Adhyaya 93
Chapter 93 — वास्तुपूजादिविधानम् (Procedure for Vāstu-worship and Related Rites)
अग्निर्भगवान् ईशानकल्पानुगुणं वास्तुप्रतिष्ठाविधानं प्रवर्तयति। देवालययोजनां कृत्वा समतले वेदिसदृशे बहुभुजे स्थले वास्तुमण्डपं/मण्डलं स्थापयेत्, ततः प्रमाणितपदविभागं करोति—विशेषतः चतुःषष्टिपदविन्यासं, तथा गृह-नगर-वेदीप्रसङ्गेषु एकाशीतिशतपञ्चविंशतिषोडशनवपदविधानान्यपि। वेणुदण्ड-रज्ज्वादिप्रमाणोपकरणानि, दिग्विन्यासः कर्णरेखाः च, तथा उत्तराभिमुखं शयितं असुराकारं वास्तुपुरुषं ध्यायित्वा स्थापत्यविन्यासः कथ्यते। ततः देवतानां वास्तुदेहे पदेषु च न्यासः, कोणाधिपतयः, एक-द्वि-षट्-नवपदभोगिनः निर्दिश्यन्ते; स्वस्तिक-वज्र-त्रिशूलादिचिह्नितेषु मर्मस्थानेषु निर्माणं निषिध्यते। दिग्देवताभ्यः सहचरभूतपदेभ्यश्च (चरकी, विदारी, पूतना इत्यादि) विशिष्टनैवेद्यद्रव्यैः दीर्घा बलिक्रमविधिः प्रदर्श्यते। अन्ते पञ्चहस्तप्रमाणमितिमानं पुनरुक्त्वा प्रतिष्ठायां मधुपायसादिमधुरान्नबलिं विधत्ते, शिल्पसूक्ष्मतां धर्म्याभिषेकेन संयोजयन्।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये शिलान्यासकथनं नाम द्विनवतितमो ऽध्यायः अथ त्रिनवतितमो ऽध्यायः वास्तुपूजादिविधानम् ईश्वर उवाच ततः प्रासादमासूत्र्य वर्तयेद्वास्तुमण्डपं कुर्यात् कोष्ठचतुःषष्टिं क्षेत्रे वेदास्रके समे
इत्यादिमहापुराणे आग्नेये शिलान्यासकथनं नाम द्विनवतितमोऽध्यायः समाप्तः। अथ त्रिनवतितमोऽध्यायः—वास्तुपूजादिविधानम्। ईश्वर उवाच—ततः प्रासादमासूत्र्य वास्तुमण्डपं प्रवर्तयेत्; समे वेदास्रके क्षेत्रे कोष्ठचतुःषष्टिं कुर्यात्।
Verse 2
कोणेषु विन्यसेद् वंशौ रज्जवो ऽष्टौ विकोणगाः ॐ इं उं इति घ , ङ् च पञ्चगव्येन संसिक्तान् इति ग न्यूनादिदोषनाशार्थमिति घ यजेदस्रेण शुद्ध्यर्थमाहुतीनामिति घ वास्तुमण्डलमिति ग ङ तत इति श्लोकार्धं घ पुस्तके नास्ति विन्यसेद्वंशमिति ख द्विपदाः षट्पदास्तास्तु वास्तुन्तत्रार्चयेद् यथा
कोणेषु वंशान् विन्यसेत्, विकोणगाः रज्जवोऽष्टौ च स्थापयेत्; ताः रज्जवो द्विपदाः षट्पदाश्च स्युः। तत्र तस्मिन् मण्डले यथाविधि वास्तुं समर्चयेत्।
Verse 3
आकुञ्चितकचं वास्तुमुत्तानमसुराकृतिं स्मरेत् पूजासु कुड्यादिनिवेशे उत्तराननं
पूजासु वास्तुं आकुञ्चितकचं, उत्तानं, असुराकृतिं स्मरेत्; कुड्यादिनिवेशे तु उत्तराननं तं विन्यसेत्।
Verse 4
जानुनी कूर्परौ शक्थि दिशि वातहुताशयोः पैत्र्यां पादपुटे रौद्र्यां शिरो ऽस्य हृदये ऽञ्जलिः
जानुनी कूर्परौ शक्थी च वाताग्निदिशोः न्यसेत्। पैत्र्यां पादपुटे न्यस्य रौद्र्यां शिरो हृदि अञ्जलिम्॥
Verse 5
अस्य देहे समारूढा देवताः पूजिताः शुभाः अष्टौ कोणाधिपास्तत्र कोणार्धेष्वष्टसु स्थिताः
