Adhyaya 67
Jīrṇoddhāra-vidhāna (Procedure for Renovation / Replacement of Dilapidated Installations)
पूर्वोक्तसामूहिकप्रतिष्ठानन्तरं भगवानग्निर्वसिष्ठं जीर्णोद्धारविधिं शिक्षयति—जीर्णदोषभिन्नप्रतिमादीनां यथोचितं व्यवहारः। अलङ्कृतप्रतिमायाः स्नापनं कृत्वा स्थिरा सेव्या चेत् धार्यते, अतिजीर्णा चेत् त्याज्या। प्रतिस्थापने आचार्यः पूर्ववत् नूतनं स्थापयित्वा संहारविधिना पुरातनरूपात् तत्त्वान्युद्धृत्य स्वयोनौ लीनयति। द्रव्यभेदेन विसर्जनम्—काष्ठं छित्त्वा दह्यते, शिलारूपं जले निक्षिप्यते, धातु-मणिरूपं वस्त्रावृतं यानेन सादरं नीयते। अन्ते नारसिंह-मन्त्रेण होमः, जलार्घ्ये वाद्यसहितं, गुरवे दक्षिणा; मापन-द्रव्यनिर्णयः तस्मिन्नेव दिने कर्तव्यः। कूप-तडाग-सरःप्रभृतिसार्वजनिकजलाशयजीर्णोद्धारः महापुण्यफलदः इति विशेषतः कथ्यते।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये समुदायप्रतिष्ठाकथनं नाम षट्षष्टितमो ऽध्यायः अथ सप्तषष्टितमो ऽध्यायः जीर्णोद्धारविधानं भगवानुवाच जीर्णाद्धारविधिं वक्ष्ये भूषितां स्नपयेद्गुरुः अचलां विन्यसेद्गेहे अतिजीर्णां परित्यजेत्
इत्यादिमहापुराणे आग्नेये ‘समुदायप्रतिष्ठाकथनं’ नाम षट्षष्टितमोऽध्यायः समाप्तः। अथ सप्तषष्टितमोऽध्यायः—जीर्णोद्धारविधानम्। भगवानुवाच—जीर्णोद्धारविधिं वक्ष्ये; गुरुः भूषितां प्रतिमां स्नपयेत्, अचलां गेहे विन्यसेत्, अतिजीर्णां तु परित्यजेत्॥
Verse 2
व्यङ्गां भग्नां च शैलाढ्यां न्यसेदन्यां च पूर्ववत् संहारविधिना तत्र तत्त्वान् संहृत्य देशिकः
व्यङ्गां भग्नां वा शैलाढ्यां वा पूर्ववत् अन्यां न्यसेत्; तत्र संहारविधिना देशिकः तत्त्वानि संहृत्य स्वयोनौ प्रत्याहरेत्।
Verse 3
सहस्रं नारसिंहेन हुत्वा तामुद्धरेद् गुरुः दारवीं दारयेद्वह्नौ शैलजां प्रक्षिपेज्जले
नारसिंहेन मन्त्रेण सहस्रं हुत्वा गुरुः तामुद्धरेत्; दारवीं वह्नौ दारयेत्, शैलजां तु जले प्रक्षिपेत्।
Verse 4
धातुजां रत्नजां वापि अगाधे वा जले ऽम्बुधौ यानमारोप्य जीर्णाङ्गं छाद्य वस्त्रादिना नयेत्
धातुजां रत्नजां वापि, अगाधेऽम्बुधौ जलेऽपि; जीर्णाङ्गं यानमारोप्य वस्त्रादिना छाद्य नयेत्।
Verse 5
वादित्रैः प्रक्षिपेत्तोये गुरवे दक्षिणां ददेत् यत्प्रमाणा च यद्द्रव्या तन्मानां स्थापयेद्दिने कूपवापीतडागादेर्जीर्णोद्धारे महाफलं
वादित्रैः सह तोये प्रक्षिपेत्, गुरवे दक्षिणां दद्यात्; यत्प्रमाणं यद्द्रव्यं तन्मानं तस्मिन् दिने स्थापयेत्। कूपवापीतडागादेर्जीर्णोद्धारे महाफलम्।
Frequently Asked Questions
The chapter emphasizes saṃhāra-vidhi with tattva-saṃhāra (ritual withdrawal of constitutive principles) before removal, plus material-specific disposal (wood to fire, stone to water, metal/gem carried away respectfully) and the requirement that measurements and materials be fixed on the same day.
It frames renovation as dharmic stewardship: preserving sanctity through correct rites (saṃhāra and re-installation), honoring the guru through dakṣiṇā, and treating civic waterworks renovation as high merit—integrating disciplined action (karma) with purity of worship and social welfare.