Sahitya-shastra
The Science of Poetics
Literary theory covering rasa, alamkara (figures of speech), riti (literary styles), dhvani (suggestion), and the aesthetics of Sanskrit literature.
Adhyayas in Sahitya-shastra
Adhyaya 336
Chapter 336 — काव्यादिलक्षणम् (Definitions of Poetry and Related Arts)
अग्निर्देवः साहित्यशास्त्रस्य क्रमबद्धं निरूपणं आरभते। वाङ्मयस्य मूलाङ्गानि—ध्वनिः, वर्णः, पदं, वाक्यं—लक्षणतः निर्दिश्य, शास्त्रस्य इतिहासस्य च भेदं वदति—एकत्र शब्दरचना-प्रधानता, अन्यत्र निश्चयितार्थ-प्रधानता। काव्यं अभिधा-प्रधानं निरूप्य, सत्यविद्या, काव्यशक्तिः, विवेकश्च दुर्लभा इति बोधयति। विभक्त्यादि, वाक्यपरिसमाप्ति-निर्णयादि भाषातत्त्वानन्तरं, काव्यं अलङ्कारयुक्तं, गुणसम्पन्नं, दोषवर्जितं च; वेद-लोकप्रमाणाभ्यां तस्य अधिकारः इति दर्शयति। भाषाभेदेन, रूपभेदेन च (गद्यं, पद्यं, मिश्रं) रचनाविभागं कृत्वा, गद्यशैलीभेदान् तथा पञ्च गद्यकाव्यजातीन्—आख्यायिका, कथा, खण्डकथा, परिकथा, कथानिका—विस्तरेण निर्दिशति। उत्तरार्धे छन्दांसि प्रमुखपद्यरूपाणि च उपदिश्य, महाकाव्यलक्षणं समापयति—रीतिरससमृद्धं महाकाव्यं; रसः काव्यस्य प्राणः, शब्दचातुर्यप्रधानत्वेऽपि इति, शिल्पं सौन्दर्य-आध्यात्मिकप्रयोजनं च एकत्र संयोजयति।
Adhyaya 337
Nāṭaka-nirūpaṇam (Exposition of Drama / Dramatic Genres and Plot-Structure)
अग्निर्भगवान् नाट्यस्य शास्त्रीयं निरूपणं आरभ्य प्रथमं रूपकादीनि नाट्य-प्रयोग-लिखित-भेदान् गणयति, नाट्यशास्त्रस्य वर्गीकरणं स्थापयति। ततः लक्षणायां तथा नाट्यनियमेषु सामान्य-विशेषप्रयोगभेदं दर्शयन् सर्वनाटकेषु व्यापिनः अवयवान्—रस-भाव-विभावानुभाव-अभिनय-अङ्क-स्थित्यादि—स्पष्टयति। अनन्तरं पूर्वरङ्गं प्रदर्शनस्य आधाररूपं वर्णयति—नन्दी, नमस्कार-आशीर्वाद, सूत्रधारस्य औपचारिक-प्रवेशः, वंश-प्रशंसा तथा कर्तृकौशल-निर्देशः। āmukha/प्रस्तावना, प्रवृत्तक, कथोद्घात, प्रयोग, प्रयोगातिशय इत्यादीनि मुखोपायान् परिभाष्य, इतिवृत्तं नाटकस्य ‘शरीरम्’ इति स्थापयति; तच्च सिद्धं (परम्परागतं) उत्प्रेक्षितं (कविकल्पितं) च द्विधा। अन्ते पञ्चार्थप्रकृतिभिः पञ्चसन्धिभिश्च कथाविन्यासं निरूप्य, काल-देश-निर्देशस्य आवश्यकतां सम्यग् उपदिशति।
Adhyaya 338
Chapter 338 — शृङ्गारादिरसनिरूपणम् (Exposition of the Rasas beginning with Śṛṅgāra)
