Adhyaya 95
Pratiṣṭhā-sāmagrī-vidhāna — Prescription of Materials and Conditions for Consecration
अस्मिन्नध्याये ईश्वरः मन्दिरे लिङ्गस्य प्रतिष्ठां भोगमोक्षप्रदां विधत्ते, दिव्ये शुभदिने अनुकूलज्योतिषस्थितिषु च कर्तव्यमिति। प्रथमं कालनिर्णयः—माघादिपञ्चमासपर्यन्तं (चैत्रवर्जितं) मासाः, योग्यतिथयः, वर्ज्यनियमाः, प्रियाणि नक्षत्राणि लग्नानि च। ततः ग्रहस्थानदृष्टिभावफलानां विवेचनं, ज्योतिषनिदानैः कर्मसिद्धेः समन्वयः। अनन्तरं देशविन्यासः—सहायकभूमिविभागः, मण्डपविन्यासः, चतुरश्रवेदी स्तम्भयुक्ता, कुण्डमेखलानां संख्या-स्थान-आकृति-प्रमाणानि, योनिरूपं तस्य दिग्विन्यासश्च। अन्ते प्रतिष्ठासामग्री—तोरणध्वजदण्डाः, पवित्रमृत्तिकाः, कषायाः, जलानि, औषधिमूलानि, रक्षाशोधनद्रव्याणि, कुम्भव्यवस्था, होमोपकरणानि, हविर्दानानि, आचार्यदक्षिणा, रत्नधातुखनिजधान्यादीनां गणना—इति ब्रह्माण्ड-स्थल-द्रव्यसमन्वितं पावनतन्त्रं निरूप्यते।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये शिलान्यासकथनं नाम चतुर्णवतितमो ऽध्यायः अथ पञ्चनवतितमो ऽध्यायः प्रतिष्ठा सामग्रीविधानं ईश्वर उवाच वक्ष्ये लिङ्गप्रतिष्ठां च प्रासादे भुक्तिमुक्तिदां ताश् चरेत् सर्वदा मुक्तौ भुक्तौ देवदिने सति
इत्यादिमहापुराणे आग्नेये शिलान्यासकथनं नाम चतुर्णवतितमोऽध्यायः समाप्तः। अथ पञ्चनवतितमोऽध्यायः—प्रतिष्ठासामग्रीविधानम्। ईश्वर उवाच—वक्ष्ये लिङ्गप्रतिष्ठां च प्रासादे भुक्तिमुक्तिदाम्। ताश्चरेत् सर्वदा मुक्तौ भुक्तौ देवदिने सति॥
Verse 2
विना चैत्रेण माघादौ प्रतिष्ठा मासपञ्चके रक्तातिरक्तदोषघ्न इति छ रक्तात्रिरक्तदोषघ्ने इति ख सन्तिष्ठास्मिन्नीशरूपिणीति घ शर्परूपिणीति ज तत्त्वे तत्त्वत्रयमिति घ सर्वदा मुक्तौ देवादेवे ग्रहे सतीति घ सर्वदा मुक्त्यै भुक्त्यै दैवदिने सतीति ङ गुरुशुक्रोदये कार्या प्रथमे करणेत्रये
चैत्रं विना माघादौ मासपञ्चके प्रतिष्ठा कार्या। रक्तातिरक्तदोषघ्ने काले कर्तव्या। अस्मिन्नीशरूपिणीं (वा शर्परूपिणीं) सन्तिष्ठापयेत्। तत्त्वे तत्त्वत्रयं चिन्तयेत्। मुक्त्यै देवादेवे ग्रहे सति शुभा; भुक्तिमुक्त्यै दैवदिने सति च। गुरुशुक्रोदये कार्या प्रथमे करणत्रये॥
Verse 3
शुक्लपक्षे विशेषेण कृष्णे वा पञ्चमन्दिनं चतुर्थीं नवमीं षष्ठीं वर्जयित्वा चतुर्दशीं
