Adhyaya 94
Chapter 94 — शिलाविन्यासविधानम् (The Procedure for Laying the Foundation Stones)
ईश्वरः पूर्वोक्तवास्तुपूजाक्रममनुसृत्य शिलाविन्यासविधानं क्रमशः निरूपयति। प्रथमं बहिर् ईशस्य तथा चरक्यादिदेवगणस्य पूजनं कृत्वा प्रत्येकं त्रयोऽग्निहोमाः प्रदीयन्ते। शुभलग्ने भूतबलिं दत्त्वा भूतादिलिमिनशक्तीनां शमनं कृत्वा मध्यसूत्रे शक्तिं कुम्भेनानन्तेन च स्थापयेत्। “न”बीजसम्बद्धमन्त्र-मूलेन कुम्भस्थां शिलां स्थिरीकृत्य पूर्वादिदिशासु सबद्रा/सुभद्राद्यष्टकुम्भान् विन्यसेत्। लोकपालांशैः न्यासः, कूपेषु शक्तिस्थापनं, पाठभेदेनान्ते समीपे वा अनन्तनियोजनं; नन्दादिशक्तयः शिलासु प्रतिष्ठाप्यन्ते। शम्बररज्जुभिः भित्तिमध्येषु अधिदेवतानां स्थाननिर्णयः, धर्मादीनां कोणेभ्यः कोणेषु विभागः। ध्यानान्ते ब्रह्मा ऊर्ध्वे, महेश्वरः सर्वव्यापी; व्योमप्रासादे आधानं। बल्यस्त्रमन्त्राभ्यां विघ्ननाशः, मध्ये पूर्णशिलास्थापनं; व्योमध्यानं, तत्त्वत्रयन्यासः, प्रायश्चित्ताहुतिḥ, यागविसर्जनं च।
Shlokas
Verse 2
इत्य् आदिमहपुराणे आग्नेये वास्तुपूजाकथनं नाम त्रिनवतितमो ऽध्यायः अथ चतुर्णवतितमो ऽध्यायः शिलाविन्यासविधानं ईश्वर उवाच ईशादिषु चरक्याद्याः पूर्ववत् पूजयेद्वहिः आहुतित्रितयं दद्यात् प्रतिदेवमनुक्रमात्
इत्यादिमहापुराणे आग्नेये वास्तुपूजाकथनं नाम त्रिनवतितमोऽध्यायः समाप्तः। अथ चतुर्णवतितमोऽध्यायः—शिलाविन्यासविधानम्। ईश्वर उवाच—ईशादिषु चरक्याद्याः पूर्ववत् पूजयेद्बहिः; आहुतित्रितयं दद्यात् प्रतिदेवमनुक्रमात्॥
Verse 3
दत्वा भूतबलिं लग्ने शिलान्यासमनुक्रमात् मध्यसूत्रे न्यसेच्छक्तिं कुम्भञ्चानन्तमुत्तमं
लग्ने भूतबलिं दत्त्वा क्रमात् शिलान्यासं समाचरेत्। मध्यसूत्रे शक्तिं न्यसेत्, उत्तमं कुम्भं चानन्तं च स्थापयेत्॥
Verse 4
नकारारूढमूलेन कुम्भे ऽस्मिन् धारयेच्छिलां कुम्भानष्टौ सभद्रादीन् दिक्षु पूर्वादिषु क्रमात्
नकारारूढमूलेन कुम्भेऽस्मिन् शिलां धारयेत्। सभद्रादीन् कुम्भानष्टौ पूर्वादिदिक्षु क्रमात् विन्यसेत्॥
Verse 5
लोकपालाणुभिर्न्यस्य श्वभ्रेषु न्यस्तशक्तिषु ब्रह्माद्या इति ग मध्ये श्वभ्र इति घ कुम्भञ्चानन्तमन्तिकमिति घ , छ च कुम्भञ्चानन्तमन्तिममिति ङ लोकपालात्मभिर्न्यस्येदिति ख , छ च लोकपालाणुभिर्न्यस्येदिति ङ सूत्रेष्विति क कुम्भेष्विति ग शिलास्तेष्वथ नन्दाद्याः क्रमेण विनियोजयेत्
लोकपालाणुभिर्न्यस्य श्वभ्रेषु न्यस्तशक्तिषु। कुम्भसमीपेऽनन्तं च नियोज्य, सूत्रेषु वा कुम्भेषु वा। ततः शिलासु तास्वेव नन्दाद्याः क्रमेण विनियोजयेत्॥
Verse 6
शम्बरैर् मूर्तिनाथानां यथा स्युर्भित्तिमध्यतः तासु धर्मादिकानष्टौ कोणात् कोणं विभागशः
शम्बरैर्मूर्तिनाथानां विन्यासं कुर्याद् यथा भित्तिमध्यतः स्युः। तासु विभागेषु धर्मादिकानष्टौ कोणात् कोणं विभागशो विन्यसेत्॥
Verse 7
सुभद्रादिषु नन्दाद्याश् चतस्रो ऽग्न्यादिकोणगाः अजिताद्याश् च पूर्वादिजयादिष्वथ विन्यसेत्
सुभद्रादिषु नन्दाद्याश्चतस्रोऽग्न्यादिकोणगाः। अजिताद्याश्च पूर्वादिजयादिष्वथ विन्यसेत्॥
Verse 8
ब्रह्माणं चोपरि मस्य व्यापकं च महेश्वरं चिन्तयेदेषु चाधानं व्योमप्रसादमध्यगं
स्वोपरि ब्रह्माणं ध्यायेत, सर्वव्यापिनं महेश्वरं च चिन्तयेत; एतेषु स्थानेषु चाधानं कुर्यात्, व्योमप्रसादस्य मध्यभागे प्रतिष्ठाप्य।
Verse 9
बलिन्दत्त्वा जपेदस्त्रं विघ्नदोषनिवारणं शिलापञ्चकपक्षे ऽपि मनागुद्दिश्यते यथा
बलिं दत्त्वा विघ्नदोषनिवारणमस्त्रं जपेत; शिलापञ्चकपक्षेऽपि यथोचितं मनागुद्दिश्यते।
Verse 10