अग्निर्भगवान् अध्यायं आरभ्य सौन्दर्यशास्त्रं तत्त्वे प्रतिष्ठापयति—अक्षरं ब्रह्मैकं चिद्दीपः, तस्य स्वाभाविकानन्द एव रसत्वेन प्रकाशते। आद्यपरिणामात् (अहङ्काराभिमानयोः) रत्याख्यः भावबीजः व्यभिचारिभिः तथा भावाभिव्यञ्जकैः सह पोषितः शृङ्गाररसं प्राप्नोति। ततः शृङ्गारादीनां रसानां (हास्य, रौद्र, वीर, करुण, अद्भुत, भयानक, वीभत्स) जननक्रमं शान्तस्य स्थानं च निर्दिश्य, रसविहीनं काव्यं नीरसं, कविश्च सृष्टिकर्तेव काव्यजगत् रचयतीति प्रतिपादयति। रसभावयोः अविनाभावं स्थापयित्वा स्थायिभावान् व्यभिचारिभावांश्च लक्षणैः देहमानसचिह्नैश्च संक्षेपेण वर्गीकुरुते। अन्ते नाट्यप्रयोगस्य साधनानि—विभावः (आलम्बन-उद्दीपन), अनुभावः, नायकभेदाः सहायाश्च, तथा वागारम्भभेदाः, रीतिवृत्तिप्रवृत्तित्रयम् इति काव्यव्यवहारविभागान् उपसंहरति।
Adhyaya 339
Rīti-nirūpaṇam (Explanation of Poetic Style)
अलङ्कारशास्त्रक्रमे भगवानग्निः रसविचारात् रीतिनिरूपणं प्रति प्रवर्तते, वाक्विद्यायाः औपचारिकाङ्गत्वेन शैलीं दर्शयन्। रीतयः चतस्रः—पाञ्चाली, गौडी (गौडदेशीया), वैदर्भी, लाटी—उपचारघनत्वेन, सन्दर्भबन्धेन, विग्रहविस्तारेण च लक्षणीयाः। ततः काव्यरीतेः नाट्यवृत्तिषु प्रवृत्तिः—भारती, आरभटी, कौशिकी, सात्त्वती—इति क्रियाधारिताः वृत्तयः, काव्यतत्त्वं नाट्यधर्मेण सह संयोजयन्ति। भारती वाक्प्रधानाऽनायासभाषिता, भरतपरम्परासम्बद्धा; तस्या अङ्गानि तथा वीथी-प्रहसनादीनि रूपाणि, वीथ्यङ्गसूच्याः सह, संक्षेपेण निरूप्यन्ते। प्रहसनं हास्यप्रहसनरूपं, आरभटी तु मायायुद्धाद्युत्साहपूर्णदृश्यैः शीघ्ररङ्गकर्मणा च विशिष्टा, यथा धर्मसंस्कृतौ सौन्दर्योपायाः संयताभिव्यक्तिं साधयन्ति।
Adhyaya 340
Chapter 340 — नृत्यादावङ्गकर्मनिरूपणम् (Explanation of Bodily Actions in Dance and Performance)
अग्निर्भगवान् पूर्वोक्तालङ्कारविचारात् नाट्यप्रयुक्तिं प्रति प्रवर्तते। नृत्ये देहाभिनयः (१) गतिविशेषैः (२) अङ्ग-प्रत्यङ्गकर्मभिश्च, आद्याधारस्थित्यनुगतः, इति निरूप्यते। लीलाविलासविच्छित्तिविभ्रमकिलकिञ्चितमोत्तायितकुट्टमितविव्वोकललितादयः शृङ्गारप्रधानाः भावप्रकाराः निर्दिश्यन्ते; तत्र किञ्चिद्विलासः, किलकिञ्चितं च हास्य-रुदिताद्यनुभावसंमिश्ररूपेण व्याख्यायते। शिरः, हस्तौ, वक्षः, पार्श्वे, कटि-नितम्बौ, पादौ इत्याद्यनुसारं