Adhyaya 56

Verse 1

इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये पिण्डिकालक्षणं नाम पञ्चपञ्चाशत्तमो ऽध्यायः अथ षट्पञ्चाशत्तमो ऽध्यायः दिक्पालयागकथनं भगवानुवाच प्रतिष्ठापञ्चकं वक्ष्ये प्रतिमात्मा तु पूरुषः प्रकृतिः पिण्डिका लक्ष्मीः प्रतिष्ठा योगकस्तयोः

इत्यादिमहापुराणे आग्नेये पिण्डिकालक्षणं नाम पञ्चपञ्चाशत्तमोऽध्यायः समाप्तः। अथ षट्पञ्चाशत्तमोऽध्यायः—दिक्पालयागकथनम्। भगवानुवाच—प्रतिष्ठापञ्चकं वक्ष्ये; प्रतिमात्मा तु पुरुषः, प्रकृतिः पिण्डिका, लक्ष्मीः प्रतिष्ठा, तयोः संयोगो योगक इति।

Verse 2

इच्छाफलार्थिभिस्तस्मात्प्रतिष्ठा क्रियते नरैः गर्भसूत्रं तु निःसार्य प्रासादस्याग्रतो गुरुः

इच्छाफलार्थिभिस्तस्मात् प्रतिष्ठा क्रियते नरैः। गर्भसूत्रं तु निःसार्य प्रासादस्याग्रतो गुरुः॥

Verse 3

अष्टषोडशविंशान्तं मण्डपञ्चाधमादिकम् स्नानं कलशार्थञ्च यागद्रव्यार्थमर्धतः

अष्टषोडशविंशान्तं मण्डपं चाधमादिकम्। स्नानं कलशार्थं च यागद्रव्यार्थमर्धतः॥

Verse 4

त्रिभागेणार्धभागेन वेदिं कुर्यात्तु शोभनाम् प्रतिमाद्रव्यमुच्यते इति ख, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः गर्भसूत्रन्तु निर्मायेति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः कलशैर् घटिकाभिश् च वितानाद्यैश् च भूषयेत्

त्रिभागेणार्धभागेन वेदिं कुर्यात्तु शोभनाम्। कलशैर्घटिकाभिश्च वितानाद्यैश्च भूषयेत्॥

Verse 5

पञ्चगव्येन सम्प्रोक्ष्य सर्वद्रव्याणि धारयेत् अलङ्कृतो गुरुर्विष्णुं ध्यात्वात्मानं प्रपूजयेत्

पञ्चगव्येन सम्प्रोक्ष्य सर्वद्रव्याणि धारयेत्। अलङ्कृतो गुरुर्विष्णुं ध्यात्वात्मानं प्रपूजयेत्॥

Verse 6

अङ्गुलीयप्रभृतिभिर्मूर्तिपान् वलयादिभिः कुण्डे कुण्डे स्थापयेच्च मूर्तिपांस्तत्र पारगान्

अङ्गुलीयादिलक्षणैर्मुद्राभिः वलयादिभूषणैश्च सह, प्रत्येकं कुण्डे कुण्डे विधिपारगान् मूर्तिपान् (ऋत्विजः) स्थापयेत्।

Verse 7

चतुष्कोणे चार्धकोणे वर्तुले पद्मसन्निभे पूर्वादौ तोरणार्थन्तु पिप्पलोडुम्बरौ वटं

चतुष्कोणे चार्धकोणे वर्तुले च पद्मसन्निभे, पूर्वादिषु तोरणार्थं पिप्पल-उदुम्बर-वटान् स्थापयेत्।

Verse 8

प्लक्षं सुशोभनं पूर्वं सुभद्रन्दक्षतोरणं सुकर्म च सुहोत्रञ्च आप्ये सौम्ये समुच्छ्रयम्

पूर्वे प्लक्षः सुशोभनः; दक्षिणतोरणे सुभद्रः। तथा सुकर्म-सुहोत्रौ विहितौ; आप्य-सौम्यौ च पश्चिमोत्तरे समुच्छ्रयार्थम्।

Verse 9

पञ्चहस्तं तु संस्थाप्य स्योनापृथ्वीति पूजयेत् तोरणस्तम्भमूले तु कलशान्मङ्गलाङ्कुरान्

पञ्चहस्तप्रमाणं संस्थाप्य ‘स्योना पृथ्वी’ इति मन्त्रेण पूजयेत्। तोरणस्तम्भमूले तु मङ्गलाङ्कुरयुक्तान् कलशान् स्थापयेत्।

Verse 10

प्रदद्यादुपरिष्टाच्च कुर्याच्चक्रं सुदर्शनं पञ्चहस्तप्रमाणन्तु ध्वजं कुर्याद्द्विचक्षणः

उपरिष्टात् प्रदद्याच्च सुदर्शनचक्रं कुर्यात्। पञ्चहस्तप्रमाणं ध्वजं द्विचक्षणः शिल्पी निर्मापयेत्।