मध्ये पूर्णशिलान्यासः सुभद्रकलशे ऽर्धतः पद्मादिषु च नन्दाद्याः कोणेष्वग्न्यादिषु क्रमात्
मध्ये पूर्णशिलान्यासः; सुभद्रकलशेऽर्धतः। पद्मादिषु नन्दाद्याः शक्तयः, अग्न्यादिकोणेषु क्रमात् प्रतिष्ठाप्याः।
Verse 11
मध्यभावे चतस्रो ऽपि मातृवद्भावसम्मताः ॐ पूर्णे त्वं महाविश्वे सर्वसन्दोहलक्षणे
मध्यभावे चतस्रोऽपि शक्तयो मातृवद्भावसम्मताः। ॐ पूर्णे त्वं महाविश्वे सर्वसन्दोहलक्षणे।
Verse 12
सर्वसम्पूर्णमेवात्र कुरुष्वाङ्गिरसः सुते ॐ नन्दे त्वं नन्दिनी पुंसां त्वामत्र स्थापयाम्यहं
अत्र सर्वं सम्पूर्णमेव कुरुष्व, आङ्गिरसः सुते। ॐ नन्दे त्वं नन्दिनी पुंसां; त्वामत्र स्थापयाम्यहम्।
Verse 13
प्रासादे तिष्ठ सन्तृप्ता यावच्चन्द्रार्कतारकं आयुः कामं श्रियन्नन्दे देहि वासिष्ठ देहिनां
प्रासादे तिष्ठ सन्तृप्ता यावच्चन्द्रार्कतारकम्। हे नन्दे, देहिनां आयुः कामं श्रियं च देहि; हे वासिष्ठे, जीवेषु तानि वरदानि प्रदेहि॥
Verse 14
उ चेति ग ब्रह्माणं चोपविन्यस्येति ख , घ , ङ , छ , च विघ्नदोषनिवारकमिति ग पूर्वशिलान्यास इति घ मध्याभावे इति ख , ग च महाभागे इति ग देहि मामिति ख , छ च देहि न इति घ अस्मिन् रक्षा सदा कार्या प्रासादे यत्नतस्त्वया ॐ भद्रे त्वं सर्वदा भद्रं लोकानां कुरु काश्यपि
अस्मिन् प्रासादे त्वया यत्नतः सदा रक्षा कार्या। ॐ भद्रे, त्वं सर्वदा भद्रं लोकानां कुरु, हे काश्यपि॥ (पूर्वोक्तानि पाठान्तरसूचनानि—न्यासविधिः, विघ्नदोषनिवारणं च—लिखितभेदाः)
Verse 15
आयुर्दा कामदा देवि श्रीप्रदा च सदा भव ॐ जये ऽत्र सर्वदा देवि श्रीदाअयुर्दा च सदा भव
आयुर्दा कामदा देवि श्रीप्रदा च सदा भव। ॐ जयेऽत्र सर्वदा देवि श्रीदा आयुर्दा च सदा भव॥
Verse 16
ॐ जये ऽत्र सर्वदा देवि तिष्ठ त्वं स्थापिता मय नित्यञ्जयाय भूत्यै च स्वामिनी भव भार्गवि
ॐ जयेऽत्र सर्वदा देवि तिष्ठ त्वं स्थापिता मया। नित्यं जयाय भूत्यै च स्वामिनी भव भार्गवि॥
Verse 17
ॐ रिक्ते ऽतिरिक्तदोषघ्ने सिद्धिमुक्तिप्रदे शुभं सर्वदा सर्वदेशस्थे तिष्ठास्मिन् विश्वरूपिणि
ॐ रिक्तेऽतिरिक्तदोषघ्ने सिद्धिमुक्तिप्रदे शुभे। सर्वदा सर्वदेशस्थे तिष्ठास्मिन् विश्वरूपिणि॥
Verse 18
गगनायतनन्ध्यात्वा तत्र तत्त्वत्रयं न्यसेत् प्रायश्चित्तन्ततो हुत्वा विधिना विसृजेन्मखं
गगनं सूक्ष्मायतनं ध्यात्वा तत्र तत्त्वत्रयं न्यसेत्। ततः प्रायश्चित्ताहुतिं विधिना हुत्वा मखं सम्यग् विसृजेत्॥
Frequently Asked Questions
Directional and geometric precision: the madhya-sūtra (central cord-line), eight directionally placed kumbhas, Lokapāla-nyāsa in pits, and measured placement of presiding deities at wall-centers using śambara-cords.
It sacralizes construction as sādhana: bhūta-bali, nyāsa, visualization of Brahmā and all-pervading Maheśvara, and obstacle-removing mantras convert architectural acts into dharmic alignment, supporting both worldly stability (bhukti) and inner purification oriented to mukti.
Śakti at the madhya-sūtra, Ananta associated with the kumbha, Lokapālas via nyāsa, and Śakti-deities such as Nandā, Bhadrā, Jayā, and Rikta through installation formulas; Dharma and allied principles are distributed within the measured divisions.
It is recited after offering bali to remove vighna (obstacles) and doṣa (ritual/structural faults), ensuring the foundation rite is protected and ritually faultless.