अस्य देहे समारूढा देवताः पूजिताः शुभाः। अष्टौ कोणाधिपास्तत्र कोणार्धेष्वष्टसु स्थिताः॥
Verse 6
षट्पदास्तु मरीच्याद्या दिक्षु पूर्वादिषु क्रमात् मध्ये चतुष्पदो ब्रह्मा शेषास्तु पदिकाः स्मृताः
षट्पदास्तु मरीच्याद्या दिक्षु पूर्वादिषु क्रमात्। मध्ये चतुष्पदो ब्रह्मा शेषास्तु पदिकाः स्मृताः॥
Verse 7
समस्तनाडीसंयोगे महामर्मानुजं फलं त्रिशूलं स्वस्तिकं वज्रं महास्वस्तिकसम्पुटौ
समस्तनाडीसंयोगे महामर्मानुजं फलम्। त्रिशूलं स्वस्तिकं वज्रं महास्वस्तिकसम्पुटौ॥
Verse 8
त्रिकुटुं मणिबन्धं च सुविशुद्धं पदं तथा इति द्वादश मर्माणि वास्तोर्भित्त्यादिषु त्यजेत्
त्रिकुटुं मणिबन्धं च सुविशुद्धं पदं तथा। इति द्वादश मर्माणि वास्तोर्भित्त्यादिषु त्यजेत्॥
Verse 9
साज्यमक्षतमीशाय पर्जन्यायाम्बुजोदकं ददीताथ जयन्ताय पताकां कुङ्कुमोज्ज्वलां
ईशाय साज्यमक्षतान् दद्यात्; पर्जन्यायाम्बुजोदकं समर्पयेत्; ततः जयन्ताय कुङ्कुमोज्ज्वलां पताकां प्रदद्यात्।
Verse 10
रत्नवारि महेन्द्राय रवौ धूम्रं वितानकं सत्याय घृतगोधूममाज्यभक्तं भृशाय च
महेन्द्राय रत्नवारि दद्यात्; रवये धूम्रं वितानकं च समर्पयेत्; सत्याय घृतगोधूमं; भृशाय च आज्यभक्तं प्रदद्यात्।
Verse 11
विमांसमन्तरीक्षाय शुक्तुन्तेभ्यस्तु पूर्वतः मधुक्षीराज्यसम्पूर्णां प्रदद्याद्वह्नये श्रुचं
अन्तरीक्षदेवताय विमांसं हविः दद्यात्; शुक्तुप्रभृत्यन्यहविभ्यः पूर्वं मधुक्षीराज्यसम्पूर्णां श्रुचं वह्नये प्रदद्यात्।
Verse 12
लाजान् पूर्णं सुवर्णाम्बु वितथाय निवेदयेत् घ कुर्यादित्यादिः मुत्तानमसुराकृतिमित्यन्तः श्लोकद्वयात्मकपाठो ग पुस्तकके नास्ति कोणार्धेषु व्यवस्थिता इति घ पादिका इति ख मुष्टिकं वक्त्रमिति ख त्रिकोष्ठमिति ग ददीतेति अर्धश्लोको ग पुस्तके नास्ति दद्याद् गृहक्षते क्षौद्रं यमराजे पलौदनं
वितथाय पूर्णं लाजान् सुवर्णाम्बु सहितान् निवेदयेत्। गृहपीडायां क्षौद्रं दद्यात्; यमराजाय पलौदनं समर्पयेत्।
Verse 13
गन्धं गन्धर्वनाथाय जिह्वां भृङ्गाय पक्षिणः मृगाय पद्मपर्णानि याम्यामित्यष्टदेवताः
गन्धं गन्धर्वनाथाय नियोजयेत्; जिह्वां भृङ्गाय; पक्षिणो मृगाय; पद्मपर्णानि याम्यायाः—इत्यष्टदेवताः निर्दिष्टाः।
Verse 14
पित्रे तिलोदकं क्षीरं वृक्षजं दन्तधावनं दौवारिकाय देवाय प्रदद्याद् धेनुमुद्रया
पितृदेवतायै तिलोदकं क्षीरं च समर्पयेत्; दौवारिकदेवाय वृक्षजं दन्तधावनं धेनुमुद्रया प्रदद्यादिति।
Verse 15
सुग्रीवाय दिशेत् पूपान् पुष्पदन्ताय दर्भकं रक्तं प्रचेतसे पद्ममसुराय सुरासवं
सुग्रीवाय पूपान् दिशेत्; पुष्पदन्ताय दर्भकं; प्रचेतसे रक्तपद्मं; असुराय सुरासवं च निवेदयेत्।
Verse 16
घृतं गुडौदनं शेषे रोगाय घृतमण्डकान् लाजान् वा पश्चिमाशायां देवाष्टकमितीरितं
