Adhyaya 68
Chapter 68 — यात्रोत्सवविधिकथनं (Account of the Procedure for the Processional Festival / Yātrā-Utsava Vidhi)
अग्निर्वसिष्ठं प्रति वदति—देवताप्रतिष्ठा उत्सवविना न परिपूर्णा; अतः प्रतिष्ठानन्तरं शीघ्रं यात्रोत्सवः कर्तव्यः—एकरात्रं त्रिरात्रं वा अष्टारात्रं वा, तथा अयन-सङ्क्रान्ति-विषुवादि कालसन्धिषु। प्रथमं मङ्गलपूर्वकर्माणि—धान्य-शिम्बीधान्यैः पात्रेष्वङ्कुरारोपणं, दिक्पालानां बलिदानं, दीपैः सह रात्रौ नगरपरिक्रमणं च, येन देवालयपवित्रता नगरं व्याप्नोति। ततः गुरुः तीर्थयात्रारम्भाय देवतामनुज्ञां याचते; चतुस्तम्भमण्डपे स्वस्तिके प्रतिमां स्थापयित्वा अधिवासनं करोति, रात्रौ घृताभिषेकधारा, नीराजनं, गीतवाद्यपूजा, पवित्रचूर्णमुकुटार्पणादि मङ्गलसेवाः च। उत्सवमूर्तिं रथे स्थापयित्वा राजचिह्नैः सह नयति; सिद्धवेद्यां संस्थाप्य होमं करोति, वैदिकजलमन्त्रैस्तीर्थान्याह्वयति। अघामर्षण-शुद्ध्यादि स्नानकर्मानन्तरं देवतासन्निधिं पुनर्मन्दिरे प्रवेशयति; सम्यगुत्सवकर्त्ता गुरुः भुक्तिं मुक्तिं च ददाति इति प्रशस्यते।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये जीर्णोद्धारकथनं नाम सप्तषष्टितमो ऽध्यायः भूषिताञ्च यजेद् गुरुरिति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः अथ अष्टषष्टितमो ऽध्यायः यात्रोत्सवविधिकथनं भगवानुवाच वक्ष्ये विधिं चोत्सवस्य स्थापिते तु सुरे चरेत् तस्मिन्नब्दे चैकरात्रं त्रिरात्रञ्चाष्टरात्रकं
इत्यादिमहापुराणे आग्नेये जीर्णोद्धारकथनं नाम सप्तषष्टितमोऽध्यायः समाप्तः। (भूषिताञ्च यजेद् गुरुरिति पाठभेदः।) अथ अष्टषष्टितमोऽध्यायः यात्रोत्सवविधिकथनम्। भगवानुवाच—वक्ष्ये उत्सवविधिं; स्थापिते तु सुरे चरेत्, तस्मिन्नब्दे चैकरात्रं त्रिरात्रं चाष्ट रात्रकम्।
Verse 2
उत्सवेन विना यस्मात् स्थापनं निष्फलं भवेत् अयने विषुवे चापि शयनोपवने गृहे
उत्सवेन विना यस्मात् देवस्थापनं निष्फलं भवति, तस्मादयने विषुवे चापि शयनकक्षे उपवने गृहे वा विधिवत् कर्माणि कर्तव्यानि।
Verse 3
कारकस्यानुकूले वा यात्रान्देवस्य कारयेत् मङ्गलाङ्कुररोपैस्तु गीतनृत्यादिवाद्यकैः
कारकस्य अनुकूलतायां वा परिस्थित्यनुकूलतायां वा देवस्य यात्रां कारयेत्; मङ्गलाङ्कुररोपैः गीतनृत्यादिवाद्यकैश्च सह।
Verse 4
शरावघटिकापालीस्त्वङ्कुरारोहणे हिताः यवाञ्छालींस्तिलान् मुद्गान् गोधूमान् सितसर्षपान्
शरावाः घटिकाः पाल्यश्च अङ्कुरारोहणे हिताः; यवान् शालींस्तिलान् मुद्गान् गोधूमान् सितसर्षपांश्च अङ्कुरयेत्।
Verse 5
कुलत्थमाषनिष्पावान् क्षालयित्वा तु वापयेत् पूर्वादौ च बलिं दद्यात् भ्रमन् दीपैः पुरं निशि
कुलत्थमाषनिष्पावान् क्षालयित्वा तु वापयेत्; पूर्वादौ च बलिं दद्यात्, निशि दीपैः पुरं भ्रमन्।
Verse 6
इन्द्रादेः कुमुदादेश् च सर्वभूतेभ्य एव च अनुगच्छन्ति ते तत्र प्रतिरूपधराः पुनः
इन्द्रादीनां तथा कुमुदादीनां च आदेशं ते तत्र अनुगच्छन्ति; पुनश्च प्रतिरूपधराः सन्तः सर्वभूतैः सह अनुवर्तन्ते।
Verse 7
पदे पदे ऽश्वमेधस्य फलं तेषां न संशयः आगत्य देवतागारं देवं विज्ञापयेद् गुरुः
पदे पदेऽस्य व्रतस्याश्वमेधफलप्राप्तिर्न संशयः। देवतागारमागत्य गुरुः देवं विधिवद्विज्ञापयेत्॥
Verse 8
तीर्थयात्रा तु या देव श्वः कर्तव्या सुरोत्तम तस्यारम्भमनुज्ञातुमर्हसे देव सर्वथा
देव सुरोत्तम! या तीर्थयात्रा श्वः कर्तव्या, तस्यारम्भमनुज्ञातुं सर्वथा त्वमर्हसि॥
Verse 9
देवमेवन्तु विज्ञाप्य ततः कर्म समारभेत् प्ररोहघटिकाभ्यान्तु वेदिकां भूषितां व्रजेत्
देवं विधिवद्विज्ञाप्य ततः कर्म समारभेत्। प्ररोहघटिकाभ्यां तु भूषितां वेदिकां व्रजेत्॥
Verse 10
