Avatara-lila
Incarnations of the Divine
The opening section narrating the divine incarnations (avataras) of Vishnu, cosmic creation myths, and the foundational theology of the Agni Purana.
Adhyayas in Avatara-lila
Adhyaya 1
Granthaprasthāvanā (Preface): Sāra of Knowledge, Twofold Brahman, and the Purpose of Avatāras
अध्यायः १ मङ्गलाचरणेन आरभ्य अग्निपुराणं मोक्षप्रदं प्रमाणभूतं विद्यायाः सारसंग्रहं निरूपयति। नैमिषारण्ये शौनकादयः हरिभक्ताः ऋषयः सूतं सत्कृत्य ‘साराणां सारं’ सर्वज्ञत्वहेतुं ज्ञानं याचन्ति। सूतः प्रत्याह—विष्णुरेव सः सारः, सृष्टिकर्ता जगन्नियन्ता; तज्ज्ञानस्य परिपाकः ‘अहं ब्रह्मास्मि’ इति बोधः। अत्र द्वौ ब्रह्मणी—शब्दब्रह्म परब्रह्म च, तथा द्वे विद्ये—अपरा परा च—इति ज्ञानमानचित्रं स्थाप्यते। परम्परा च दर्श्यते—सूतः व्यासात्, व्यासो वसिष्ठात्, वसिष्ठो देवर्षिसमवाये अग्निना उक्तं पुनराह। अग्निः स्वं विष्णुना कालाग्निरुद्रेण चैक्यं दर्शयन् पुराणं ‘विद्यासारं’ इति निर्दिशति, यत् पाठकश्रोतॄणां भोगं मोक्षं च ददाति। अपरा विद्यायां वेदाः वेदाङ्गानि च, व्याकरणं मीमांसा धर्मशास्त्रं तर्कः आयुर्वेदः संगीतं धनुर्वेदः अर्थशास्त्रं चादीनि गणितानि; परा तु या ब्रह्मसाक्षात्कारकारिणी। अन्ते अवतारलीला (मत्स्यकूर्मादयः) सृष्टिचक्राणि वंशानुचरितानि मन्वन्तराणि राजवंशकथाश्च व्याख्यातुं निरूप्यते—निर्गुणः सगुणरूपं धृत्वा कारणार्थधर्मोपदेशाय प्रवर्तते।
Adhyaya 2
मत्स्यावतारवर्णनम् (The Description of the Matsya Incarnation)
अध्यायः २ अवतारलीलाक्रमं प्रारभते। वसिष्ठस्य विष्णोः अवताराणां सुसम्बद्धवृत्तान्तश्रवणाभिलाषां प्रति अग्निः अवतारस्य धर्मार्थं निर्दिशति—दुष्टनिग्रहः साधुरक्षणं च। पूर्वकल्पान्ते नैमित्तिकप्रलये जगत्समुद्राप्लुतं सति कृतमालातटे तपस्यन् जलतर्पणपरः वैवस्वतमनुः लघुमत्स्यं रक्षणं याचमानं पश्यति। घटे सरसि समुद्रे च स्थापयन् तं मत्स्यं क्रमशो महद्भूतं पश्यति; स च नारायणः स्वात्मानं प्रकाशयति। मत्स्यः मनुं नौकां कर्तुं बीजानि आवश्यकद्रव्याणि च संग्रहीतुं ब्रह्मरात्रिं सप्तर्षिभिः सह तर्तुं च उपदिशति, महोरगेण स्वशृङ्गे नौकां बन्धयितुं च। वेदरक्षणं अवतारकार्यस्य केन्द्रं दर्शयन् कूर्मवराहाद्यवतारान्तरप्रवेशं च सूचयति।
Adhyaya 3
Kūrma-avatāra-varṇana (The Description of the Tortoise Incarnation) — Samudra Manthana and the Reordering of Cosmic Prosperity