शुक्लपक्षे विशेषेण कृष्णपक्षेऽपि पञ्चमीं दिने चरेत्। चतुर्थीं नवमीं षष्ठीं चतुर्दशीं च वर्जयेत्॥
Verse 4
शोभनास्तिथयः शषाः क्रूरवारविवर्जिताः शतभिषा धनिष्ठार्द्रा अनुरोधोत्तरत्रयं
शोभनास्तिथयः षट् स्युः क्रूरवारविवर्जिताः। नक्षत्राणि शतभिषा धनिष्ठार्द्रा अनुराधा उत्तरत्रयमेव च॥
Verse 5
रोहिणी श्रवणश्चेति स्थिरारम्भे महोदयाः लग्नञ्च कुम्भसिंहालितुलास्त्रीवृषधन्विनां
स्थिरदीर्घकालिककर्मारम्भे रोहिणी श्रवणश्च महोदयौ शुभौ; तथा कुम्भसिंहातुलाकन्यावृषधनुर्लग्नानि अपि प्रशस्तानि।
Verse 6
शस्तो जीवो नवर्क्षेषु सप्तस्थानेषु सर्वदा बुधः षडष्टदिक्सप्ततुर्येषु विनर्तुं शितः
नवार्क्षेषु जीवः शस्तः, सप्तस्थानेषु च सर्वदा हितकरः; बुधः षडष्टस्थानेषु शुभः; शितः (शुक्रः) दीप्तिमान् सप्ततुर्यदिक्षु शुभो विज्ञेयः।
Verse 7
सप्तर्तुत्रिदशादिस्थः शशाङ्कोबलदः सदा रविर्दशत्रिषट्संस्थो राहुस्त्रिदशषड्गतः
सप्तस्थाने त्रिदशादिस्थः शशाङ्कः सदा बलदः; रविः दशत्रिषट्संस्थः; राहुः त्रिदशषड्गतः।
Verse 8
षट्त्रिस्थानगताः शस्ता मन्दाङ्गारार्ककेतवः शुभ्राः क्रूरश् च पापाश् च सर्व एकादशस्थिताः
षट्त्रिस्थानगताः शस्ताः मन्दाङ्गारार्ककेतवः; शुभ्राः क्रूराः पापाश्च सर्वेऽपि एकादशस्थिताः (फलप्रदाः) इति कथ्यन्ते।
Verse 9
एषां दृष्टिर्मुनौ पूर्णा त्वार्धिकी ग्रहभूतयोः पादिकी रामदिक्स्थाने चतुरष्टौ पादवर्जिता
एषां दृष्टिः मुनौ (सप्तमे) पूर्णा; ग्रहभूतयोः अर्धिकी; रामदिक्स्थाने पादिकी; चतुरष्टयोः पादवर्जिता (न्यूनपादा) भवति।
Verse 10
पादान्यूनचतुर्नाडी भोगः स्यान्मीनमेषयोः वृषकुम्भौ च भुञ्जाते चतस्रः पादवर्जिताः
मीनमेषयोर्भोगमानं पादोनचतुर्नाडी; वृषकुम्भयोश्च चतस्रः नाड्यः पादवर्जिताः।
Verse 11
मकरो मिथुनं पञ्च चापालिहरिकर्कटाः पादीनाः षट् तुलाकन्ये घटिकाः सार्धपञ्च च
मकरमिथुनयोः पञ्च; चापालिहरिकर्कटेषु षट् पादाः; तुलाकन्ययोः सार्धपञ्च घटिकाः।
Verse 12
इक्सप्तषड् विनेति ख सप्तायत्रिदशादिस्थ इति ख छ च बुधः षडष्टदिगित्यादिः, बलदः सदा इत्य् अन्तः पाठो ग पुस्तके नास्ति एवं दृष्टिवले पूर्णादिति छ एवं दृष्टिवले पूर्णेति ख वस्वष्टौ इति ख, छ च केशरी वृषभः कुम्भः स्थिराः स्युः सिद्धिदायकाः चरा धनुस्तुलामेषा द्विःस्वभावास्तृतीयकाः
केशरी वृषभः कुम्भश्च स्थिरराशयः सिद्धिदायकाः; चरा धनुस्तुलामेषाः; तृतीयका द्विस्वभावराशयः।
