Adhyaya 57
Chapter 57 — कुम्भाधिवासविधिः (Kumbhādhivāsa-vidhi: Rite of Installing/Consecrating the Ritual Jar)
अग्निर्देवः वास्तुप्रतिष्ठायां अभिषेकाय प्रयुज्यमानानां कलशानां कुम्भाधिवासविधिं क्रमशः कथयति। प्रथमं भूमिपरिग्रहः, तण्डुलसर्षपप्रकीर्णनं रक्षणार्थं, नारसिंहमन्त्रेण राक्षोघ्नशुद्धिः पञ्चगव्यप्रोक्षणेन च। ततः भूमेः आरभ्य कुम्भपर्यन्तं पूजनं, हरिपूजनं अङ्गकर्मभिः, सहायकपात्राणां च अस्त्रमन्त्रेण संस्कारः; अचिन्नधारया परिभ्रमणेन च अभिषेकप्रवाहः स्थाप्यते। मण्डले “योगे योगे” मन्त्रेण शय्या स्थाप्यते; स्नानमण्डपे दिक्प्रतिदिकं विष्णुरूपाणां विन्यासः, ईशानस्य विशेषस्थानं च। स्नानानुलेपनार्थं बहवः कुम्भाः स्थाप्यन्ते; पत्रकाष्ठमृत्तिकौषधिधान्यधातुरत्नजलदीपादीनां विस्तीर्णः समाहारः दिशानुसारं विन्यस्यते, अर्घ्यपाद्याचमननीराजनाद्युपचारार्थम्। एवं मन्त्रद्रव्यदेशक्रमसंयोजनेन दिव्यसन्निधिः स्थिरीक्रियते—इति आग्नेयी विद्या यज्ञयन्त्रवत् प्रदर्श्यते।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये दिक्पतियागो नाम षट्पञ्चाशत्तमोध्यायः अथ सप्तपञ्चाशोध्यायः कुम्भाधिवासविधिः भगवानुवाच भूमेः परिग्रहं कुर्यात् क्षिपेद्ब्रीहींश् च सर्षपान् नारसिंहेन रक्षोघ्नान् प्रोक्षोघ्नान् प्रोक्षयेत् पञ्चगव्यतः
इत्यादिमहापुराणे आग्नेये दिक्पतियागो नाम षट्पञ्चाशत्तमोऽध्यायः समाप्तः। अथ सप्तपञ्चाशोऽध्यायः कुम्भाधिवासविधिः। भगवानुवाच—भूमेः परिग्रहं कुर्यात्, क्षिपेद् ब्रीहींश्च सर्षपान्; नारसिंहेन रक्षोघ्नप्रोक्षणं कुर्यात्, पञ्चगव्येन च प्रोक्षयेत्।
Verse 2
भूमिं घटे तु सम्पूज्य सरत्ने साङ्गकं हरिं अस्त्रमन्त्रेण करकं तत्र चाष्टशतं यजेत्
भूमिं घटं च सम्पूज्य, सरत्ने साङ्गकं हरिं पूजयेत्। अस्त्रमन्त्रेण तत्र करकं पूजयेत्, अष्टशतं च यजेत्।
Verse 3
अच्छिन्नधारया सिञ्चन् ब्रीहीन् संस्कृत्य धारयेत् अस्त्रमन्त्रेण कवचमिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः प्रदक्षिणं परिभ्राम्य कलशं विकिरोपरि
अच्छिन्नधारया सिञ्चन् ब्रीहीन् संस्कृत्य धारयेत्। अस्त्रमन्त्रेण कवचं कर्तव्यमिति चिह्नितपुस्तके पाठः। प्रदक्षिणं परिभ्राम्य कलशोपरि विकिरोत्।
Verse 4
सवस्त्रे कलशे भूयः पूजयेदच्युतं श्रियं योगे योगेति मन्त्रेण न्यसेच्छय्यान्तु मण्डले
सवस्त्रे कलशे भूयः अच्युतं श्रियं च पूजयेत्। ‘योगे योगे’ इति मन्त्रेण मण्डले शय्यां न्यसेत्।
Verse 5
कुशोपरि तूलिकाञ्च शय्यायां दिग्विदिक्षु च विद्याधिपान् यजेद्विष्णुं मधुघातं त्रिविक्रमं
कुशोपरि तूलिकां शय्यायां निधाय, दिग्विदिक्षु च पूजाविन्यासं कृत्वा विद्याधिपान् यजेत्; तथा विष्णुं मधुघातं त्रिविक्रमं च सम्यगर्चयेत्।
Verse 6
वामनं दिक्षु वाय्वादौ श्रीधरञ्च हृषीकपं पद्मनाभं दामोदरमैशान्यां स्नानमण्डपे
स्नानमण्डपे दिक्षु वाय्वादौ वामननामानि विन्यसेत्; तथा श्रीधरं हृषीकेशं च, ऐशान्यां पद्मनाभं दामोदरं च नियोजयेत्।
Verse 7