अग्निः मत्स्यावतारानन्तरं कूर्मावतारकथां प्रवर्तयति। दुर्वासशापेन दुर्बलाः, श्रीविहीनाश्च देवाः क्षीराब्धौ शयानं विष्णुं शरणं यान्ति। विष्णुः असुरैः सह सन्धिं कृत्वा अमृतार्थं समुद्रमन्थनं कर्तुं, श्रीप्रतिष्ठां च पुनः स्थापयितुं उपदिशति, अमरत्वं तु देवानामेव न दानवानामिति स्पष्टयति। मन्दरः मन्थनदण्डः, वासुकिः रज्जुः; पर्वतः निमग्नः सन् विष्णुना कूर्मरूपेण धृतः। मन्थनात् हालाहलविषं, वारुणी, पारिजातः, कौस्तुभः, दिव्याः प्राणिनः, लक्ष्मीश्च प्रादुर्भवन्ति। धन्वन्तरिः अमृतकलशं वहन् उदेति; विष्णुः मोहिनीरूपेण देवेभ्यः अमृतं वितरति, राहोः शिरश्छेदेन ग्रहणकथा, ग्रहणे दानमहिमानं च निरूप्यते। अन्ते वैष्णव-शैवसमन्वयः—विष्णोर्माया रुद्रं मोहयति, किन्तु तां मायां शिव एव जयतीति विष्णुना प्रतिपाद्यते; देवानां जयः, पाठफलश्रुतिश्च कथ्यते।
Adhyaya 4
Varāhādy-avatāra-varṇana (Description of Varāha and Other Incarnations)
अग्निः संक्षेपेण अवतारचक्रं प्रवर्तयति, यत्र भगवतः अवतरणं यज्ञव्यवस्थायाः, देवभागानां, भूमेः समत्वस्य च पुनःस्थापनं भवति। प्रथमं हिरण्याक्षः देवान् अभिभूय, विष्णुः वराहरूपेण—यज्ञरूप इति स्पष्टं निर्दिष्टः—असुरं निहत्य धर्मरक्षणं दृढीकुरुते। ततः हिरण्यकशिपुः यज्ञभागान् देवाधिकारं च हरति; तदा नरसिंहावतारेण विष्णुः देवान् स्वस्वस्थाने प्रतिष्ठापयति। पराजिताः देवाः शरणं यान्ति; विष्णुः वामनरूपेण बलियज्ञमण्डपं प्रविश्य जलदानबन्धेन त्रिपदं याचते, त्रिविक्रमत्वेन त्रिलोकीं व्याप्य बलिं सुतले न्यस्य इन्द्राय राज्यं प्रत्यर्पयति। अन्ते परशुरामावतारः—जमदग्निरेणुकयोः पुत्रः—दर्पितक्षत्रियकृतं भूमिभारं निवारयितुं कार्त्तवीर्यं हत्वा, पितृवधप्रतिशोधं कृत्वा, एकविंशतिवारं भूमिं शमयति, काश्यपाय पृथिवीं ददाति। फलश्रुत्या श्रवणेन स्वर्गप्राप्तिः, पुराणश्रवणस्य भक्तिसाधनत्वं च प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 5
Śrīrāmāvatāra-varṇanam (Description of the Incarnation of Śrī Rāma)
अग्निः नारदेन पूर्वं वाल्मीकेः कथितस्य रामायणस्य श्रद्धापूर्वकं पुनराख्यानं प्रतिजानाति, यत् शास्त्रसाधनं भूक्तिं मुक्तिं च ददाति। नारदः सूर्यवंशस्य संक्षिप्तं वंशानुक्रमं वदति—ब्रह्मणः मरीचिः, कश्यपः, सूर्यः, वैवस्वतमनुः, इक्ष्वाकुः, ककुत्स्थः, रघुः, अजः, दशरथश्च—इति राजधर्मपरम्परायां रामावतारं स्थापयन्। रावणादिनाशार्थं हरिः चतुर्धा प्रादुर्भवति; ऋश्यशृङ्गेण वितीर्णेन पायसेन रामभरतलक्ष्मणशत्रुघ्नानां जन्म भवति। विश्वामित्रस्य याचनेन ते यज्ञविघ्नान् निवारयन्ति—ताडकां हत्वा, मारीचं निवार्य, सुबाहुं च निहत्य। ततः मिथिलायां जनकयागं दृष्ट्वा रामः शिवधनुः सज्यीकृत्य भङ्क्त्वा सीतां लभते, भ्रातरश्च जनककुले विवाहं कुर्वन्ति। प्रत्यागत्य जामदग्न्यं परशुरामं निगृह्य धर्माधीनस्य शासितबलस्य आदर्शं पूरयति।
Adhyaya 6
Śrīrāmāvatāravarṇanam (Description of Śrī Rāma’s Incarnation) — Ayodhyā Abhiṣeka, Vanavāsa, Daśaratha’s Death, Bharata’s Regency