शयनोत्थापने गृहे इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः शयनोत्थापने हरेरिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः समाचरेदिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः चतुःस्तम्भान्तु तन्मध्ये स्वस्तिके प्रतिमां न्यसेत् काम्यार्थां लेख्यचित्रेषु स्थाप्य तत्राधिवासयेत्
चतुःस्तम्भे मण्डपे तन्मध्ये स्वस्तिके प्रतिमां न्यसेत्। काम्यार्थं लेख्यचित्रेषु स्थाप्य तत्राधिवासयेत्॥
Verse 11
वैष्णवैः सह कुर्वीत घृताभ्यङ्गन्तु मूलतः घृतधाराभिषेकं वा सकलां शर्वरीं बुधः
वैष्णवैः सह विद्वान् घृताभ्यङ्गं मूलतः कुर्यात्। अथवा सकलां शर्वरीं घृतधाराभिषेकं समाचरेत्॥
Verse 12
दर्पणं दर्श्य नीराजं गीतवाद्यैश् च मङ्गलं व्यजनं पूजनं दीपं गन्धपुष्पादिभिर्यजेत्
दर्पणं प्रदर्श्य नीराजनं कुर्यात्, गीतवाद्यसमन्वितं मङ्गलं च आचरितम्। ततः व्यजनं पूजनं दीपं च समर्प्य, गन्धपुष्पादिभिः सह यजेत्।
Verse 13
हरिद्रामुद्गकाश्मीरशुक्लचूर्णादि मूर्ध्नि प्रतिमायाश् च भक्तानां सर्वतीर्थफलं धृते
हरिद्रामुद्गकाश्मीरशुक्लचूर्णादीनि प्रतिमायाः मूर्ध्नि स्थापयित्वा, भक्तानां सर्वतीर्थस्नानफलसमं पुण्यं धृतं भवति।
Verse 14
स्नापयित्वा समभ्यर्च्य यात्राविम्बं रथे स्थितं नयेद्गुरुर् नदीर्नादैश्छत्राद्यै राष्ट्रपालिकाः
स्नापयित्वा समभ्यर्च्य च, रथे स्थितं यात्राविम्बं गुरुर्नयेत्। राष्ट्रपालिकाः नदीर्नादैः छत्राद्यैः सह अग्रे गच्छेयुः।
Verse 15
निम्नगायोजनादर्वाक् तत्र वेदीन्तु कारयेत् वाहनादवतार्यैनं तस्यां वेद्यान्निवेशयेत्
निम्नगायोजनादर्वाक् तत्र वेदीं कारयेत्। वाहनादवतार्यैनं तस्यां वेद्यां निवेशयेत्।
Verse 16
चरुं वै श्रपयेत् तत्र पायसं होमयेत्ततः अब्लिङ्गैः वैदिकैर् मन्त्रैस्तीर्थानावाहयेत्ततः
तत्र चरुं श्रपयेत्, ततः पायसं होमयेत्। अनन्तरम् अब्लिङ्गैः वैदिकैर्मन्त्रैः तीर्थानि आवाहयेत्।
Verse 17
आपो हिष्ठोपनिषदैः पूजयेदर्घ्यमुख्यकैः पुनर्देवं समादाय तोये कृत्वाघमर्षणं
“आपो हिष्ठा” इत्यादि जलमन्त्रेण अर्घ्यादिभिः मुख्यजलोपहारैः देवम् पूजयेत्। पुनर्देवं समादाय तोये अघमर्षणकर्म कृत्वा पापक्षयं कुर्यात्।
Verse 18
स्नायान्महाजनैर् विप्रैर् वेद्यामुत्तार्य तं न्यसेत् पूजयित्वा तदह्ना च प्रासादं तु नयेत्ततः पूजयेत् पावकस्थन्तु गुरुः स्याद्भुक्तिमुक्तिकृत्
स्नात्वा महाजनैः विप्रैः वेद्याम् उत्तार्य तं न्यसेत्। तदह्ना पूजयित्वा ततः प्रासादं नयेत्। पावकस्थं पूजयेत्; स गुरुः भुक्तिमुक्तिप्रदः स्यात्।
Frequently Asked Questions
Because utsava publicly activates and stabilizes divine presence through communal, time-bound rites—procession, offerings, purification, and worship—so the installed deity’s beneficence extends from the sanctum into society and seasons.
Aṅkura-ropana (sprouts), directional bali and lamp-circumambulation, deity permission/announcement, adhivāsana on svastika in a pavilion, night-long auspicious worship (ghee anointing, nīrājana, music), chariot procession, altar seating, homa with caru/pāyasa, tīrtha-invocation with Vedic water-mantras, aghāmarṣaṇa, and return to the temple.
Barley, śālī-rice, sesame, green gram, wheat, white mustard, and also washed horse-gram, black-gram, and chickpeas, raised in shallow dishes, small pots, or bowls.
It frames technical ritual precision as a means of purification and merit (including aghāmarṣaṇa and tīrtha-invocation), while also ensuring social auspiciousness and protection—thereby aligning bhukti (well-being) with mukti (liberative purification).