देहव्यञ्जना दर्श्यते, स्वाभाविकं प्रत्यङ्गचेष्टितं प्रयत्नकृताचेष्टिताच्च भिद्यते। ततः शिरोभेदाः १३, भ्रूचेष्टाः ७, दृष्टिभेदाः रसभावानुगताः (षट्त्रिंशद्विधविभागः, अष्टविधश्च), तारकाकर्माणि ९, नासिकाकर्म ६, श्वासभेदाः ९, मुख-ग्रीवादोषाश्च गणिताः। हस्तमुद्राः एकहस्त-सम्युक्तहस्तभेदेन वर्गीकृताः; सम्युक्ताः १३—अञ्जलिः, कपोतः, कर्कटः, स्वस्तिक इत्यादयः; तथा पताका, त्रिपताका, कर्तरीमुखादयः बहवो हस्तरूपाः, पाठान्तराणि च सूचितानि। अन्ते उदर-वक्षः-पार्श्व-ऊरु-जङ्घा-पादकर्मविभागैः नृत्यनाट्ययोः देहसौन्दर्यं धर्माधिष्ठितं शास्त्रीयं विद्याभावेन प्रतिष्ठाप्यते।
Adhyaya 341
Explanation of Abhinaya and Related Topics (अभिनयादिनिरूपणम्) — Agni Purana, Chapter 341
अग्निर्भगवान् अभिनयं परिशीलितोपायं निर्दिशति येनार्थो रसिकानां पुरतः साक्षात् प्रतीयते। स चतुर्धा—सात्त्विकः (भावजन्यः स्वाभाविकविकारः), वाचिकः (वाक्), आङ्गिकः (देहचेष्टा), आहार्यः (वेषाभरणादि) इति। ततः रसादीनां प्रयोजनयुक्तं विनियोगं वदन् काव्ये कर्तुरभिप्रायमेव अर्थनियामकं नियामकं च दर्शयति। शृङ्गारो योगविप्रलम्भभेदेन, विप्रलम्भश्च पूर्वानुराग-प्रवास-मान-करुणात्मकभेदैः; हास्यस्य स्मितादि क्रमभेदाः; करुण-रौद्र-वीर-भयानक-बीभत्सानां हेतवो देहचिह्नानि च निरूप्यन्ते। अनन्तरं काव्यशोभाकारकान् अलङ्कारान् विशेषतः शब्दालङ्कारान्—छाया (अनुकरणच्छाया), मुद्रा/शय्या, उक्तेः षड्विधानि वाक्यरूपाणि, युक्तिः (शब्दार्थयोः कृत्रिमसंयोगः), गुम्फना (रचनाविन्यासः), वाकोवाक्यं (संवादः) तथा वक्रोक्तिः काकू च—लक्षणैः सह गणयति। सर्वत्र तस्य पद्धतिः वर्गीकरणात्मिका; शास्त्ररूपेण सौन्दर्यव्यवहारः धर्मरक्षणाय कलाशक्तिवर्धनाय च उपदिश्यते।
Adhyaya 342
Chapter 342: शब्दालङ्काराः (Verbal/Sound-based Ornaments)
अग्निर्भगवान् शब्दालङ्कारप्रकरणं प्रवर्तयन् अनुप्रासं पदवाक्येषु वर्णानां नियतपुनरावृत्तिरूपं निरूपयति, अलङ्कारस्यात्यधिक्यं न कर्तव्यमिति च उपदिशति। एकवर्णप्रधान्यं पञ्चवृत्तिषु—मधुरा, ललिता, प्रौढा, भद्रा, परुषा—विभज्य वर्गनियमाः, संयुक्ताक्षरप्रभावः, अनुस्वारविसर्गयोः काठिन्यं, लघुगुरुभावश्च यथासौष्ठवं निर्दिश्यते। ततः यमकं बह्ववयवपुनरावृत्तिरूपं व्यपेताव्यपेतभेदेन विविच्य, दशविधपर्यन्तं प्रमुखभेदान् सविकल्पान् गणयति। अनन्तरं चित्रकाव्यं सभासु प्रश्नप्रहेलिकागूढविन्यासादिषु निरूप्य, गोपनं स्थानापसारणं च द्वितीयार्थजनकं दर्शयति। अन्ते बन्धेषु सर्वतोभद्र-अम्बुज-चक्र-मुरजादिरूपविन्यासान्, अक्षरस्थापननियम-नामधेयानि च कथयन्, धर्मेण सह छन्दः-ध्वनि-दृश्यविन्यासानां शास्त्रीयैक्यं प्रकाशयति।
