Chhandas-shastra
The Science of Prosody
A systematic treatise on Vedic and classical Sanskrit meters (chhandas), their rules, variations, and application in poetry.
Adhyayas in Chhandas-shastra
Adhyaya 328
Chandaḥ-sāra (Essence of Prosody) — Gāyatrī as the Root Metre and Syllabic Expansions
छन्दोऽधिकारेऽस्मिन् भगवानेग्निर्गायत्रीं वैदिकच्छन्दसां मूलमातृकां निरूपयति। सा एकाक्षरबीजरूपेण, पञ्चदशाक्षरमन्त्ररूपेण, अष्टाक्षरप्राजापत्यसम्बद्धरूपेण चोपास्या इति। वैदिकप्रयोगभेदेन तस्या अक्षरमात्रा भिद्यते—यजुःसूत्रेषु षट्, सामगानेषु द्वादश, ऋग्वेदऋचःषु अष्टादश; साम्नः पद्धतिः द्वाभ्यां द्वाभ्यां वर्धते इति नियमः। ऋचःमात्रासु ‘चतुर्थ’वृद्धिरपि, प्राजापत्ये चतुर्भिश्चतुर्भिर्विस्तारः, अन्येषु छन्दःषु एकैकवृद्धिः, आतुर्यायां तु क्रमशो लोपः विधीयते। उष्णिक्-अनुष्टुभ्-वृहती-पङ्क्ति-त्रिष्टुभ्-जगती इति छन्दसां क्रमः गायत्र्याः क्रमिकविकासरूपः, ब्राह्मणस्वभावश्चेति छन्दःशास्त्रं पावनं कृतम्। अन्ते ‘त्रयस्त्रय’समूहविधानं, एककाः ‘आर्या’ इति संज्ञा, ऋग्यजुषोः तेषां तान्त्रिकनामानि, चतु:षष्टिपदजाले लेखनविधिश्च निर्दिश्यते।
Adhyaya 329
Chandaḥ-sāra (छन्दःसारः) — Essence of Metres (Prosody), Chapter 329
अग्निर्देवः छन्दःसारे पादं छन्दसां मूलाङ्गं निरूपयति, तथा आपदपूरणस्य पवित्रवर्गीकरणेन विधानं दर्शयति। गायत्र्यां वसवः, जगत्यां आदित्याः, विराजि दिग्देवताः इति मात्रानिवेशानां देवतासम्बन्धान् निर्दिश्य, एकपादादिचतुष्पादपर्यन्तं छन्दोभेदान्, त्रिपादविशेषान्, सप्ताक्षरपादादिविविधाक्षरसंख्यां च व्याचष्टे। निवृत्-नागी-वाराही, उष्णिक्-परोष्णिक्-अनुष्टुभ्, महावृहती, पङ्क्त्यन्तर्गतभण्डिलादीनि नामछन्दांसि उपछन्दांसि च परिगणयति; वृहत्याः पूर्व-मध्य-ऊर्ध्वविन्यासान्, दिग्भिः सम्बद्धान् ‘नवका’निवेशांश्च उपदिशति। छन्दांसि देवताभिः, षड्जादिस्वरैः, वर्णैः, गोत्रसंज्ञाभिश्च संयोज्य छन्दःशास्त्रं ब्रह्माण्डधर्मसमन्वितं करोति। अवराट्-अधिकाक्षरदोषलक्षणानि, तथा पाद-देवताक्रमपाठेन संशयनिर्णयविधिं च ददाति।
Adhyaya 330
Chapter 330 — Chandaḥ-sāra (Essence of Prosody): Chandojāti-nirūpaṇam (Determination of Metrical Jātis)