Verse 13
शुभः शुभग्रहैर् दृष्टः शस्तो लग्नःशुभाश्रितः गुरुशुक्रबुधे युक्तो लग्नो दद्याद्बलायुधी
शुभग्रहदृष्टः शुभाश्रितश्च लग्नः शुभः शस्तः; गुरुशुक्रबुधयुक्तो लग्नो बलायुधप्रदः।
Verse 14
राज्यं शौर्यं बलं पुत्रान् यशोधर्मादिकं बहु प्रथमः सप्तमस्तुर्यो दशमः केन्द्र उच्यते
राज्यं शौर्यं बलं पुत्रान् यशो धर्मादिकं बहु; प्रथमचतुर्थसप्तमदशमाः केन्द्रा इति कीर्तिताः।
Verse 15
गुरुशुक्रबुधास्तत्र सर्वसिद्धिप्रसादकाः त्र्येकादशचतुर्थस्था लग्नात् पापग्रहाः शुभाः
तत्र गुरुशुक्रबुधाः सर्वसिद्धिप्रसादकाः; लग्नात् त्रितीयैकादशचतुर्थस्थाः पापग्रहा अपि शुभफलप्रदाः भवन्ति।
Verse 16
अतोप्यनीचकर्माथं योज्यास्तिथ्यादयो बुधैः धाम्नः पञ्चगुणां भूमिं त्यक्त्वा वा धानसम्मितां
अतोऽपि नीचकर्मार्थं बुधैः स्थित्याद्युपाङ्गानि विन्यस्यन्ताम्; धाम्नः पञ्चगुणां भूमिं त्यक्त्वा वा धानसम्मितां भूमिं परित्यज्य।
Verse 17
हस्ताद् द्वादशसोपानात् कुर्यान्मण्डमग्रतः चतुरस्रं चतुर्द्वारं स्नानार्थन्तु तदर्धतः
हस्तादारभ्य द्वादशसोपानाग्रतः मण्डं कुर्यात्; चतुरस्रं चतुर्द्वारं च स्यात्; स्नानार्थं तु तदर्धप्रमाणं विधेयम्।
Verse 18
एकास्यं चतुरास्यं वा रौद्र्यां प्राच्युत्तरेथवा हास्तिको दशहस्तो वै मण्डपोर्ककरो ऽथवा
एकास्यं चतुरास्यं वा रूपं कार्यम्; रौद्र्यां प्राच्युत्तराभिमुखं; हास्तिकं वा दशहस्तं वा; अथवा मण्डपधारं अर्ककरं वा।
Verse 19
द्विहस्तोत्तरया वृद्ध्या शेषं स्यान्मण्डपाष्टकं , घ , छ च त्यक्त्वा वा चापसम्मितामिति ख त्यक्त्वा वा रामसम्मितामिति छ हस्ताद्वा दशसोपानादिति ख हस्तान् वा दश सोपानादिति ख स्नानार्हं चेति ङ प्राच्युतरे तथेति ङ द्विहस्तोत्तरयावृत्त्या इति घ वेदी चतुष्करा मध्ये कोणस्तम्भेन संयुता
द्विहस्तोत्तरया वृद्ध्या शेषं मण्डपाष्टकं स्यात्। वेदी चतुष्करा मध्ये कोणस्तम्भेन संयुता भवेत्।
Verse 20
वेदीपादान्तरं त्यक्त्वा कुण्डानि नव पञ्च वा एकं वा शिवकाष्ठायां प्राच्यां वा तद्गुरोः परं
वेदीपादयोर्मध्ये अन्तरं परित्यज्य कुण्डानि नव पञ्च वा एकमेव वा शिवकाष्ठभूमौ प्राच्यां वा गुरूपदिष्टदिशानुसारतः विन्यसेत्।
Verse 21
मुष्टिमात्रं शतार्धे स्याच्छते चारत्रिमात्रकं हस्तं सहस्रहोमे स्यान्नियुते तु द्विहास्तिकं
