Adhyaya 102
Chapter 102 — ध्वजारोपणं (Dhvajāropaṇa: Raising/Installing the Temple Flag)
अस्मिन्नध्याये वास्तु–प्रतिष्ठाक्रमः ईशानकल्पे शैवागमिकविधिना प्रवर्तते। चूलकस्य (शिखराग्रभागस्य), ध्वजदण्डस्य, ध्वजस्य च संस्कारः स्थापनेन सह निर्दिश्यते। कुम्भे वैष्णवचिह्नानि, अग्रचूलसंज्ञा, लिङ्गे ईशशूलचूलक इत्यादि लक्षणानि कथ्यन्ते; ध्वजारोपणे भङ्गः राज्ञो यजमानस्य वा अशुभफलदः इति निमित्तशास्त्रं च। शान्तिकर्म, द्वारपालपूजा, मन्त्रदेवताभ्यस्तर्पणं, अस्त्रमन्त्रेण स्नापन-प्रोक्षणं, ततः न्यासः अङ्गपूजा च विधीयते। शिवः सर्वतत्त्वमयः व्यापकश्च ध्येयः; अनन्तः कालरुद्रः लोकपालाः भुवनानि रुद्रगणाश्च ब्रह्माण्डरचनायां कल्प्यन्ते। ध्वजः ऊर्ध्वकौस्मोग्रामरूपः—तत्त्वानि शक्तयः (कुण्डलिनीसहिताः), नादः रक्षाप्रतिष्ठाश्च विन्यस्यन्ते। अन्ते प्रदक्षिणा, पाशुपतचिन्तया रक्षाविधानं, दोषप्रायश्चित्तं, दक्षिणा, तथा प्रतिमा-लिङ्ग-वेदिनिर्मातॄणां दीर्घकालपुण्यप्रतिज्ञा च निरूप्यते।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे प्रासादकृत्यप्रतिष्ठा नामैकाधिकशततमो ऽध्यायः अथ द्व्यधिकशततमो ऽध्यायः ध्वजारोपणं ईश्वर उवाच चूलके ध्वजदण्डे च ध्वजे देवकुले तथा प्रतिष्ठा च यथोद्दिष्टा तथा स्कन्द वदामि ते
इत्याग्नेये महापुराणे प्रासादकृत्यप्रतिष्ठानामैकाधिकशततमोऽध्यायः समाप्तः। अथ द्व्यधिकशततमोऽध्यायः—ध्वजारोपणम्। ईश्वर उवाच—हे स्कन्द, चूलके ध्वजदण्डे ध्वजे देवकुले च यथोद्दिष्टा प्रतिष्ठा तथा तेऽहं वदामि।
Verse 2
तडागार्धप्रवेशाद्वा यद्वा सवार्धवेशनात् ऐष्टके दारुजः शूलः शैलजे धाम्नि शैलजः
तडागार्धप्रवेशाद्वा सवार्धवेशनादपि। ऐष्टके दारुजो शूलः शैलजे धाम्नि शैलजः॥
Verse 3
वैष्णवादौ च चक्राढ्यः कुम्भः स्यान्मूर्तिमानतः स च त्रिशूलयुक्तस्तु अग्रचूलाभिधो मतः
वैष्णवादौ च चक्राढ्यः कुम्भः स्यान्मूर्तिमानतः। स च त्रिशूलयुक्तस्तु अग्रचूलाभिधो मतः॥
Verse 4
दामि ते इति ङ ऐष्टे दारुभव इति घ , ज च तडागार्धेत्यादिः, शैलज इत्य् अन्तः पाठो झ पुस्तके नास्ति अग्रं चूडाभिधो मत इति घ अस्रचूलादिदोषत इति छ गृहचूडाभिधो मत इति ङ अग्रं चूडादिदोषत इति ख ईशशूलः समाख्यातो मूर्ध्नि लिङ्गसमन्वितः वीजपूरकयुक्तो वा शिवशास्त्रेषु तद्विधः
ईशशूलः समाख्यातो मूर्ध्नि लिङ्गसमन्वितः। वीजपूरकयुक्तो वा शिवशास्त्रेषु तद्विधः॥
Verse 5
चित्रो ध्वजश् च जङ्घातो यथा जङ्गार्धतो भवेत् भवेद्वा दण्डमानस्तु यदि वा तद्यदृच्छया
चित्रो ध्वजश्च जङ्घातो यथा जङ्घार्धतो भवेत्। भवेद्वा दण्डमानस्तु यदि वा तद्यदृच्छया॥