अस्मिन्नध्याये श्रीरामावतारलीला राजधर्म-सत्य-व्रतबद्धराज्यस्य शिक्षारूपेण प्रवर्तते। भरतस्य प्रस्थानानन्तरं दशरथो रामस्य युवराजाभिषेकं घोषयति, वसिष्ठं मन्त्रिणश्च क्रमशो नियोज्य रात्रौ संयम-व्रतपालनं निर्दिशति। मन्थराप्रेरितया कैकेय्या द्वौ वरौ स्मार्यन्ते; ततोऽभिषेकसज्जा राजसंकटं भवति—रामस्य चतुर्दशवर्षवनवासः, भरतस्य त्वरिताभिषेकश्च। सत्यपाशबद्धो दशरथः प्रतिज्ञाभारेण पतति; रामो निर्विकारं वनवासं स्वीकृत्य कौसल्यां निवेदयति, पूजां कृत्वा ब्राह्मण-दीनान् दानैः तर्पयित्वा सीतया लक्ष्मणेन च निर्गच्छति। तमसां, शृङ्गवेरपुरे गुहेन सह, प्रयागे भारद्वाजाश्रमे, चित्रकूटे च गमनं पवित्रदेशेषु धर्म्यत्यागं दर्शयति; काकप्रसङ्गेन रक्षार्थं दिव्यास्त्रविद्या सूच्यते। यज्ञदत्तवृत्तान्तजनितशापं दशरथः स्वदुःखहेतुमिव निवेद्य शोकात् प्राणान् त्यजति। भरतः प्रत्यागत्य अधर्मकलङ्कं निरस्य रामं अन्विष्य, नन्दिग्रामे रामपादुकाः स्थापयित्वा प्रतिनिधिराज्यं पालयति—भक्तेः सौम्यस्य च आदर्शं प्रदर्शयन्।
Adhyaya 7
Chapter 7 — रामायणवर्णनं (Description of the Rāmāyaṇa): Śūrpaṇakhā, Khara’s Defeat, and Sītā-haraṇa Prelude
अस्मिन्नध्याये अग्निपुराणस्य अवतारलीलासङ्ग्रहे अरण्यकाण्डस्य प्रमुखा घटनाः धर्मप्रधानतया संक्षिप्य निरूप्यन्ते। रामो वसिष्ठम् अत्रि-अनसूयां शरभङ्गं सुतीक्ष्णं च ऋषीन् समर्च्य, अगस्त्यप्रसादात् दिव्यायुधानि लब्ध्वा दण्डकारण्यं प्रविशति—तपःपरामर्शाभ्यां नियन्त्रितं क्षात्रधर्मं सूचयन्। पञ्चवट्यां शूर्पणखायाः कामक्रोधौ लक्ष्मणेन रामाज्ञया नासिकाकर्णच्छेदं जनयतः; ततः खरस्य प्रतिकारयात्रा प्रवर्तते, रामः तस्य सैन्यं संहरति। शूर्पणखा रावणं सीताहरणाय प्रेरयति; रावणो मारीचं स्वर्णमृगरूपेण नियोज्य रामं दूरं नयति, मारीचस्य मरणक्रन्देन सीता लक्ष्मणं प्रेषयति। ततो रावणो जटायुषं हत्वा सीतां लङ्कायाम् अशोकवाटिकायां नयति। रामः जटायुषः दाहसंस्कारं कृत्वा कबन्धं हत्वा सुग्रीवेण सख्याय निर्देशं प्राप्नोति—धर्मपरीक्षा, नीतियोजना, अवतारकार्यं च संयोजयन्।
Adhyaya 8
Śrīrāmāvatāra-kathana (Account of the Rāma Incarnation) — Kiṣkindhā Alliance and the Search for Sītā
अस्मिन्नध्याये श्रीरामावतारलीला किष्किन्धाकाण्डप्रसङ्गेन प्रवर्तते। शोकाकुलो रामः पम्पां प्राप्य हनूमता नीतः सुग्रीवेण सह सख्यं करोति। विश्वासस्थापनाय स एकेन शरेण सप्त तालान् भित्त्वा, दुन्दुभेः कायं दूरं क्षिपति; ततः वालिनं हत्वा भ्रातृवैरं शमयति, सुग्रीवं राज्ये प्रतिष्ठापयति। सुग्रीवस्य विलम्बे रामो माल्यवति चातुर्मास्यं चरति; लक्ष्मणोपदेशेन सुग्रीवः पश्चात्तापं कृत्वा नियतकालानुशासनयुक्तान् अन्वेषणदलान् प्रेषयति, दक्षिणमार्गाय हनूमते मुद्रिकां ददाति। दक्षिणदले विषादे सम्पातिः लङ्कायामशोकवाटिकायां सीतास्थितिं निवेदयति; तेन वानराः निर्णायकं देश-रणनीतिसूचनं लभन्ते।