शतार्धहोमे मुष्टिमात्रं द्रव्यप्रमाणं स्यात्; शतहोमे चारत्रिमात्रकं; सहस्रहोमे हस्तप्रमाणं; नियुते तु द्विहस्तिकं भवेत्।
Verse 22
लक्षे चतुष्कारं कुण्डं कोटिहोमे ऽष्टहस्तकं भगाभमग्नौ खण्डेन्दु दक्षे त्र्यस्रञ्च नैरृते
लक्षहोमे कुण्डं चतुष्कोणं कार्यम्; कोटिहोमे तु अष्टहस्तप्रमाणं भवेत्। आग्नेये भगाकारं, दक्षिणे खण्डेन्दुसदृशं, नैरृते त्र्यस्रं च विनिर्दिशेत्।
Verse 23
षडस्रं वायवे पद्मं सौम्ये चाष्टास्रकं शिवे तिर्यक्पातशिवं खातमूर्ध्वं मेखलया सह
वायवे षडस्रं पद्मं कुर्यात्; सौम्ये चाष्टास्रकं; शिवे तिर्यक्पातशिवं च। तद् खातमूर्ध्वं मेखलया सह शून्यमध्यं रचयेत्।
Verse 24
तद्वहिर्मेखलास्तिस्रो वेदवह्नियमाङ्गुलैः अङ्गुलैः षड्भिरेका वा कुण्डाकारास्तु मेखलाः
तद्बहिर्मेखलास्तिस्रो वेदवह्नियमाङ्गुलैः प्रमाणिताः स्युः; अथवा षडङ्गुलप्रमाणा एका मेखला। मेखलाः कुण्डाकारानुरूपाः कार्याः।
Verse 25
तासामुपरि योनिः स्यान्मध्ये ऽश्वत्थदलाकृतिः उच्छ्रायेणाङ्गुलं तस्माद्विस्तारेणाङ्गुलाष्टकं
तासामुपरि योनिः स्थाप्यः; तन्मध्येऽश्वत्थदलाकृतिः स्यात्। उच्छ्रायेणाङ्गुलमेकं, विस्तारेणाङ्गुलाष्टकं भवेत्॥
Verse 26
दैर्घ्यं कुण्डार्धमानेन कुण्डकण्ठसमो ऽधरः पूर्वाग्नियाम्यकुण्डानां योनिः स्यादुत्तरानना
दैर्घ्यं कुण्डार्धमानेन मीयेत; अधरः कुण्डकण्ठसमो भवेत्। पूर्वाग्नियाम्यकुण्डानां योनिरुत्तरानना स्यात्॥
Verse 27
पूर्वानना तु शेषाणामैशान्ये ऽन्यतरा तयोः इति ङ द्विहस्तकमिति ख खद्गाभमग्नौ इति ख , ग , ङ , छ च पद्मे इति ख , घ च तिर्यक् पातसममूर्ध्वमिति ख , ग , घ च वेदवह्नियवाङ्गुलैर् इति घ तस्य विस्तरेणाङ्गुलाष्टकमिति घ कुण्डानां यश् चतुर्विंशो भागः सोङ्गुल इत्य् अतः
शेषकुण्डानां तु मुखं पूर्वाननं स्यात्; ऐशान्ये तयोः अन्यतरा विधिः (ङ-प्रमाणे)। द्विहस्तकं प्रमाणम् (ख-प्रमाणे)। खड्गाभकुण्डेऽग्नौ कर्मणि तथा (ख,ग,ङ,छ) पद्मकुण्डे च (ख,घ)। तिर्यक्पातसममूर्ध्वोन्नतिः (ख,ग,घ)। वेद-वह्नि-यव-अङ्गुलैः प्रमाणनिर्णयः (घ) विस्तरेणाङ्गुलाष्टकं (घ)। अतः कुण्डानां चतुर्विंशभागोऽङ्गुल इति॥
Verse 28
प्लक्षोदुम्वरकाश्वत्थवटजास्तोरणाः क्रमात् शान्तिभूतिबलारोग्यपूर्वाद्या नामतः क्रमात्
प्लक्षोदुम्बरकाश्वत्थवटजास्तोरणाः क्रमात्। शान्तिभूतिबलारोग्यपूर्वाद्या नामतः क्रमात्॥
Verse 29