Adhyaya 343
Arthālaṅkāras (Ornaments of Meaning): Definitions, Taxonomy, and the Centrality of Upamā
पूर्वं शब्दालङ्कारान् निरूप्य भगवान् अग्निः अर्थालङ्काराणां क्रमबद्धं विवेचनम् आरभते। स अर्थं विना शब्दशोभा न रमणीया—अलङ्कारविहीना सरस्वतीव—इति प्रतिपादयति। प्रथमं स्वरूप/स्वभावं मूलदृष्ट्या स्थापयन् साङ्सिद्धिकं नैमित्तिकं च भेदं दर्शयति। ततः सादृश्यं प्रमुखीकृत्य उपमायाः विस्तीर्णं प्रकारजालं वर्णयति—उपमानोपमेय-प्रतीतिसूचकाः, समास-असमासरूपाः, विश्लेषणेन बहवः भेदाः, अन्ते अष्टादशप्रकार-प्रसादपर्यन्तम्। परस्पर-व्यत्यय-नियत/अनियत-विरोधि-बहु-मालोपमा-परिणाम-आश्चर्य-मायिक-सन्दिग्ध/निश्चित-वाक्यार्थ-स्वोपमा-क्रमवर्धिनी (गगनोपमा) च, तथा प्रशंसा-निन्दा-कल्पिता-यथार्था-अंशिका इति पञ्च व्यवहारभेदाः निर्दिश्यन्ते। अनन्तरं रूपकं सहोक्तिं च, अर्थान्तरन्यासं, उत्क्रेक्षां, अतिशयं (सम्भव/असम्भव), विशेषोक्तिं, विभावनां सङ्गतीकरणं, विरोधं, हेतुं च—कारक/ज्ञापकभेदेन—व्याप्तिसहितं निरूपयति।
Adhyaya 344
Chapter 344: Ornaments of Word-and-Meaning (शब्दार्थालङ्काराः)
अग्निर्भगवान् साहित्यशास्त्रक्रमे शब्दार्थयोः सहालङ्कारान् निरूपयति—यथा एकैव हारः कण्ठस्तनयोः समं शोभां जनयति। षट् रचनागुणान् निर्दिशति—प्रशस्तिः, कान्तिः, औचित्यम्, संक्षेपः, यावदर्थता, अभिव्यक्तिः। प्रशस्तिः श्रोतृहृदयद्राविणी वाणी; सा स्नेहसम्बोधनरूपा च औपचारिकस्तुतिरूपा च। कान्तिः वाच्यवाचकयोः मनोहरसामञ्जस्यं। औचित्यं विषयानुरूपया रीत्या वृत्त्या रसस्य च युक्त्या, तेजोमाधुर्यसमतया जायते। अभिव्यक्तौ श्रुतिः (मुख्यार्थः) तथा आक्षेपः (व्यङ्ग्यार्थः) इति; मुख्योपचारयोः भेदः, लक्षणा च सम्बन्ध-सान्निध्य-समवायादिभिः सूचितार्थजननी। अन्ते आक्षेपादयः—समासोक्तिः, अपह्नुतिः, पर्यायोक्ता—ध्वनिना सह सम्बध्यन्ते, व्यङ्ग्यार्थस्य काव्यबलहेतुत्वं प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 345
काव्यगुणविवेकः (Examination of the Qualities of Poetry)