शेषे घृतं गुडौदनं विधीयते; रोगाय घृतमण्डकान् लाजान् वा; पश्चिमाशायां देवाष्टकं जपनीयमित्युक्तम्।
Verse 17
मारुताय ध्वजं पीतं नागाय नागकेशरं मुख्ये भक्ष्याणि भल्लाटे मुद्गसूपं सुसंस्कृतं
मारुताय पीतध्वजं समर्पयेत्; नागेभ्यो नागकेशरं; मुख्यदेवतायै भक्ष्याणि श्रेष्ठानि; भल्लाटाय सुसंस्कृतं मुद्गसूपं निवेदयेत्।
Verse 18
सोमाय पायसं साज्यं शालूकमूषये दिशेत् लोपीमदितये दित्यै पुरीमित्युत्तराष्टकं
सोमाय साज्यं पायसं दिशेत्; ऊषये शालूकं समर्पयेत्; अदितये लोपीं; दित्यै पुरीं च—इत्युत्तराष्टकं समाप्तम्।
Verse 19
मोदकान् ब्रह्मणः प्राच्यां षट्पादाय मरीचये सवित्रे रक्तपुष्पाणि वह्न्यधःकोणकोष्ठके
प्राच्यां दिशि ब्रह्मणे मोदकान् निवेदयेत्। षट्पादाय मरीचये च दद्यात्; सवित्रे रक्तपुष्पाणि वह्न्यधःकोणकोष्ठके विन्यसेत्॥
Verse 20
तदधःकोष्ठके दद्यात् सावित्र्यै च कुशोदकं दक्षिणे चन्दनं रक्तं षट्पदाय विवस्वते
तदधःकोष्ठके सावित्र्यै कुशोदकं दद्यात्। दक्षिणे षट्पदाय विवस्वते रक्तचन्दनं विन्यसेत्॥
Verse 21
हरिद्रौदनमिन्द्राय रक्षोधःक्रीणकोष्ठके देवता इति ख प्रदद्यादघमुद्रयेति ख प्रदद्याद्वनमुद्रयेति घ , छ च पद्मं सम्बरायेति घ शालूकं शृणयेति ख , छ च पुरीमित्यवराष्टकमिति ग सवित्रे च कुशोदकमिति ग सावित्र्यै चन्दनमिति ग इन्द्रजयाय मिश्रान्नमिन्द्राधस्तान्निवेदयेत्
इन्द्राय हरिद्रौदनं दद्यात्। ‘रक्षोधःक्रीणकोष्ठके’ देवतायै, अघमुद्रायै, वनमुद्रायै च यथामन्त्रं प्रदद्यात्। सम्बराय पद्मं, शृणये शालूकं, अवराष्टकाय पुरीं दद्यात्; सवित्रे कुशोदकं, सावित्र्यै चन्दनं च। इन्द्रजयाय तु मिश्रान्नमिन्द्राधस्तान्निवेदयेत्॥
Verse 22
वरुण्यां षट्पदासीने मित्रे सङुडमोदनं रुद्राय घृतसिद्धान्नं वायुकोणाधरे पदे
वरुण्यां षट्पदासीने (देवाय) दद्यात्। मित्रे सङुडमोदनं निवेदयेत्। रुद्राय घृतसिद्धान्नं वायुकोणाधरे पदे दद्यात्॥
Verse 23
तदधो रुद्रदासाय मासं मार्गमथोत्तरे ददीत माषनैवेद्यं षट्पदस्थे धराधरे
तदधो रुद्रदासाय मासं मार्गं दद्यात्। अथोत्तरे षट्पदस्थे धराधरे माषनैवेद्यं निवेदयेत्॥
Verse 24
आपाय शिवकोणाधः तद्वत्साय च तत्स्थले क्रमाद्दद्याद्दधिक्षीरं पूजयित्वा विधानतः
आपायदिशि शिवकोणाधः तथा वत्सस्यापि तस्मिन्नेव स्थले क्रमाद् दधिक्षीरं दद्यात्; विधिवत् पूजनं कृत्वा समर्पयेत्।
Verse 25
चतुष्पदे निविष्टाय ब्रह्मणे मध्मदेशतः पञ्चगव्याक्षतोपेतञ्चरुं साज्यं निवेदयेत्
चतुष्पदे निविष्टाय ब्राह्मणाय मध्यमदेशतः पञ्चगव्याक्षतोपेतं साज्यं चरुं निवेदयेत्।
Verse 26
ईशादिवायुपर्यन्तकोणेष्वथ यथाक्रमं वास्तुवाह्ये चरक्याद्याश् चतस्रः पूजयेद् यथा
ततः ईशानादिवायुपर्यन्तेषु कोणेषु यथाक्रमं वास्तुवाह्ये परिधौ चरक्याद्याश्चतस्रः यथाविधि पूजयेत्।