पञ्चषट्सप्तहस्तानि हस्तखातस्थितानि च तदर्धविस्तराणि स्युर्युतान्याम्रदलादिभिः
पञ्चषट्सप्तहस्तानि तोरणानि विधीयन्ते; हस्तखातस्थितानि च। तदर्धविस्तराणि स्युः, युतान्याम्रदलादिभिः॥
Verse 30
इन्द्रायुधोपमा रक्ता कृष्णा धूम्रा शशिप्रभा शुक्लाभा हेमवर्णा च पताका स्फाटिकोपमा
इन्द्रायुधोपमा वा पताका, रक्ता वा कृष्णा वा धूम्रा वा शशिप्रभा वा; शुक्लाभा वा हेमवर्णा च। पताकाग्रभागः स्फाटिकोपमोऽपि भवेत्।
Verse 31
पूर्वादितोब्जजे रक्ता नीलानन्तस्य नैरृते पञ्चहस्तास्तदर्धाश् च ध्वजा दीर्घाश् च विस्तराः
पूर्वादितो ध्वजाः रक्तवर्णाः; नैरृते नीलवर्णाः। पञ्चहस्तप्रमाणाः दीर्घाः, तदर्धविस्ताराः; एवमेते ध्वजा दीर्घा विस्तरयुक्ताः।
Verse 32
हस्तप्रदेशिता दण्डा ध्वजानां पञ्चहस्तकाः वल्मीकाद्दन्तिदन्ताग्रात्तथा वृषभशृङ्गतः
हस्तप्रदेशिता दण्डा; ध्वजानां दण्डाः पञ्चहस्तकाः। प्रमाणग्रहणं वल्मीकात्, दन्तिदन्ताग्रात्, तथा वृषभशृङ्गतः।
Verse 33
पद्मषण्डाद्वराहाञ्च गोष्ठादपि चतुष्पथात् मृत्तिका द्वादश ग्राह्या वैकुण्ठेष्टौ पिनाकिनि
पद्मषण्डात् वराहस्थानात् गोष्ठादपि चतुष्पथात् च मृत्तिका द्वादशभागा ग्राह्या; हे वैकुण्ठेष्ट, हे पिनाकिन्।
Verse 34
न्यग्रोधोदुम्वराश्वत्थचूतजम्वुत्वगुद्भवं कषायपञ्चकं ग्राह्यमार्तवञ्च फलाष्टकं
न्यग्रोधोदुम्बराश्वत्थचूतजम्बुत्वगुद्भवं कषायपञ्चकं ग्राह्यम्; फलाष्टकं च, तथा ‘आर्तव’नाम द्रव्यं ग्राह्यम्।
Verse 35
तीर्थाम्भांसि सुगन्धीनि तथा सर्वौषधीजलं शस्तं पुष्पफलं वक्ष्ये रत्नगोशृङ्गवारि च
तीर्थोदकानि सुगन्धीनि सर्वौषधिसंयुक्तं जलं च प्रशस्तम्। पुष्पफलप्रयोगं तथा रत्नसम्बद्धं गोशृङ्गगृहीतं वारि च वक्ष्ये॥
Verse 36
स्नानायापाहरेत् पञ्च पञ्चगव्यामृतं तथा पिष्टनिर्मितवस्त्रादिद्रव्यं निर्मञ्जनाय च
स्नानार्थं पञ्चगव्यं पञ्चगव्यामृतं चोपाहरेत्। निर्मञ्जनाय च पिष्टनिर्मितवस्त्रादिद्रव्याणि समुपहरेत्॥
Verse 37
वल्मीकाद्धस्तिदन्ताग्रात्तयेति छ तीर्थतोयसुगन्धीनि इति ङ वर्गे गोशृङ्गवारि चेति छ स्नानायोपहरेदिति ख , छ , घ च पिष्टनिर्मितरुद्रादिद्रव्यं निर्मञ्जनायेति ग पिष्टनिर्मितवज्रादिकं निर्मथनायेति ज सहस्रशुषिरं कुम्भं मण्डलाय च रोचना शतमोषधिमूलानां विजया लक्ष्मणा बला