अभ्यर्च्य पश्चादैशान्यां चतुष्कुम्भे सवेदिके स्नानमण्डषके सर्वद्रव्याण्यानीय निक्षिपेत्
अभ्यर्च्य पश्चादैशान्यां सवेदिके चतुष्कुम्भे स्नानमण्डपे सर्वद्रव्याण्यानीय तत्र निक्षिपेत्।
Verse 8
स्नानकुम्भेषु कुम्भांस्तांश् चतुर्दिक्ष्वधिवासयेत् कलशाः स्थापनीयास्तु अभिषेकार्थमादरात्
स्नानकुम्भेषु तान् कुम्भान् चतुर्दिक्ष्वधिवासयेत्; अभिषेकार्थं कलशाः स्थापनीयास्तु आदरात्।
Verse 9
वटोदुम्बरकाश्वत्थांश् चम्पकाशोकश्रीद्रुमान् पलाशार्जुनप्लक्षांस्तु कदम्बवकुलाम्रकान्
वटोदुम्बरकाश्वत्थाः चम्पकाशोकश्रीद्रुमाः। पलाशार्जुनप्लक्षाश्च कदम्बवकुलाम्रकाः॥
Verse 10
पल्लवांस्तु समानीय पूर्वकुम्भे विनिक्षिपेत् पद्मकं रोचनां दूर्वां दर्भपिञ्जलमेव च
पल्लवान् समाहृत्य पूर्वकुम्भे विनिक्षिपेत्। पद्मकं रोचनां दूर्वां दर्भपिञ्जलमेव च तत्र निक्षिपेत्॥
Verse 11
जातीपुष्पं कुन्दपुष्पचन्दनं रक्तचन्दनं सिद्धार्थं तगरञ्चैव तण्डुलं दक्षिणे न्यसेत्
जातीपुष्पं कुन्दपुष्पं चन्दनं रक्तचन्दनम्। सिद्धार्थं तगरं चैव तण्डुलं दक्षिणे न्यसेत्॥
Verse 12
सवर्णं रजतञ्चैव कूलद्वयमृदन्तथा नद्याः समुद्रगामिन्या विशेषात् जाह्नवीमृदं
सुवर्णं रजतं चैव कूलद्वयमृदं तथा। नद्याः समुद्रगामिन्या विशेषाज्जाह्नवीमृदम्॥
Verse 13
गोमयञ्च यवान् शालींस्तिलांश् चैवापरे न्यसेत् विष्णुपर्णीं श्यामलतां भृङ्गराजं शतावरीं
गोमयं यवान् शालीन् तिलांश्चैवापरे न्यसेत्। विष्णुपर्णीं श्यामलतां भृङ्गराजं शतावरीम्॥
Verse 14
दिक्षु वह्न्यादाविति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः चतुस्तम्भे इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः पद्मकाशोकश्रीद्रुमानिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः पर्णकुम्भ इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः सहदेवां महादेवीं बलां व्यघ्रीं सलक्ष्मणां ऐशान्यामपरे कुम्भे मङ्गल्यान्विनिवेशयेत्
ऐशान्यामपरे कुम्भे मङ्गल्यान्विनिवेशयेत्। सहदेवीं महादेवीं बलां व्याघ्रीं सलक्ष्मणाम्॥
Verse 15
वल्मीकमृत्तिकां सप्तस्थानोत्थामपरे न्यसेत् जाह्नवीवालुकातोयं विन्यसेदपरे घटे
अथवा वल्मीकमृत्तिकां सप्तस्थानोत्थाम् अन्ये न्यसेयुः; अन्ये च जाह्नव्याः (गङ्गायाः) वालुकायुक्तं तोयं पृथग्घटे विन्यसेयुः।
Verse 16
वराहवृषनागेन्द्रविषाणोद्धृतमृत्तिकां मृत्तिकां पद्ममूलस्य कुशस्य त्वपरे न्यसेत्
वराहस्य वृषस्य वा नागेन्द्रस्य वा विषाणेनोद्धृतां मृत्तिकां न्यसेत्; पृथक् च पद्ममूलमृत्तिकां कुशसम्बद्धां मृत्तिकां चापरे न्यसेयुः।
Verse 17
तीर्थपर्वतमृद्भिश् च युक्तमप्यपरे न्यसेत् नागकेशरपुष्पञ्च काश्मीरमपरे न्यसेत्
तीर्थपर्वतमृद्भिश्च युक्तमपि केचिद् न्यसेयुः; अन्ये नागकेशरपुष्पं न्यसेयुः, अन्ये च काश्मीरं (केसरम्) न्यसेयुः।
Verse 18
चन्दनागुरुकर्पूरैः पुष्पं चैवापरे न्यसेत् वैदूर्यं विद्रुमं मुक्तां स्फटिकं वज्रमेव च
चन्दनागुरुकर्पूरैः सह पुष्पमपरे न्यसेयुः; वैदूर्यं विद्रुमं मुक्तां स्फटिकं वज्रमेव च (अपि न्यसेत्)।
Verse 19