Verse 11

वैपुल्यं चास्य कुर्वीत षोडशाङ्गुलसन्मितं सप्तहस्तोच्छ्रितं वास्य कुर्यात् कुण्डं सुरोत्तम

हे सुरोत्तम, अस्य वैपुल्यं षोडशाङ्गुलसन्मितं कुर्यात्; अस्य च कुण्डं सप्तहस्तोच्छ्रितं निर्मापयेत्।

Verse 12

अरुणोग्निनिभश् चैव कृष्णः शुक्लोथ पीतकः रक्तवर्णस् तथा श्वेतः श्वेतवर्णादिकक्रमात्

अरुणोऽग्निनिभश्चैव कृष्णः शुक्लोऽथ पीतकः। रक्तवर्णस्तथा श्वेतः—श्वेतवर्णादिकक्रमात्॥

Verse 13

कुमुदः कुमुदाक्षश् च पुण्डरीकोथ वामनः शङ्कुकर्णः सर्वनेत्रः सुमुखः सुप्रतिष्ठितः

कुमुदः कुमुदाक्षश्च पुण्डरीकोऽथ वामनः। शङ्कुकर्णः सर्वनेत्रः सुमुखः सुप्रतिष्ठितः॥

Verse 14

पूज्या कोटिगुणैर् युक्ताः पूर्वाद्या ध्वजदेवताः जलाढकसुपूरास्तु पक्वविम्बोपमा घटाः

पूर्वाद्या ध्वजदेवताः कोटिगुणैर्युक्ताः पूज्याः। घटाश्च जलाढकसुपूराः पक्वविम्बोपमाः स्युः॥

Verse 15

समाहित इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः श्वेतवर्नक्रमात् ध्वजा इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः कृष्णवर्णः क्रमाद्ध्वजा इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः अष्टाविंशाधिकशतं कालमण्डनवर्जिताः सहिरण्या वस्त्रकण्ठाः सोदकास्तोरणाद्वहिः

‘समाहित’ इति ङ-चिह्नितपुस्तकपाठः। ‘श्वेतवर्णक्रमात् ध्वजाः’ इति ङ-चिह्नितपुस्तकपाठः। ‘कृष्णवर्णः क्रमाद् ध्वजाः’ इति ङ-चिह्नितपुस्तकपाठः। अष्टाविंशाधिकशतं, कालमण्डनवर्जिताः, सहिरण्या वस्त्रकण्ठाः, सोदकाः, तोरणाद् बहिः स्थिताः॥

Verse 16

घटाः स्थाप्याश् च पूर्वादौ वेदिकायाश् च कोणगान् चतुरः स्थापयेत् कुम्भानाजिघ्रेति च मन्त्रतः

पूर्वादौ घटान् स्थापयित्वा वेदिकायाः कोणेषु चतुरः कुम्भान् स्थापयेत् । मन्त्रतः ‘आजिघ्रेति’ इति मन्त्रेण घ्राणकर्म (वायन) कुर्यात् ॥

Verse 17

कुम्भेष्वावाह्य शक्रादीन् पूर्वादौ पूजयेत् क्रमात् इन्द्रागच्छ देवराज वज्रहस्त गजस्थित

कुम्भेषु शक्रादीन् आवाह्य पूर्वादौ क्रमात् पूजयेत् । ‘इन्द्रागच्छ देवराज वज्रहस्त गजस्थित’ इति आवाहनम् ॥

Verse 18

पूर्वद्वारञ्च मे रक्ष देवैः सह नमोस्तु ते त्रातारमिन्द्रमन्त्रेण अर्चयित्वा यजेद् बुधः

‘पूर्वद्वारं च मे रक्ष देवैः सह नमोऽस्तु ते’ इति । त्रातारम् इन्द्रं मन्त्रेण अर्चयित्वा यजेद् बुधः ॥

Verse 19

आगच्छाग्रे शक्तियुत च्छागस्थ बलसंयुत रक्षाग्नेयीं दिशं देवैः पूजां गृह नमोस्तु ते

‘आगच्छाग्रे शक्तियुत छागस्थ बलसंयुत । रक्षाग्नेयीं दिशं देवैः पूजां गृह नमोऽस्तु ते’ इति ॥

Verse 20

अग्निमूर्धेतिमन्त्रेण यजेद्वा आग्नेय नमः महिषस्थ यमागच्छ दण्डहस्त महाबल

‘अग्निमूर्धा’ इत्यादि मन्त्रेण यजेत वा ‘आग्नेय नमः’ इति । ततः ‘महिषस्थ यम आगच्छ दण्डहस्त महाबल’ इति आवाहयेत् ॥