वल्मीकमृत्तिकां हस्तिदन्ताग्रं चोपहरेत्; तीर्थतोयसुगन्धीनि गोशृङ्गगृहीतं वारि च स्नानार्थम्। पिष्टनिर्मितं रुद्रादिद्रव्यं निर्मञ्जनाय, पिष्टनिर्मितं वज्रादिकं निर्मथनाय। मण्डलाय सहस्रशुषिरः कुम्भो रोचना च; शतमौषधिमूलानि—विजया लक्ष्मणा बला च—समुपहरेत्॥
Verse 38
गुडूच्यतिबला पाठा सहदेवा शतावरी ऋद्धिः सुवर्चसा वृद्धिः स्नाने प्रोक्ता पृथक् पृथक्
गुडूच्यतिबला पाठा सहदेवा शतावरी। ऋद्धिः सुवर्चसा वृद्धिः स्नाने प्रोक्ता पृथक् पृथक्॥
Verse 39
रक्षायै तिलदर्भौघो भस्मस्नानन्तु केवलं यवगोधूमविल्वानां चूर्णानि च विचक्षणः
रक्षार्थं तिलदर्भसमूहः; भस्मस्नानं तु केवलं च। यवगोधूमबिल्वानां चूर्णानि च विचक्षणः प्रयोजयेत्॥
Verse 40
विलेपनं सकर्पूरं स्नानार्थं कुम्भगण्डकान् खट्वाञ्च तूलिकायुग्मं सोपधानं सवस्त्रकं
सकर्पूरं सुगन्धिलेपनं दद्यात्; स्नानार्थं कुम्भं गण्डकं च; खट्वां तूलिकायुग्मं सोपधानं सवस्त्रकं च दद्यात्।
Verse 41
कुर्याद्वित्तानुसारेण शयने लक्ष्यकल्पने घृतक्षौद्रयुतं पात्रं कुर्यात् स्वर्णशलाकिकां
वित्तानुसारेण शयनस्य लक्ष्यकल्पने विधाय, घृतक्षौद्रयुतं पात्रं दद्यात्, स्वर्णशलाकिकां च कारयेत्।
Verse 42
वर्धनीं शिवकुम्भञ्च लोकपालघटानपि एकं निद्राकृते कुम्भं शान्त्यर्थं कुण्डसङ्ख्यया
वर्धनीं शिवकुम्भं च लोकपालघटानपि स्थापयेत्; निद्राकृते एकं कुम्भं, शान्त्यर्थं कुण्डसङ्ख्यया कुम्भान् च विन्यसेत्।
Verse 43
द्वारपालादिधर्मादिप्रशान्तादिघटानपि वस्तुलक्ष्मीगणेशानां कलशानपरानपि
द्वारपालादिधर्मादिप्रशान्तादिघटानपि, वस्तुलक्ष्मीगणेशानां कलशान् अपरानपि विन्यसेत्।
Verse 44
धान्यपुञ्जकृताधारान् सवस्त्रान् स्रग्विभूषितान् कुम्भमण्डकानिति ख कुम्भगड्डुकानिति घ कुम्भगुण्डुकानिति ङ कुम्भसण्डकानिति छ कुम्भखण्डकानिति ज प्रायेण लक्ष्यकल्पने इति ग शयने लक्ष्यकं परे इति ज कुण्डसन्मितमिति ज सर्वांश्चेति घ , ज च सहिरण्यान् समालब्धान् गन्धपानीयपूरितान्
धान्यपुञ्जकृताधारान् सवस्त्रान् स्रग्विभूषितान् कुम्भान् विन्यसेत्; ते कुम्भमण्डकादिनामभिः प्रसिद्धाः। प्रायेण लक्ष्यकल्पने, केचित् शयने लक्ष्ये इति वदन्ति; केचित् कुण्डसन्मितान् इति। सर्वे सहिरण्यान् समालब्धान् गन्धपानीयपूरितांश्च कार्याः।
Verse 45
पूर्णपात्रफलाधारान् पल्लवाद्यान् सलक्षणान् वस्त्रैर् आच्छादयेत् कुम्भानाहरेद्गौरसर्षपान्
