2
छेदनं भेदनं तेषां बहुलीकरणन्तथा इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः हकारश् च क्षकारश् च द्वौ वर्णौ परिकीर्तितौ रुद्राः समाननामानो भुवनैः सह तद्यथा
तेषां छेदनं भेदनं बहुलीकरणं चेति—इति ग-चिह्नितपुस्तकपाठः। हकारः क्षकारश्च द्वौ वर्णौ परिकीर्तितौ। रुद्राः समाननामानो भुवनैः सह तद्यथा।
Verse 3
प्रभवः समयः क्षुद्रो विमलः शिव इत्य् अपि घनौ निरञ्जनाकारौ स्वशिवौ दीप्तिकारणौ
स प्रभवः समयः क्षुद्रो विमलः शिव इत्यपि कथ्यते। स घनः सर्वव्यापी निरञ्जनाकारः स्वशिवः दीप्तेः कारणं भवति॥
Verse 4
त्रिदशेश्वरनामा च त्रिदशः कालसज्ज्ञकः सूक्ष्माम्बुजेश्वरश्चेति रुद्राः शान्तौ प्रतिष्ठिताः
शान्त्यर्थं प्रतिष्ठिता रुद्राः—त्रिदशेश्वरनामा, त्रिदशः, कालसंज्ञकः, तथा सूक्ष्माम्बुजेश्वर इति॥
Verse 5
व्योमव्यापिने व्योमव्याप्यरूपाय सर्वव्यापिने शिवाय अनन्ताय अनाथाय अनाश्रिताय ध्रुवाय शाश्वताय योगपीठसंस्थिताय नित्ययोगिने ध्यानाहारायेति द्वादशपादानि पुरुषः कवचौ मन्त्रौ वीजे विन्दूपकारकौ अलम्बुषायसानाड्यौ वायू कृकरकर्मकौ
व्योमव्यापिने व्योमव्याप्यरूपाय सर्वव्यापिने शिवाय, अनन्ताय अनाथरक्षकाय अनाश्रिताय ध्रुवाय शाश्वताय, योगपीठसंस्थिताय नित्ययोगिने ध्यानाहाराय नमः। एतानि द्वादश पादानि पुरुषस्य। द्वौ कवचमन्त्रौ, द्वे बीजे ‘बिन्दु’ ‘उपकारक’ इति। नाड्यौ अलम्बुषा यशा च; वायू प्राणः कृकरश्च स्वकर्मयुक्तौ॥
Verse 6
इन्द्रिये त्वक्करावस्या स्पर्शस्तु विषयो मतः गुणौ स्पर्शनिनादौ द्वावेकः कारणमीश्वरः
त्वगिन्द्रियस्य विषयः स्पर्श इति मतः। तस्य गुणौ द्वौ—स्पर्शनिनादौ; एकं कारणमीश्वर एव॥
Verse 7
तुर्म्यावस्थेति शान्तिस्थं सम्भाव्य भुवनादिकं विदध्यात्ताडनं भेदं प्रवेशञ्च वियोजनं
‘तुर्म्यावस्था’ इति मन्त्रोक्तावस्थां शान्तिस्थां सम्भाव्य, भुवनादिकं संकल्प्य; ततः ताडनं भेदं प्रवेशं वियोजनं च विधद्यादिति॥
Verse 8
आकृष्य ग्रहणं कुर्याच्छान्तेर्वदनसूत्रतः आत्मन्यारोप्य सङ्गृह्य कलां कुण्डे निवेशयेत्
आकृष्य स्वात्मसमीपं तद् ग्रहणं कुर्याच्छान्तेर्वदनसूत्रानुसारतः। ततः स्वात्मन्यारोप्य सम्यक् सङ्गृह्य तां कलां कुण्डे निवेशयेत्॥
Verse 9
ईशं तवाधिकारे ऽस्मिन् मुमुक्षुं दीक्षयाम्यहं भव्यं त्वयानुकूलेन कुर्यात् विज्ञापनामिति
ईश! तवाधिकारेऽस्मिन् मुमुक्षुं दीक्षयाम्यहम्। त्वयानुकूलेन भव्यं कर्म कुर्यात्—इति विज्ञापनाम्॥
Verse 10