Verse 27
चरक्यै सघृतं मांसं विदार्यै दधिपङ्कजे पूतनायै पलं पित्तं रुधिरं च निवेदयेत्
चरक्यै सघृतं मांसं विदार्यै दधि पङ्कजे, पूतनायै पलं पित्तं रुधिरं च निवेदयेत्।
Verse 28
अस्थीनि पापराक्षस्यै रक्तपित्तपलानि च ततो माषौदनं प्राच्यां स्कन्दाय विनिवेदयेत्
पापराक्षस्यै अस्थीनि रक्तपित्तपलानि च निवेदयेत्; ततः प्राच्यां माषौदनं स्कन्दाय विनिवेदयेत्।
Verse 29
अर्यम्णे दक्षिणाशायां पूपान् कृसरया युतान् जम्भकाय च वारुण्यामामिषं रुधिरान्वितं
दक्षिणदिशि अर्यम्णे कृसरायुतान् पूपान् समर्पयेत्; वारुण्यां दिशि जम्भकाय रुधिरसंयुक्तम् आमिषं निवेदयेत्।
Verse 30
उदीच्यां पिलिपिञ्जाय रक्तान्नं कुसुमानि च यजेद्वा सकलं वास्तुं कुशदध्यक्षतेर्जलैः
उदीच्यां पिलिपिञ्जं रक्तान्नकुसुमैः पूजयेत्; अथवा कुशदध्यक्षतसंमिश्रितैर्जलैः सकलं वास्तुं प्रोक्षयेत्।
Verse 31
आपवत्सचतुष्टये इति ख तद्वत्सायै च तत्तले इति घ , ज च वाराह्यै इति ङ , छ च विपचे इति ख , छ च ततो मांसौदनमिति ख घ छ च कुम्भकायेति छ पिलिपिच्छायेति ङ लिपिपिञ्जायेति छ गृहे च नगरादौ च एकाशीतिपदैर् यजेत् त्रिपदा रज्जवः कार्याः षट्पदाश् च विकोणके
“आपवत्सचतुष्टये” इति खस्थाने, “तद्वत्सायै च तत्तले” इति घस्थाने (जस्थाने च), “वाराह्यै” इति ङस्थाने (छस्थाने च), “विपचे” इति खस्थाने (छस्थाने च) विन्यसेत्। ततः “मांसौदनम्” इति खघछस्थाने, “कुम्भकाय” इति छस्थाने, “पिलिपिच्छाय” इति ङस्थाने, “लिपिपिञ्जाय” इति छस्थाने। गृहे नगरादौ च एकाशीतिपदैर्यजेत्; त्रिपदा रज्जवः कार्याः, विकोणके षट्पदाश्च।
Verse 32
ईशाद्याः पादिकास्तस्मिन्नागद्याश् च द्विकोष्ठगाः षट्पदस्था मरीच्याद्या ब्रह्मा नवपदः स्मृतः
तस्मिन् वास्तुमण्डले ईशाद्याः पादिकाः; नागाद्याः द्विकोष्ठगाः; मरीच्याद्याः षट्पदस्थाः; ब्रह्मा तु नवपदः स्मृतः।
Verse 33
नगरग्रामखेटादौ वास्तुः शतपदो ऽपि वा वंशद्वयं कोणगतं दुर्जयं दुर्धरं सदा
नगरग्रामखेटादौ शतपदोऽपि वास्तुः स्यात्; तथापि कोणगतं वंशद्वयं सदा दुर्जयं दुर्धरं च भवति।
Verse 34
यथा देवालये न्यसस् तथा शतपदे हितः ग्रहाः स्कन्दादयस्तत्र विज्ञेयाश् चैव षट्पदाः
यथा देवालये न्यासाः क्रियन्ते तथा शतपदपद्मेऽपि सम्यक् विन्यस्यन्ते। तत्र ग्रहाः प्रतिष्ठापनीयाः, स्कन्दादयश्च षट्पदपद्मे स्थिताः इति विज्ञेयम्॥
Verse 35
चरक्याद्या भूतपदा रज्जुवंशादि पूर्ववत् देशसंस्थापने वास्तु चतुस्त्रिंशच्छतं भवेत्
देशसंस्थापने चरक्याद्या भूतपदाः, रज्जुवंशादयश्च पूर्वोक्तविधिना प्रयोज्याः। एवं वास्तुचतुस्त्रिंशच्छतं (३२००) पदात्मकं भवेत्॥
Verse 36
चतुःषष्टिपदो ब्रह्मा मरीच्याद्याश् च देवताः चतुःपञ्चाशत्पदिका आपाद्यष्टौ रसाग्निभिः