Verse 6
महाध्वजः समाख्यातो यस्तु पीठस्य वेष्टकः शक्रैर् ग्रहै रसैवापि हस्तैर् दण्डस्तु सम्भितः
महाध्वज इति स प्रसिद्धः, यः पीठस्य वेष्टकत्वेन परितो बन्धनं भवति। तस्य दण्डः शक्र-ग्रह-रसादि-प्रमाणैः अथवा हस्त-प्रमाणेन सम्यक् परिमीयते।
Verse 7
उत्तमादिक्रमेणैव विज्ञेयः शूरिभिस्ततः वंशजः शालजातिर्वा स दण्डः सर्वकामदः
ततः शूरिभिरुत्तमादिक्रमेणैव स दण्डः सम्यग् विज्ञेयः। वंशजः शालजातिर्वा यो दण्डः, स सर्वकामद इति कथ्यते।
Verse 8
अयमारोप्यमाणस्तु भङ्गमायाति वै यदि राज्ञोनिष्टं विजानीयाद्यजमानस्य वा तथा
अयमारोप्यमाणो यदि भङ्गमायाति, तदा राज्ञोऽनिष्टं यजमानस्य वा तथैव विजानीयात्।
Verse 9
मन्त्रेण बहुरूपेण पूर्ववच्छान्तिमाचरेत् द्वारपालादिपूजाञ्च मन्त्राणान्तर्प्यणन्तथा
बहुरूपेण मन्त्रेण पूर्ववच्छान्तिमाचरेत्। द्वारपालादीन् पूजयेत्, मन्त्राणां तर्पणं च तथा कुर्यात्।
Verse 10
विधाय चूलकं दण्डं स्नापयेदस्त्रमन्त्रतः अनेनैव तु मन्त्रेण ध्वजं सम्प्रोक्ष्य देशिकः
चूलकं दण्डं विधाय, अस्त्रमन्त्रतः दण्डं स्नापयेत्। अनेनैव मन्त्रेण देशिकः ध्वजं सम्प्रोक्ष्य सम्यक् संस्कुर्यात्।
Verse 11
मृदु कषायादिभिः स्नानं प्रासादङ्कारयेत्ततः विलिप्य रसमाच्छाद्य शय्यायां न्यस्य पूर्ववत्
ततः मृदुकषायादिभिः स्नानं कारयेत्; अनन्तरं प्रासादं शय्यागृहं वा अलङ्कुर्यात्। रसेन सुगन्धितेन लेपनं कृत्वा आच्छाद्य, पूर्वोक्तविधिना शय्यायां न्यसेत्।
Verse 12
चूडके लिङ्गवणन्यासो न च ज्ञानं न च क्रिया ति घ यदि वा तद्विदिच्छया इति ख यस्तु स्यात् पीठवेष्टक इति ङ राज्ञोरिष्टमिति ज वै तथा इति ज चूडकमिति ज भृत्काषायादिभिरिति ख , छ च विलिप्य रसमादायेति ज चूलके इति घ , ङ च विशेषार्था चतुर्थी च न कुण्डस्य कल्पना
चूडके लिङ्गवर्णन्यासः विधीयते; न तु केवलं ज्ञानं न केवला क्रिया। अथवा तद्विदः इच्छया एव कार्यम्। पीठवेष्टकः इति पाठः; ‘राज्ञोरिष्टम्’ इति च। ‘चूडकम्’ इति शुद्धपाठः; ‘भृत्कषायादिभिः’ इति केषुचित्। ‘विलिप्य रसमादाय’ इति अपि पाठान्तरम्; ‘चूलके’ इति च। अत्र चतुर्थी विशेषार्था, न च कुण्डकल्पना अत्र विधीयते।
Verse 13
दण्डे तयार्थतत्त्वञ्च विद्यातत्त्वं द्वितीयकं सद्योजातानि वक्राणि शिवतत्त्वं पुनर्ध्वजे
दण्डे ‘तयार्थतत्त्वं’ विद्यात्, द्वितीयकं ‘विद्यातत्त्वं’ च। ध्वजे पुनः सद्योजातवक्राणि न्यस्येत्, तत्रैव शिवतत्त्वं परिजानीयात्।
Verse 14
निष्कलञ्च शिवन्तत्र न्यस्याङ्गानि प्रपूजयेत् चूडके च ततो मन्त्रो सान्निध्ये सहिताणुभिः