आवाहनादिकं पित्रोः शिष्यस्य ताडनादिकं अपाठः व्योमव्यापकरूपाय इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः व्योमरूपायेति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः ध्यायपरायेति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः व्यानाहारायेति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः भाव्यं त्वया च शुद्धेन इति ग, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः विधायादाय चैतन्यं विधिनाअत्मनि योजयेत्
आवाहनादिकं पित्रोः कृत्वा शिष्यस्य ताडनादिकं विधिवत्। विधायादाय चैतन्यं विधिनाऽऽत्मनि योजयेत्॥
Verse 11
पूर्ववत् पितृसंयोगं भावयित्वोद्भवाख्यया हृत्सम्पुटात्मवीजेन देवीगर्भे नियोजयेत्
पूर्ववत् पितृसंयोगं भावयित्वोद्भवाख्यया। हृत्सम्पुटात्मबीजेन देवीगर्भे नियोजयेत्॥
Verse 12
देहोत्पत्तौ हृदा पञ्च शिरसा जन्महेतवे शिखया वाधिकाराय भोगाय कवचाणुना
देहोत्पत्तौ हृदा पञ्च शिरसा जन्महेतवे। शिखया वाधिकाराय भोगाय कवचाणुना॥ अस्त्रेण रक्षणार्थं च—इति मन्त्रविनियोगः॥
Verse 13
लयाय शस्त्रमन्त्रेण श्रोतःशुद्धौ शिवेन च तत्त्वशुद्धौ हृदा ह्य् एवं गर्भाधानादि पूर्ववत्
लयार्थं शस्त्रमन्त्रेण, श्रोतःशुद्ध्यै शिवमन्त्रेण, तत्त्वशुद्ध्यै हृदामन्त्रेण च कर्माणि कुर्यात्। एवं गर्भाधानादीनि संस्कारकर्माणि पूर्वोक्तविधिना कर्तव्यानि।
Verse 14
वर्मणा पाशशैथिल्यं निष्कृत्यैवं शतं जपेत् मलशक्तितिरोधने शस्त्रेणाहुतिपञ्चकं
वर्ममन्त्रेण पाशशैथिल्यं कुर्यात्; निष्कृत्यर्थं च एवं शतं जपेत्। मलशक्तितिरोधने शस्त्रेण पञ्चाहुतिं जुहुयात्।
Verse 15
एवं पाशवियोगे ऽपि ततः सप्तास्त्रजप्तया छिन्द्यादस्त्रेण कर्तर्या पाशान्वीजवता यथा
एवं पाशवियोगेऽपि, ततः सप्तकृत्वोऽस्त्रमन्त्रं जप्त्वा, कर्तरीरूपेणास्त्रेण पाशान् छिन्द्यात्, यथा वेगवता तीक्ष्णेनोपकरणेन।
Verse 16
ॐ हौं शान्तिकलापाशाय हः हूं फट् विसृज्य वर्तुलीकृत्य पाशमन्त्रेण पूर्ववत् घृतपूर्णे श्रुवे दत्वा कलास्त्रेणैव होमयेत्
“ॐ हौं शान्तिकलापाशाय हः हूं फट्” इति उच्चार्य विसृज्य वर्तुलीकृत्य, पाशमन्त्रेण पूर्ववत्, घृतपूर्णे श्रुवे दत्त्वा, कलास्त्रेणैव होमयेत्।
Verse 17
अस्त्रेण जुहुयात् पञ्च पाशाङ्कुशनिवृत्तये प्रायश्चित्तनिषेधाय दद्यादष्टाहुतीरथ
अस्त्रमन्त्रेण पञ्चाहुतीर्जुहुयात् पाशाङ्कुशनिवृत्तये। प्रायश्चित्तनिषेधाय अथ अष्टाहुतीर्दद्याद्।
Verse 18
ॐ हः अस्त्राय हूं फट् हृदेश्वरं समावाह्य कृत्वा पूजनतर्पणे विदधीत विधानेन तस्मै शुल्कसमर्पणं
ॐ हः अस्त्राय हूँ फट् इति मन्त्रं जपन् हृदेश्वरं समावाह्य, पूजनतर्पणे कृत्वा, विधानेन तस्मै यथोचितं शुल्कं समर्पयेत्।
Verse 19