अग्निर्देवः साहित्यशास्त्रेऽलंकारात् काव्यगुणान् प्रति प्रवर्तते। गुणवर्जितोऽलंकारो भारभूत इति दर्शयित्वा वाच्यं गुणदोषाभ्यां भिन्नं, रसानुभवस्य भावाधीनत्वं च निरूपयति। गुणजन्या ‘छाया’ सामान्यवैशेषिकभेदेन, शब्दार्थोभयगतसामान्यविभागेन च कथ्यते। शब्दगुणाः श्लेषः लालित्यं गाम्भीर्यं सौकुमार्यमुदारता च, सत्यता व्युत्पत्त्यनुरूपता च निर्दिश्यन्ते। अर्थगुणाः माधुर्यं संविधानं कोमलत्वमुदारता प्रौढिः सामयिकत्वं च; परिकरः युक्तिः प्रसङ्गार्थव्यञ्जना नाम्नो द्विविधा श्रेष्ठता च व्याख्यायते। अन्ते प्रसादः, पाकश्चतुर्विधः, अभ्यासजन्यः सरागः, रागस्य त्रिविधवर्णभेदः, स्वलक्षणेन वैशेषिकनिर्णयश्च प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 346
Discrimination of the Qualities of Poetry (Kāvya-guṇa-viveka) — Closing Verse/Colophon Transition
अत्र प्रदत्तः प्रारम्भवाक्यः पूर्वाध्यायस्य काव्यगुणविवेकं समापयति, तत्क्षणमेव पराध्यायस्य काव्यदोषविचारं प्रवर्तयति। अग्नि–वसिष्ठयोः शास्त्रीयोपदेशक्रमे युग्मविश्लेषणविधिः प्रदर्श्यते—प्रथमं काव्यस्य उत्कृष्टतागुणाः, अनन्तरं रसविघ्नकरा दोषाः। कोलोफोने पुराणस्य विश्वकोशीयानुक्रमः सूचितः; काव्यशास्त्रं अन्यैः तन्त्रविद्याभिः सह कठोरविद्याभावेन निरूप्यते। गुणात् दोषपर्यन्तं गमनं व्याकरणसमयबोधगम्यताभिः नियन्त्रितं शिल्पं काव्यमिति दर्शयति; निर्णयः सभ्यैः, शब्दशास्त्रेण, समये च प्रतिष्ठितः, धर्मेण मनःपरिष्कारेण च सह साहित्यकौशलं संयोजयति।
Adhyaya 347
Chapter 347: One-syllable Appellations (एकाक्षराभिधानम्)
अग्निर्देवोऽस्याध्यायस्यारम्भे मातृकासहितं एकाक्षराभिधानस्य निरूपणं प्रतिजानाति। आदौ स्वरव्यञ्जनाक्षराणां अर्थदेवतासम्बन्धान् निर्दिश्य काव्यप्रयोगे मन्त्रगूढार्थे चोपयोगिनं संक्षिप्तं कोशरूपं ददाति। ततः बीजाक्षराणि लघुमन्त्रांश्च देवताभिः फलैश्च योजयति—यथा ‘क्षो’ इत्यनेन हरिनरसिंहादिसम्बन्धः, रक्षापुष्ट्यर्थप्रयोगश्च। नवदुर्गानां तदनुचरवटुकानां नामानि, पद्मयन्त्रे पूजाविधानं, दुर्गागायत्रीप्रायं मन्त्रं षडङ्गन्यासक्रमेण च निर्दिशति। गणपतेर्मूलमन्त्रं, रूपलक्षणानि, स्वाहान्तैर्नामभिः पूजाहोमविधिं च कथयित्वा, मन्त्रविन्यासं कात्यायनप्रसिद्धं व्याकरणवचनं चोक्त्वा, वाङ्मयस्य शास्त्रत्वं मोक्षोपायत्वं च प्रतिपादयति।