सलक्षणान् पूर्णपात्रफलाधारयुक्तान् पल्लवाद्युपेतान् कुम्भान् वस्त्रैः सम्यगाच्छादयेत्; ततः गौरसर्षपान् आहरेत्।
Verse 46
विकिरार्थन्तथा लाजान् ज्ञानखड्गञ्च पूर्ववत् सापिधानां चरुस्थालीं दर्वीं च ताम्रनिर्मितां
विकिरार्थं तथा लाजान् गृह्णीयात्; पूर्ववत् ज्ञानखड्गं च; सापिधानां चरुस्थालीं दर्वीं च ताम्रनिर्मितां समाहरेत्।
Verse 47
घृतक्षौद्रान्वितं पात्रं पादाभ्यङ्गकृते तथा विष्टरांस्त्रिशतादर्भदलैर् बाहुप्रमाणकान्
पादाभ्यङ्गकृते घृतक्षौद्रान्वितं पात्रं दद्यात्; तथा बाहुप्रमाणकान् त्रिशतदर्भदलविष्टरान् सम्यक् कुर्यात्।
Verse 48
चतुरश् चतुरस्तद्वत् पालाशान् परिधीनपि तिलपात्रं हविःपात्रमर्धपात्रं पवित्रकं
तद्वत् चतुरश्चतुरः पदार्थान् समाहरेत्; पालाशान् परिधीनपि; तिलपात्रं हविःपात्रम् अर्धपात्रं पवित्रकं च दद्यात्।
Verse 49
फलविंशाष्टमानानि घटो धूपप्रदानकं श्रुक्श्रुवौ पिटकं पीठं व्यजनं शुष्कमिन्धनं
फलानि विंशतिरष्टौ च; घटं धूपप्रदानकं; श्रुक्श्रुवौ पिटकं पीठं व्यजनं शुष्कमिन्धनं च समाहरेत्।
Verse 50
पुष्पं पत्रं गुग्ग्लञ्च घृतैर् दौपांश् च धूपकं अक्षतानि त्रिसूत्रीञ्च गव्यमाज्यं यवांस्तिलान्
पुष्पं पत्रं गुग्गुलुं घृतदीपांश्च धूपकं अक्षतानि त्रिसूत्रीं च गव्यमाज्यं यवान् तिलान्—एतानि कर्मोपयोगिनि द्रव्याणि विधीयन्ते।
Verse 51
कुशाः शान्त्यै त्रिमधुरं समिधो दशपर्विकाः बाहुमात्रश्रुवं हस्तम् अर्कादिग्रहशान्तये
शान्त्यर्थं कुशाः त्रिमधुरं च समिधो दशपर्विकाः। बाहुमात्रश्रुवं हस्तं च अर्कादिग्रहशान्तये विधीयते।
Verse 52
समिधो ऽर्कपलाशोत्थाः खादिरामार्गपिप्पलाः उदुम्वरशमीदूर्वाकुशोत्थाः शतमष्ट च
समिधोऽर्कपलाशोत्थाः खादिरामार्गपिप्पलाः। उदुम्बरशमीदूर्वाकुशोत्थाश्च शतमष्ट च॥
Verse 53
तदभावे यवतिला गृहोपकरणं तथा स्थालीदर्वीपिधानादि देवादिभ्यो ऽंशुकद्वयं
तदभावे यवतिला गृहोपकरणं तथा। स्थालीदर्वीपिधानादि देवादिभ्योऽंशुकद्वयम्॥
Verse 54
मुद्रामुकुटवासांसि हारकुण्डलकङ्कणान् ज च कुर्वीत ताम्रनिर्मितामिति ख दलैर् बाहुमात्रप्रमाणत इति ग घण्टाधूपप्रदानकमिति घ , छ च बाहुमात्रां स्रुचं हस्तानामिति छ खादिरापाङ्गपिप्पला इति ख , छ , च खादिरापामार्कपिप्पला इति घ कुर्यादाचार्यपूजार्थं वित्तशाठ्यं विवर्जयेत्