ब्रह्मा छन्दः चतुःषष्टिपदं, तथा मरीच्यादिदेवताश्च। चतुःपञ्चाशत्पदिका छन्दोऽपि पञ्चाशत्-चतुः पदयुक्ता; रसाग्निभिः अष्टौ योजयित्वा संख्या पूर्यते॥
Verse 37
ईशानाद्या नवपदाः स्कन्दाद्याः शक्तिकाः स्मृताः चरक्याद्यास्तद्वदेव रज्जुवंशादि पूर्ववत्
ईशानाद्या नवपदाः ज्ञेयाः; स्कन्दाद्याः शक्तिकाः स्मृताः। चरक्याद्यास्तद्वदेव बोध्याः; रज्जुवंशादयश्च पूर्ववद् व्याख्याताः॥
Verse 38
ज्ञेयो वंशसहस्रैस्तु वास्तुमण्डलगः पदैः न्यासो नवगुणस्तत्र कर्तव्यो देशवास्तुवित्
वास्तुमण्डलगः पदैः वंशसहस्रैः परिमेय इति ज्ञेयम्। तत्र नवगुणो न्यासः कर्तव्यः; देशवास्तुविदा एव तत् सम्यक् विधेयम्॥
Verse 39
पञ्चचिंशत्पदो वास्तुर्वैतालाख्यश्चितौ स्मृतः अन्यो नवपदो वास्तुः षोडशाङ्घ्रिस् तथापरः
पञ्चविंशत्पदो वास्तुर्वैतालाख्यः चितौ स्मृतः। अन्यो नवपदो वास्तुः, षोडशाङ्घ्रिस्तथापरः॥
Verse 40
षडस्रत्र्यस्रवृत्तादेर्मध्ये स्याच्चतुरस्रकं इपदे इति घ ईशानाद्याः शिवपदा स्कन्दाद्याः पदिका इति घ समञ्च स्थापने वास्तुश् चतुस्त्रिंशच्छतं भवेदिति घ पुस्तके ऽधिकः पाठः चतुःषष्टिपदो ब्रह्मा इत्य् आदिः, रज्जुवंशादि पूर्ववत् इत्य् अन्तः पाठो ग पुस्तके नास्ति खाते वास्तोः समं पृष्ठे न्यासे ब्रह्मशिलात्मके
षडस्रत्र्यस्रवृत्तादेर्मध्ये स्याच्चतुरस्रकम्; इपदे इति। ईशानाद्याः शिवपदा, स्कन्दाद्याः पदिका इति। समञ्चस्थापने वास्तुश्चतुस्त्रिंशच्छतं भवेदिति। खाते वास्तोः समं पृष्ठे न्यासे ब्रह्मशिलात्मके॥
Verse 41
शाषाकस्य निवेशे च मूर्तिसंस्थापने तथा पायसेन तु नैवेद्यं सर्वेषां वा प्रदापयेत्
शाषाकस्य निवेशे च मूर्तिसंस्थापने तथा। पायसेन तु नैवेद्यं सर्वेषां वा प्रदापयेत्॥
Verse 42
उक्तानुक्ते तु वै वास्तुः पञ्चहस्तप्रमाणतः गृहप्रासादमानेन वास्तुः श्रेष्ठस्तु सर्वदा
उक्तानुक्ते तु वै वास्तुः पञ्चहस्तप्रमाणतः। गृहप्रासादमानेन वास्तुः श्रेष्ठस्तु सर्वदा॥
Frequently Asked Questions
The chapter emphasizes precise Vāstu-maṇḍala construction: site leveling, 64-square division (and other grids like 81/100), use of bamboo rods and cord-measures for corners/diagonals, deity-nyāsa by pada-allocation, and avoidance of 12 marma junctions when placing walls and structural elements.
It frames architecture as consecrated action: correct measurement, nyāsa, and offerings transform construction into yajña, aligning craftsmanship with dharma. By ritually harmonizing space (Vāstu) with divine presences, the practitioner supports communal worship and inner purity—linking Bhukti (skillful worldly order) to Mukti (spiritual steadiness and liberation-oriented discipline).