एतान्येकत्र निक्षिप्य स्थापयेद्देवसत्तम नदीनदतडागानां सलिलैर् अपरं न्यसेत्
एतानि सर्वाण्येकत्र निक्षिप्य, हे देवसत्तम, यथाविधि स्थापयेत्; ततः परं नदीनदतडागानां सलिलैः युक्तम् अपरं न्यसेत्।
Verse 20
एकाशीतिपदे चान्यान्मण्डपे कलशान् न्यसेत् गन्धोदकाद्यैः सम्पूर्णान् श्रीसूक्तेनाभिमन्त्रयेत्
एकाशीतिपदेऽपि मण्डपेऽन्यान् कलशान् न्यसेत्। गन्धोदकादिभिः पूर्णान् श्रीसूक्तेनाभिमन्त्रयेत्॥
Verse 21
यवं सिद्धार्थकं गन्धं कुशाग्रं चाक्षतं तथा तिलान् फलं तथा पुष्पमर्घ्यार्थं पूर्वतो न्यसेत्
अर्घ्यार्थं पूर्वतो न्यसेत्—यवं सिद्धार्थकं गन्धं कुशाग्रं चाक्षतं तथा। तिलान् फलं तथा पुष्पं च॥
Verse 22
पद्मं श्यामलतां दूर्वां विष्णुपर्णीं कुशांस्तथा पाद्यार्थं दक्षिणे भागे मधुपर्कं तु दक्षिणे
पाद्यार्थं दक्षिणे भागे पद्मं श्यामलतां दूर्वां विष्णुपर्णीं कुशांस्तथा न्यसेत्। मधुपर्कं तु दक्षिणे न्यसेत्॥
Verse 23
कक्कोलकं लवङ्गञ्च तथा जातीफलं शुभं उत्तरे ह्य् आचमनाय अग्नौ दूर्वाक्षतान्वितं
कक्कोलकं लवङ्गं च जातीफलं शुभं च। उत्तरेऽग्नौ आचमनाय दूर्वाक्षतान्वितं (न्यसेत्/कुर्यात्)॥
Verse 24
पात्रं नीराजनार्थं च तथोद्वर्तनमानिले गन्धपुष्पान्वितं पात्रमैशान्यां पात्रके न्यसेत्
नीराजनार्थं पात्रं च तथोद्वर्तनपात्रं चानिले (चामरे) सह। गन्धपुष्पान्वितं पात्रम् ऐशान्यां पात्रके न्यसेत्॥
Verse 25
सहदेवां सिंहपुच्छीमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः सहदेवां जवां सिंहीमिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः मधुपर्कन्तु पश्चिमे इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः मुरामांसी चामलकं सहदेवां निशादिकं षष्टिदीपान्न्यसेदष्टौ न्यसेन्नीराजनाय च
(पाठान्तरसूचना) केषुचित् पुस्तकेषु “सहदेवीं सिंहपुच्छीं” इति, अन्येषु “सहदेवीं जवां सिंहीं” इति; अपरं च “मधुपर्कं तु पश्चिमे” इति पाठः। नीराजनकर्मणि मुरां मांसिं चामलकं सहदेवीं निशां चादीन् स्थापयेत्; षष्टिदीपान् विन्यसेत्, नीराजनाय च विशेषतया अष्टौ दीपान् अपि न्यसेत्।
Verse 26
शङ्खं चक्रञ्च श्रीवत्सं कुलिशं पङ्कजादिकं हेमादिपात्रे कृत्वा तु नानावर्णादिपुष्पकं
शङ्खं चक्रं श्रीवत्सं कुलिशं पङ्कजादिकं च हेमादिपात्रे विन्यस्य, नानावर्णपुष्पकं चान्यदुपहारद्रव्यं सम्यग् उपकल्पयेत्।
Frequently Asked Questions
The chapter stresses sequential ritual engineering: bhūmi-parigraha and rākṣoghna protection, continuous-stream sprinkling (acchinna-dhārā), Astra-mantra applications (including kavaca), and precise directional placement of kumbhas, vessels, and offerings for abhiṣeka and upacāras.
By sacralizing space through disciplined sequence, mantra, and pure substances, the rite externalizes inner purification: ordered Vāstu and consecrated vessels become supports for dharma, devotion, and stabilized worship conducive to sāttvika transformation.