ॐ हां ईश्वर बुद्ध्यहङ्कारौ शुल्कं गृहाण स्वाहा निःशेषदग्धपाशस्य पशोरस्येश्वर त्वया न स्थेयं बन्धकत्वेन शिवाज्ञां श्रावयेदिति
ॐ हां। ईश्वर, बुद्ध्यहङ्काररूपं शुल्कं गृहाण, स्वाहा। निःशेषदग्धपाशस्यास्य पशोः, ईश्वर, त्वया बन्धकत्वेन न स्थेयम्; शिवाज्ञां श्रावयेत् इति।
Verse 20
एकं पाशवियोगार्थमिति ग, घ, चिह्नितपुस्तकपाठः ॐ ह्य् ऐमिति क, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः ॐ ओमिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः ॐ यैमिति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः विसृजेदीश्वरन्देवं रौद्रात्मानं नियोजयेत् ईषच्चन्द्रमिवात्मानं विधिनाअत्मनि योजयेत्
‘एकं पाशवियोगार्थम्’ इति केचित् ग-घ-चिह्नितपुस्तके पठन्ति; अन्ये ‘ॐ ह्य् ऐम्’ इति क-ङ-चिह्निते, अन्ये ‘ॐ’ इति ग-चिह्निते, अन्ये ‘ॐ यैम्’ इति घ-चिह्निते। एवं जप्त्वा ईश्वरं देवं विसृजेत्, रौद्रात्मानं नियोजयेत्; विधिना च ईषच्चन्द्रमिवात्मानं आत्मनि योजयेत्।
Verse 21
सूत्रे संयोजयेदेनं शुद्धयोद्भवमुद्रया दद्यात् मूलेन शिष्यस्य शिरस्यमृतविन्दुकं
सूत्रे संयोजयेदेनं शुद्धयोद्भवमुद्रया; ततः मूलेन शिष्यस्य शिरसि अमृतविन्दुकं दद्यात्।
Verse 22
विसृज्य पितरौ वह्नेः पूजितौ कुसुमादिभिः दद्यात् पूर्णां विधानज्ञो निःशेषविधिपूरणीं
वह्नेः पूजितौ कुसुमादिभिः पितरौ विसृज्य, विधानज्ञः पूर्णां दद्यात् निःशेषविधिपूरणीम्।
Verse 23
अस्यामपि विधातव्यं पूर्ववत्ताडनादिअकं स्ववीजन्तु विशेषः स्याच्छुद्धिः शान्तेरपीडिता
अस्यामपि क्रियायां पूर्ववत् ताडनादिकर्माणि विधातव्यानि; विशेषस्तु स्वकीयबीजस्य प्रयोगः। अनेन शान्तिकर्मणा पीडां विना शुद्धिः सिद्ध्यति।
Frequently Asked Questions
Śānti—the pacificatory rite itself—is purified through a structured sequence of mantra, visualization, operative actions (tāḍana/bheda/praveśa/viyojana), homa, and concluding completion offerings, framed within Nirvāṇa-dīkṣā.
By ritually loosening and cutting pāśa (bondage), installing caitanya, and integrating Śiva-command (śivājñā) into the disciple’s transformation; the rite symbolically burns residual binding factors and culminates in completion (pūrṇā), supporting liberation-oriented initiation.
The chapter specifies tāḍana (impelling/striking), bheda (splitting), praveśa (insertion/entry), and viyojana (separation), followed by kalā collection and deposition into the kuṇḍa, plus japa/homa counts (e.g., 100 japa; five and eight oblations) for pāśa-viyoga.