Verse 21

रक्ष त्वं दक्षिणद्वारं वैवस्वत नमोस्तु ते वैवस्वतं सङ्गमनमित्यनेन यजेद्यमं

हे वैवस्वत यम! त्वं दक्षिणद्वारं रक्ष; ते नमोऽस्तु। ‘वैवस्वतं सङ्गमनम्’ इत्यादिमन्त्रेण यमं यजेत्।

Verse 22

नैरृतागच्छ खड्गाढ्य बलवाहनसंयुत इदमर्घ्यमिदं पाद्यं रक्ष त्वं नैरृतीं दिशं

हे नैरृतदिक्पाल! खड्गाढ्य बलवाहनसंयुत आगच्छ। इदमर्घ्यम्, इदं पाद्यम्; त्वं नैरृतीं दिशं रक्ष।

Verse 23

एष ते नैरृते मन्त्रेण यजेदर्घ्यादिभिर् नरः मकरारूढ वरुण पाशहस्त महाबल

एतेन नैरृतमन्त्रेण नरः अर्घ्यादिभिर् यजेत्— ‘मकरारूढ वरुण! पाशहस्त! महाबल!’ इति।

Verse 24

आगच्छ पश्चिमं द्वारं रक्ष रक्ष नमोस्तु ते उरुं हि राजा वरुणं यजेदर्घ्यादिभिर्गुरुः

आगच्छ पश्चिमद्वारं रक्ष रक्ष; ते नमोऽस्तु। गुरुना सह राजा अर्घ्यादिभिर् वरुणं यजेत्।

Verse 25

आगच्छ वायो सबल ध्वजहस्त सवाहन वायव्यं रक्ष देवैस्त्वं समरुद्भिर् नमोस्तु ते

हे वायो! सबल ध्वजहस्त सवाहन आगच्छ। वायव्यं रक्ष देवैः समरुद्भिः; ते नमोऽस्तु।

Verse 26

शक्तिहस्त इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः अग्निमूर्ध्वेति अर्घ्याद्यैर् इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः नरवाहनसंयुत इति ख, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः वात इत्य् आदिभिश्चार्वेदोन्नमो वायवेपि वा आगच्छ सोम सबला गदाहस्त सवाहन

पाठान्तरं—देवः ‘शक्तिहस्तः’ इति, ‘नरवाहनसंयुतः’ इति च निर्दिश्यते। ‘वात’ इत्यादिमन्त्रेण पूजां कुर्यात्, अथवा ‘ॐ नमो वायवे’ इति जपेत्। ततः—‘आगच्छ सोम, सबलः, गदाहस्तः, सवाहनश्च’ इति वदेत्।

Verse 27

रक्ष त्वमुत्तरद्वारं सकुवेर नमोस्तु ते सोमं राजानमिति वा यजेत्सोमाय वै नमः

‘रक्ष त्वम् उत्तरद्वारं, सकुवेर नमोऽस्तु ते’ इति। अथवा ‘सोमं राजानम्’ इति मन्त्रेण तत्र यजेत्, ‘सोमाय वै नमः’ इति च वदेत्।

Verse 28

आगच्छेशान सबल शूलहस्त वृषस्थित यज्ञमण्डपस्यैशानीं दिशं रक्ष नमोस्तु ते

आगच्छ ईशान, सबलः, शूलहस्तः, वृषस्थितः। यज्ञमण्डपस्यैशानीं दिशं रक्ष; नमोऽस्तु ते।

Verse 29

ईशानमस्येति यजेदीशानाय नमोपि वा ब्रह्मन्नागच्छ हंसस्थ स्रुक्स्रुवव्यग्रहस्तक

‘ईशानमस्य’ इति मन्त्रेण यजेत्, अथवा ‘ईशानाय नमः’ इति। ततः—‘ब्रह्मन्, आगच्छ; हंसस्थः, स्रुक्स्रुवव्यग्रहस्तकः’ इति वदेत्।

Verse 30

सलोकोर्ध्वां दिशं रक्ष यज्ञस्याज नमोस्तु ते हिरण्यगर्भेति यजेन्नमस्ते ब्रह्मणेपि वा

‘सलोक ऊर्ध्वां दिशं रक्ष, यज्ञस्याज, नमोऽस्तु ते’ इति। ‘हिरण्यगर्भ’ इति मन्त्रेण यजेत्, अथवा ‘नमस्ते ब्रह्मणे’ इत्यपि।

Verse 31

अनन्तागच्छ चक्राढ्य कूर्मस्थाहिगणेश्वर अधोदिशं रक्ष रक्ष अनन्तेश नमोस्तु ते नमोस्तु सर्पेति यजेदनन्ताय नमोपि वा

अनन्त आगच्छ; चक्रधर; कूर्मस्थाहिगणेश्वर! अधोदिशं रक्ष रक्ष। अनन्तेश नमोऽस्तु ते, नमोऽस्तु। ‘नमः सर्प’ इति मन्त्रेण वा, अथवा ‘नमोऽनन्ताय’ इत्येव यजेत्।