अस्मिन्नध्याये भगवानग्निः छन्दःशास्त्रं सुव्यवस्थितं करोति। मात्रागणनया, लोपनियमैः, गणपद्धतिलक्षणैश्च छन्दोजातीनां निर्धारणं निरूपयति। आरम्भे उत्कृत्यादीनां तद्भेदानां च वर्गीकरणं, परम्पराभेदेषु पर्यायनाम्नां (यथा अत्यष्टिः इति अष्टिः) स्पष्टीकरणं च करोति। लौकिकार्षभेदं दर्शयन् वैदिकमापनतत्त्वैः सह शास्त्रीयप्रयोगं संयोजयति, ततः पादरचना-गणानां सर्वव्यापकत्वं छन्दसां मूलघटकत्वेन प्रतिपादयति। आर्याछन्दःपरिवारस्य मात्राधारितलक्षणं, विषम-समपादनियमाः, विपुला-चपला-महाचपलादिनामभेदाः, तथा गीति-उपगीति-उद्गीत्यादि गायनसम्बद्धसंज्ञाः विस्तरेणोक्ताः। अनन्तरं वैतालीयछन्दः, दशविधगोपुच्छन्दः, प्राच्यवृत्त्युदीच्यवृत्त्यादिवृत्तिप्रक्रियाः, चारुहासिनी-चान्तिका-चित्रा-उपचित्रादिनामरूपाणि च निरूप्यन्ते। उपसंहारे ‘गु’ इत्यादिसंकेतैः स्मरण-कोडनविधयः प्रदर्श्यन्ते, येन पवित्रपरम्परासंरक्षणं गणनात्मकनिश्चयश्च एकत्र दृश्यते।
Adhyaya 331
Adhyaya 331 — विषमकथनम् (Statement on Irregular Metres)
अग्निर्देवः छन्दःशास्त्रक्रमे समवृत्तादिभेदान् अतिक्रम्य विषमतानिदानं निरूपयति। वृत्तं त्रिविधं—समम्, अर्धसमम्, विषमम्—इति निर्दिश्य, अर्धसमस्य समम-असमपादयोजनया निष्पत्तिं दर्शयति। मात्राविस्तरभेदे न्यूनता (विषम), अधिकता (अतिवृत्त), यथानुरूपता (सामान्य) इति वर्गीकरणं कृत्वा ‘ग्लौक’मानं तथा ‘वितानक’विन्यासं च प्रस्थापयति। पादस्तरे प्रारम्भवक्रादिविकल्पं, चतुर्थाक्षरात् पथ्याप्रयोगं च नियमयति। ततः कपला, युजस्वन्, विपुला-तद्भेदाः, चक्रजातिः, आपीड-प्रत्यापीडौ, मञ्जरी-लवणी, अमृतधारा, सौरभादयश्च गणक्रमाधारिताः नामरूपभेदाः परिगणयति। अन्ते परं व्याख्यास्यमानान्यपि छन्दांसि सूचयन्, पुराणस्य विध्याः धर्म्यज्ञानरूपेण सुव्यवस्थितप्रवृत्तिं धारयति।
Adhyaya 332
Definition of Ardha-sama (Half-equal) Metres (अर्धसमनिरूपणम्)
अग्निर्वसिष्ठं छन्दःशास्त्रे विषमच्छन्दसः परित्यज्य अर्धसमच्छन्दसां वर्गीकरणं निरूपयति। उपचित्रकं ससमाना भोजभागा द्रुतमध्या भगागथा उनना जया इत्यादीनां नामानि प्रथमं स्मार्यन्ते, ततः तेषां लक्षणार्थं गणक्रमाः तथा ताललयविशेषाः कथ्यन्ते। आख्यानिका-छन्दोभेदाः तेषां विपरीताश्च निर्दिश्यन्ते—राजसा गोगथा द्रोणः केतुमती जगागथा ततजगागथा इत्यादयः उदाहरणरूपेण। धरणिवल्लभा अपराक्रमः पुष्पिता इत्यादीनि नामरूपाण्यपि प्रकीर्त्यन्ते। अन्ते समवृत्तनिर्माणं गणानुक्रमेण तथा मात्रागणनया (नागपरिमाणैः) प्रदर्श्य, तस्य विपरीतरूपं खञ्जा इति दर्शयति; एवं छन्दोविद्या शुद्धवाक्-धर्मसंस्कृतिसमन्विता सूक्ष्मा पुनरुत्पाद्या शास्त्ररूपेण उपदिश्यते।
