Adhyaya 73
अध्याय ७३: सूर्यपूजाविधिः (Sūrya-pūjā-vidhi — The Procedure for Sun-Worship)
अध्यायेऽस्मिन् ईशानकल्परीत्या सुव्यवस्थितं सूर्योपासनाविधानं निरूप्यते। न्यासः, बीजमन्त्रविन्यासः, मुद्राकर्म, रक्षावगुण्ठनादि च प्रमुखम्। कराङ्गन्यासपूर्वकं “अहं सूर्यः तेजोमयः” इति भावनया आरभ्य मुख्यतया अर्घ्यदानं विधीयते। रक्तचिह्न/रेखामण्डलं कृत्वा तत्र पूजनं, द्रव्यप्रोक्षणं, पूर्वाभिमुखपूजा च। देशरक्षायां गणेशपूजा निर्दिष्टस्थानेषु, अग्नौ गुरुपूजनं, सूर्यरूपाय मध्यपीठासनस्थापनं च। पद्ममण्डले रां रीं रं रूं रें रैं रों रौं इत्यादि सौरबीजानि शक्तयश्च विन्यस्य, षडक्षरसूर्यरूपं अर्कासनस्थापनं समाप्यते। “ह्रां ह्रीं सः” इत्याद्याह्वानमन्त्रैः विम्ब-पद्म-बिल्वमुद्राः, हृदय-शिरः-शिखा-कवच-नेत्र-अस्त्राङ्गन्यासः दिक्विन्याससहितः। सोम-बुध-बृहस्पति-शुक्रादीनां तथा भौम-शनैश्चर-राहु-केतूनां बीजपूजा द्वारा ग्रहप्रणामः। अन्ते जपः, अर्घ्यं, स्तुतिः, क्षमायाचनं, संहारीणी उपसंस्कृत्या सूक्ष्मसंहारः; रविणा जपध्यानहोमानां सिद्धिर्भवतीति फलश्रुतिः।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये स्नानादिविधिर्नाम द्विसप्ततितमो ऽध्यायः अथ त्रिसप्ततितमो ऽध्यायः सूर्यपूजाविधिः ईश्वर उवाच वक्ष्ये सूर्यार्चनं स्कन्द कराङ्गन्यासपूर्वकं अहं तेजोमयः सूर्य इति ध्यात्वार्घ्यमर्चयेत्
इत्यादिमहापुराणे आग्नेये स्नानादिविधिर्नाम द्विसप्ततितमोऽध्यायः समाप्तः। अथ त्रिसप्ततितमोऽध्यायः—सूर्यपूजाविधिः। ईश्वर उवाच—वक्ष्ये सूर्यार्चनं स्कन्द कराङ्गन्यासपूर्वकं; “अहं तेजोमयः सूर्यः” इति ध्यात्वा अर्घ्यं दत्त्वा पूजयेत्।
Verse 2
पूरयेद्रक्तवर्णेन ललाटाकृष्टविन्दुना तं संपूज्य रवेरङ्गैः कृत्वा रक्षावगुण्ठनं
ललाटाकृष्टविन्दुना रक्तवर्णेन पूरयेत्; तं संपूज्य रवेरङ्गैः कृत्वा रक्षावगुण्ठनं ततः।
Verse 3
सम्प्रोक्ष्य तज्जलैर् द्रव्यं पूर्वास्यो भानुमर्चयेत् ॐ अं हृद्वीजादि सर्वत्र पूजनं दण्डिपिङ्गलौ
तज्जलैर्द्रव्यं सम्प्रोक्ष्य पूर्वास्यो भानुमर्चयेत्। ॐ अं हृद्वीजादि सर्वत्र पूजनं; दण्डिपिङ्गलौ च पूजयेत्।
Verse 4
द्वारि दक्षे वामपार्श्वे ईशाने अं गणाय च अग्नौ गुरुं पीठमध्ये प्रभूतं चासनं यजेत्
द्वारि दक्षे वामपार्श्वे ईशाने अं गणाय च; अग्नौ गुरुं पीठमध्ये प्रभूतं चासनं यजेत्।
Verse 5
अग्न्यादौ विमलं सारमाराध्यं परमं सुखं सितरक्तपीतनीलवर्णान् सिंहनिभान् यजेत्
अग्न्यादौ विमलं सारं परमं सुखप्रदं परमाराध्यं तत्त्वं सित-रक्त-पीत-नीलवर्णं सिंहनिभं रूपैः सम्यग् यजेत्।
Verse 6
पद्ममध्ये रां च दीप्तां रीं सूक्ष्मां रं जयांक्रमात् रूं भद्रां रें विभूतीश् च विमलां रैममोघया
पद्ममध्ये रां दीप्तां रीं सूक्ष्मां स्थापयेत्; ततः क्रमात् रं जयां, रूं भद्रां, रें विभूतीशं, अन्ते रैं विमलाममोघां न्यसेत्।
Verse 7
रों रौं विद्युता शक्तिं पूर्वाद्याः सर्वतोमुखाः ॐ हां हृद्वीजादीति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः रुं जयां क्रमादिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः रं मध्ये अर्कासनं स्यात् सूर्यमूर्तिं षडक्षरं
रों रौं इत्याभ्यां विद्युता शक्तिं स्थापयेत्; पूर्वाद्याः सर्वतोमुखाः। (ख-चिह्नितपाठे: ‘ॐ हां हृद्बीजादि’ तथा ‘रुं जयां क्रमात्’ इति।) मध्ये रं-बीजेन अर्कासनं स्यात्; तत्र षडक्षरां सूर्यमूर्तिं प्रतिष्ठापयेत्।
Verse 8
ॐ हं खं खोल्कयेति यजेदावाह्य भास्करं ललाटाकृष्टमञ्जल्यां ध्यात्वा रक्तं न्यसेद्रविं
ॐ हं खं खोल्कयेति जपन् भास्करमावाह्य यजेत्। ललाटपर्यन्तमञ्जलीमाकृष्य रक्तं रविं ध्यात्वा रवेर् न्यासं कुर्यात्।
Verse 9
ह्रां ह्रीं सः सूर्याय नमो मुद्रयावाहनादिकं विधाय प्रीतये विम्बमुद्रां गन्धादिकं ददेत्