तत्र निष्कलं शिवं न्यस्य, अङ्गानि विधिवत् प्रपूजयेत्। ततः चूडके मन्त्रं विन्यस्य, अणुभिः सह सान्निध्यं स्थापयेत्।
Verse 15
होमयेत् प्रतिभागञ्च ध्वजे तैस्तु फडन्तिकैः अन्यथापि कृतं यच्च ध्वजसंस्कारणं क्वचित्
ध्वजे तैः फडन्तिकैः मन्त्रैः प्रतिभागं च होमयेत्। क्वचित् अन्यथाकृतं ध्वजसंस्कारं चेत्, अनेन विधिना सम्यक् संस्कुर्यात्।
Verse 16
अस्त्रयागविधावेवं तत्सर्वमुपदर्शितं प्रासादे कारिते स्थाने स्रग्वस्त्रादिविभूषिते
अस्त्रयागविधौ एवम् एतत्सर्वम् उपदर्शितम्। प्रासादे कारिते स्थाने स्रग्वस्त्रादिविभूषिते॥
Verse 17
जङ्घा वेदी तदूर्ध्वे तु त्रितत्त्वादि निवेश्य च होमादिकं विधायाथ शिवं सम्पूज्य पूर्ववत्
जङ्घा वेदीति विज्ञेया तदूर्ध्वे त्रितत्त्वादि निवेश्य च। होमादिकं विधायाथ शिवं सम्पूज्य पूर्ववत्॥
Verse 18
सर्वतत्त्वमयं ध्यात्वा शिवञ्च व्यापकं न्यसेत् अनन्तं कालरुद्रञ्च विभाव्य च पदाम्बुजे
सर्वतत्त्वमयं ध्यात्वा शिवं व्यापकं न्यसेत्। अनन्तं कालरुद्रं च विभाव्य पदाम्बुजे॥
Verse 19
कुष्माण्डहाटकौ पीठे पातालनरकैः सह भुवनैर् लोकपालैश् च शतरुद्रादिभिर्वृतं
कुष्माण्डहाटकौ पीठे पातालनरकैः सह। भुवनैर्लोकपालैश्च शतरुद्रादिभिर्वृतम्॥
Verse 20
ब्रह्माण्दकमिदं ध्यात्वा जङ्घाताञ्च विभावयेत् वारितेजोनिलव्योमपञ्चाष्टकसमन्वितं
ब्रह्माण्डकमिदं ध्यात्वा जङ्घाताञ्च विभावयेत्। वारितेजोनिलव्योमपञ्चाष्टकसमन्वितम्॥
Verse 21
संहरणमिति ख , छ , च यच्च ध्वजसंस्करणमिति घ अस्त्रयागे विधाने चेति ज प्रासादकारितस्थाने इति ख , झ च प्रासादे कारितस्थाने इति ज पातालनवकैर् इति ङ , ज च पञ्चाग्गकसमन्वितमिति ग सर्वावरणसञ्ज्ञञ्च वृद्धयोन्यवृकान्वितं योगाष्टकसमायुक्तं नाशाविधि गुणत्रयं
‘संहरणम्’ इति ख-छ-च-पाठः; ‘ध्वजसंस्करणम्’ इति घ-पाठः; ‘अस्त्रयागे विधाने’ इति ज-पाठः। ‘प्रासादकारितस्थाने’ इति ख-झ-पाठः; ‘प्रासादे कारितस्थाने’ इति ज-पाठः। ‘पातालनवकैः’ इति ङ-ज-पाठः; ‘पञ्चाङ्गकसमन्वितम्’ इति ग-पाठः। सर्वावरणसञ्ज्ञं, वृद्धयोन्यवृकान्वितं, योगाष्टकसमायुक्तं; नाशाविधिः गुणत्रयात्मकः।
Verse 22
पटस्थं पुरुषं सिंहं वामञ्च परिभावयेत् मञ्जरीवेदिकायाञ्च विद्यादिकचतुष्टयं
पटस्थं पुरुषं सिंहं वामं च परिभावयेत्। मञ्जरीवेदिकायां च विद्यादिकचतुष्टयं विद्यात्॥
Verse 23
कण्ठे मायां सरुद्राञ्च विद्याश्चामलसारके कलसे चेश्वरं विन्दुं विद्येश्वरसमन्वितं
कण्ठे मायां सरुद्रां च विद्याश्चामलसारके। कलसे चेश्वरं बिन्दुं विद्येश्वरसमन्वितम्॥
Verse 24