Adhyaya 333
Samavṛtta-nirūpaṇa — Definition of Samavṛtta (Equal-syllabled Metres)
अग्निर्देवोऽर्धसमवृत्तेभ्यः समवृत्तान् प्रति प्रवर्तते। यतिविच्छेदयोः तथा मध्यान्तस्थगणपरिचयेन समाक्षरवृत्तलक्षणं निरूपयति। अयं अध्यायः गणक्रमैः सह बहूनि वृत्तनामानि, स्मारकगणसमूहान्, कदाचित् वर्गीकरणस्थाननिर्देशांश्च (उच्चवर्गाः, उपजातिभेदाः) सूचीवत् प्रदर्शयति। पिङ्गलपरम्परायाः प्राचीनोपदेशान् विभागक्रमांश्च स्मारयन् गाथाप्रस्तारस्य क्रमविन्यास-परिवर्तन-तालिकान्यायं च सूचयति। एवं छन्दःशास्त्रं ध्वनिरूपस्य शास्त्रं इति प्रतिपाद्य, गणपद्धतिज्ञानात् काव्ययज्ञोच्चारणस्य सूक्ष्मता, धर्मपरम्परारक्षणं, तथा साहित्यलालित्यं च साध्यते इति दर्शयति।
Adhyaya 334
Prastāra-nirūpaṇa — Explanation of Prastāra (Tabulation/Matrix of Metres)
अत्र भगवान् अग्निः गाथाम् आदर्शीकृत्य छन्दसां सम्भाव्यरूपाणां नियमबद्धं गणनाविधानं ‘प्रस्तार’ इति निरूपयति। क्रमोत्पादन-तुलनाप्रकाराः, नष्टम् (सूचकाङ्कात् वृत्तनिर्णयः) उद्दिष्टम् (क्रमेण गणना) च, सम-विषम-नियमाः, अर्धीकरण-क्रमाः, गणनासंशोधनं च कथ्यते। ततः मेरु-प्रस्तारे (पाश्कल-सदृशे विन्यासे) तस्य सम्बन्धः दर्श्यते—संख्याः द्विगुणिताः एकेन न्यूनिताः, अध्वा-अङ्गुल-प्रतिमया आरोहावरोहक्रमेण गणनाफलनिर्णयः इति ‘छन्दसः सारः’ प्रतिपाद्यते। एषा संयोजनविद्या पवित्र-व्यवस्थारूपा, पाठशुद्धिं रक्षति, सर्वेषां अनुमतवृत्तानां व्यवस्थितज्ञानं जनयति।
Adhyaya 335
अध्यायः ३३५ — शिक्षानिरूपणम् (Explanation of Śikṣā / Phonetics)
पूर्वप्रस्तारानन्तरं छन्दोमुख्ये पाठ्यक्रमेऽग्निर्भगवान् मन्त्रच्छन्दःप्रामाण्यपरम्परायाः आधारभूतां शिक्षां निरूपयति। स वर्णसङ्ख्यां, स्वरव्यञ्जनभेदान्, अनुस्वारविसर्गायोगवाहादीन् च निर्दिशति। वाक्सम्भवः मनः, अन्तरग्निः, प्राणवायुः इत्यन्तःशरीरसम्बन्धेन कथ्यते—यथा शब्दो जायते अर्थयुक्तोच्चारणं च भवति। उदात्तानुदात्तस्वरितैः, ह्रस्वदीर्घप्लुतैः, स्थानप्रयत्नैश्च वर्णान् वर्गीकृत्य वक्षःकण्ठशिरोजिह्वामूलदन्तनासिकोष्ठताल्वादि उच्चारणस्थानानि गणयति। दूषितोच्चारणं आध्यात्मिकहानिकरं कर्मणि निष्फलं च, सम्यगुच्चारणं तु मङ्गलं उन्नतिकरं चेति दृढं नियमं स्थापयति। अन्ते अस्पृष्ट-ईषत्स्पृष्ट-स्पृष्टभेदैः शिक्षाशास्त्रं धर्म्यं तन्त्रं इव प्रतिष्ठाप्य भक्तिसाधनं शास्त्राध्ययनं च रक्षतीति प्रतिपादयति।