ह्रां ह्रीं सः सूर्याय नम इति जपन् मुद्रया आवाहनादिकं विधाय, प्रीतये विम्बमुद्रां दर्शयेत्; गन्धान्युपचारांश्च दद्यात्।
Verse 10
पद्ममुद्रां बिल्वमुद्रां प्रदर्श्याग्नौ हृदीरितं ॐ आं हृदयाय नमः अर्काय शिरसे तथा
पद्ममुद्रां बिल्वमुद्रां च प्रदर्श्याग्नौ हृदि मन्त्रं जपेत्—“ॐ आं हृदयाय नमः”; तथा शिरसि—“अर्काय शिरसे नमः” इति।
Verse 11
भूर्भुवः स्वः सुरेशाय शिखायै नैरृते यजेत् हुं कवचाय वायव्ये हां नेत्रायेति मध्यतः
भूर्भुवः स्वः इति सुरेशाय शिखायै नैरृते यजेत्; हुं इति कवचाय वायव्ये; हां इति नेत्राय मध्यतः समर्पयेत्।
Verse 12
वः अस्त्रायेति पूर्वादौ ततो मुद्राः प्रदर्शयेत् धेनुमुद्रा हृदादीनां गोविषाणा च नेत्रयोः
पूर्वादौ दिशि “वः अस्त्राय” इति न्यसेत्; ततः मुद्राः प्रदर्शयेत्। धेनुमुद्रा हृदादिषु, गोविषाणामुद्रा नेत्रयोः प्रयोज्या।
Verse 13
अस्त्रस्य त्रासनी योज्या ग्रहणां च नमस्क्रिया सों सोमं बुं बुधं वृञ्च जीवं भं भार्गवं यजेत्
अस्त्रस्य त्रासनी योज्या, ग्रहाणां च नमस्क्रिया। सों इति सोमं, बुं इति बुधं, वृञ्च इति जीवं, भं इति भार्गवं यजेत्।
Verse 14
दले पूर्वादिके ऽग्न्यादौ अं भौमं शं शनैश् चरं रं राहुं कें केतवे च गन्धाद्यैश् च खखोल्कया
पूर्वादिदलेऽग्न्यादौ च दलेषु अं इति भौमं, शं इति शनैश्चरं, रं इति राहुं, कें इति केतुम् न्यसेत्; गन्धाद्यैः खखोल्कया च तान् यजेत्।
Verse 15
मूलं जप्त्वार्घ्यपात्राम्बु दत्वा सूर्याय संस्तुतिः नत्वा पराङ्मुखञ्चार्कं क्षमस्वेति ततो वदेत्
मूलमन्त्रं जप्त्वा अर्घ्यपात्रोदकं सूर्याय दत्त्वा सूर्यस्य स्तुतिं ब्रूयात्। ततः अर्कं नत्वा पराङ्मुखो भूत्वा ‘क्षमस्व’ इति वदेत्॥
Verse 16
शराणुना फडन्तेन समाहत्याणुसंहृतिं भां नेत्रायेति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः पराङ्मुखञ्चार्घ्यमिति ख, ग, चिह्नितपुस्तकपाठः शवानुना फडन्तेन समाहृत्यानुसंहतिमिति ख, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः शवाणुना फडन्तेन समहत्यार्थं संहतिमिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः हृत्पद्मे शिवसूर्येतिसंहारिण्योपसंस्कृतिं
फडन्तेन शराणुना सूक्ष्मावरणं समाहत्य अणुसंहृतिं कुर्यात्। केषुचित् ‘भां नेत्राये’ इति, अन्यत्र ‘पराङ्मुखञ्चार्घ्यम्’ इति पाठः। हृत्पद्मे ‘शिवसूर्य’ इत्यादिमन्त्रेण संहारिण्युपसंस्कृतिं साधयेत्॥
Verse 17
योजयेत्तेजश् चण्डाय रविनिर्माल्यमर्पयेत् अभ्यर्च्यैशे जपाद्ध्यानाद्धोमात्सर्वं रवेर्भवेत्
तेजश्चण्डेन योजयेत् रवये निर्माल्यमर्पयेत्। ईशमभ्यर्च्य जपध्यानहोमैः सर्वं रवेरेव भवेत्॥
Frequently Asked Questions
A tightly sequenced ritual technology: kara-aṅga-nyāsa, lotus-mandala bīja placement (rāṃ–raiṃ plus roṃ/rauṃ), installation of the ṣaḍakṣara Sūrya-mūrti on the arkāsana, and aṅga-nyāsa with directional assignments (śikhā in the south-west, kavaca in the north-west, netra in the centre, astra from the east).
By coupling identity-meditation (“I am Sūrya, made of radiance”) with disciplined mantra, mudrā, and protective rites, it frames external worship as an internalization of solar consciousness—purifying attention, regulating ritual space, and aligning bhakti with yogic transformation toward dharma and higher realization.
Yes. It prescribes graha-namaskriyā and bīja worship for key planets (Soma, Budha, Bṛhaspati, Śukra; plus Mars, Saturn, Rāhu, Ketu), presenting the solar rite as cosmically comprehensive—harmonizing luminary and planetary forces within a single liturgical architecture.