आचार्यपूजार्थं मुद्रामुकुटवासांसि हारकुण्डलकङ्कणाद्याभरणानि ताम्रनिर्मितानि बाहुमात्रप्रमाणतः कुर्यात्, घण्टाधूपं च प्रदद्यात्। बाहुमात्रां स्रुचं हस्तानां कृत्त्वा, खादिरपाङ्गपिप्पलादिभिः (वा खादिरापामार्गपिप्पलैः) शास्त्रोक्तभेदानुसारेण; वित्तशाठ्यं विवर्जयेत्।
Verse 55
तत्पादपादहीना च मूर्तिभृदस्त्रजापिनां पूजा स्याज्जापिभिस्तुल्या विप्रदैवज्ञशिल्पिनां
तत्पादपादहीनायामपि मूर्तौ, मूर्तिभृदस्त्रजापिनां या पूजा क्रियते, सा विप्रदैवज्ञशिल्पिनां जपेन तुल्या भवति।
Verse 56
वज्रार्कशान्तौ नीलातिनीलमुक्ताफलानि च पुष्पपद्मादिरागञ्च वैदूर्यं रत्नमष्टमं
वज्रं सूर्यकान्तं शान्तरत्नानि, नीलं अतिनीलं मुक्ताफलानि, पुष्परागपद्मरागादिरक्तरत्नानि, वैदूर्यं च—एतानि रत्नान्यष्टविधं समुच्चयम्।
Verse 57
उषीरमाधवक्रान्तारक्तचन्दनकागुरुं श्रीखण्डं सारिकङ्कुष्ठं शङ्क्षिनी ह्योषधीगुणः
उषीरं माधवक्रान्ता रक्तचन्दनकागुरू, श्रीखण्डं सारिका कुष्ठं शङ्क्षिणी चेति—एते ह्योषधीद्रव्यगुणाः स्मृताः।
Verse 58
हेमताम्रमयं रक्तं राजतञ्च सकांस्यकं शीसकञ्चेति लोहानि हरितालं मनःशिला
हेम ताम्रमयं रक्तताम्रं राजतं सकांस्यकं शीसकं चेति लोहानि; हरितालं मनःशिला च।
Verse 59
गैरिकं हेममाक्षीकं पारदो वह्निगैरिकं गन्धकाभ्रकमित्यष्टौ धातवो ब्रीहयस् तथा
गैरिकं हेममाक्षीकं पारदो वह्निगैरिकं गन्धकं अभ्रकं चेति—एतेऽष्टौ धातवः कथिताः; तथा ब्रीहयादयः धान्यवर्गे।
Verse 60
गोधूमान् सतिलान्माषान्मुद्गानप्याहरेद्यवान् नीवारान् श्यामकानेवं ब्रीहयो ऽप्यष्ट कीर्तिताः
गोधूमान् सतिलान् माषान् मुद्गान् यवान् नीवारान् श्यामकान् च आहरेत्; एवं ब्रीहयः अपि अष्टविधाः कीर्तिताः।
Frequently Asked Questions
It emphasizes a combined jyotiṣa–vāstu protocol: precise selection of months/tithis/nakṣatras/lagnas and detailed spatial metrics (hasta, aṅgula, nāḍī, ghaṭikā) for maṇḍapa, vedī, and kuṇḍa design—including mekhalā bands and yoni orientation by direction.
By defining Liṅga-pratiṣṭhā as a disciplined synthesis of time, space, and substance, it frames technical correctness as dharma-in-action—so the temple act becomes a sacramental bridge where bhukti (order, prosperity, efficacy) supports mukti (liberation) through consecrated alignment with cosmic law.