जटाजूटञ्च तं विद्याच्छूलं चन्द्रार्धरूपकं शक्तित्रयं च तत्रैव दण्डे नादं विभाव्य च
जटाजूटं च तं विद्याच्छूलं चन्द्रार्धरूपकम्। शक्तित्रयं च तत्रैव दण्डे नादं विभाव्य च॥
Verse 25
ध्वजे च कुण्डलीं शक्तिमिति धाम्नि विभावयेत् जगत्या वाथ सन्धाय लिङ्गं पिण्डिकयाथवा
ध्वजे च कुण्डलीं शक्तिमिति धाम्नि विभावयेत्। जगत्या वाथ सन्धाय लिङ्गं पिण्डिकयाथवा॥
Verse 26
समुत्थाप्य सुमन्त्रैश् च विन्यस्ते शक्तिपङ्कजे न्यस्तरत्नादिके तत्र स्वाधारे विनिवेशयेत्
समुत्थाप्य सुमन्त्रैः शुभैः शक्तिपङ्कजं विन्यस्य, तत्र रत्नाद्युपहारान् न्यस्य, ततः स्वाधारे दृढं विनिवेशयेत्।
Verse 27
यजमानो ध्वजे लग्ने बन्धुमित्रादिभिः सह धाम प्रदक्षिणीकृत्य लभते फलमीहितं
ध्वजे लग्ने यजमानो बन्धुमित्रादिभिः सह धाम प्रदक्षिणीकृत्य इहितं फलं लभते।
Verse 28
गुरुः पाशुपतं ध्यायन् स्थिरमन्त्राधिपैर् युतं अधिपान् शस्त्रयुक्तांश् च रक्षणाय निबोधयेत्
गुरुः पाशुपतं ध्यायन् स्थिरमन्त्राधिपैः सह, रक्षणाय शस्त्रयुक्तान् अधिपान् निबोधयेत्।
Verse 29
गपिण्डिकयाथवेति घ , ङ , ज च स्वमन्त्रैश्चेति ग , ङ , च लभते फलमीप्सितमिति ङ पाशुपतं ध्यायेदिति ख , घ च शिवमन्त्राधिपैर् युतमिति घ , ङ च रक्षणाय निवेदयेदिति ख , छ च न्यूनादिदोषशान्त्यर्थं हुत्वा दत्वा च दिग्बलिं गुरवे दक्षिणां दद्याद् यजमानो दिवं व्रजेत्
गपिण्डिकाविधिना स्वमन्त्रैश्च यः क्रियते, तेन इप्सितं फलं लभ्यते। पाशुपतं ध्यायेत्, शिवमन्त्राधिपैः युतं कृत्वा रक्षणाय निवेदयेत्। न्यूनादिदोषशान्त्यर्थं हुत्वा दिग्बलिं दत्त्वा, गुरवे दक्षिणां दद्यात्; एवं यजमानो दिवं व्रजेत्।
Verse 30
प्रतिमालिङ्गवेदीनां यावन्तः परमाणवः तावद्युगसहस्राणि कर्तुर्भोगभुजः फलं
प्रतिमालिङ्गवेदीनां यावन्तः परमाणवः, तावद्युगसहस्राणि कर्ता भोगभुजः फलं प्राप्नोति।
Frequently Asked Questions
It details the consecration sequence for cūlaka, dhvaja-daṇḍa, and dhvaja using Astra-mantra bathing/sprinkling, followed by tattva-nyāsa mappings (e.g., Vidyā-tattva, Śiva-tattva, Sadyojāta faces) and a cosmological brahmāṇḍa visualization that structures the installation.
By treating architectural and ceremonial acts as Śaiva sādhanā: nyāsa, homa, śānti, and protective deployments sacralize the built space as a microcosm, aligning the yajamāna’s worldly aims (phala, protection, prosperity) with dharma and the contemplative vision of all-pervading Śiva.