Adhyaya 9
Chapter 9 — श्रीरामावतारकथनम् (Śrī Rāmāvatāra-kathanam) | Hanumān’s Ocean-Crossing, Sītā-Darśana, and the Setu Plan
अस्मिन्नध्याये रामायणभागस्य अवतारलीला हनूमन्तं रामधर्मकार्यस्य साधनं कृत्वा प्रवर्तते। सम्पातेः उपदेशानन्तरं वानराः सागरातिक्रमणस्य उपायं चिन्तयन्ति; तेषां रक्षणाय रामकार्यसिद्धये च हनूमान् एक एव महावेगात् लङ्घनं करोति। स मार्गे मैनाकस्य आतिथ्यं, सिंहिकायाः आक्रमणं च जयति, लङ्कायाः प्रासादादीन् निरीक्ष्य अशोकवाटिकायां सीतां ददर्श। तयोः संवादे परिचयः, पतिव्रतधर्मः, प्रमाणं च स्थापितं—राममुद्रिकां दत्त्वा प्रत्यभिज्ञानं करोति, सीता च रत्नं सन्देशं च प्रत्यर्प्य राम एव स्वयम् उद्धर्ता इति निश्चिनोति। ततः हनूमान् युक्तबलं प्रयुङ्क्ते—वाटिकां विध्वंस्य दूतत्वं घोषयति, रावणं पराजयावश्यतां प्रति चेतयति। लङ्कादाहानन्तरं सीतां आश्वास्य स रामं प्रति निवेदयति, अमृतोपमवार्तया शोकं शमयति। अन्ते विभीषणशरणागतिḥ, तस्याभिषेकः, तथा सागरस्य उपदेशेन नलेन सेतुनिर्माणयोजना च वर्ण्यते, येन धर्मयुद्धस्य प्रवृत्तिः सुलभा भवति।
Adhyaya 10
Chapter 10 — श्रीरामावतारवर्णनम् (Description of the Incarnation-Deeds of Śrī Rāma)
अस्मिन्नध्याये अग्निपुराणस्थरामायणावतरलीलायां लङ्कायुद्धस्य निर्णायकः क्रमः संक्षेपेण निरूप्यते। नारदः कथयति—रामदूतः अङ्गदः रावणं प्रति सीताप्रत्यर्पणं वा धर्म्यं विनाशं वेति अन्तिमादेशं दत्त्वा युद्धस्य नैतिकपूर्वशर्तं स्थापयति। ततः वानरराक्षसवीराणां नामावली, सेनानायकानां व्यवस्था, धनुर्वेदसन्दर्भे युद्धनीतिः च, महायुद्धस्य कोलाहलश्च वर्ण्यते। इन्द्रजितो मायाशस्त्रैः बन्धनं, गरुडसम्बद्धमोचनं, हनूमता पर्वताहरणेन औषधोपचारः इति दैवीसहाय्यं रणचिकित्सया सह दर्श्यते। अन्ते रामः पैतामहास्त्रेण जयमाप्नोति; विभीषणस्य अन्त्येष्टिः, सीतायाः अग्निपरीक्षा, इन्द्रेण अमृतेन वानराणां पुनर्जीवनम्, राज्याभिषेकविधिः, तथा रामराज्यलक्षणानि—समृद्धिः, कालमृत्युत्वं, दुष्टदण्डननियमः—इति राजधर्मः अवताररूपेण प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 11
Śrīrāmāvatāra-varṇana (Description of the Incarnation of Sri Rama)
अस्मिन्नध्याये युद्धकाण्डवृत्तान्तात् परं श्रीरामस्य युद्धोत्तरराज्ये धर्मफलप्रदर्शनं संक्षेपेणोच्यते। नारदः अगस्त्यादिभिः सह रामं समुपगम्य इन्द्रजितो निपातेन चिह्नितां दिव्यजयश्रियं स्तौति। ततः पुलस्त्यादारभ्य विश्रवसः, कुबेरजन्म, ब्रह्मवरप्राप्त्या रावणोन्नतिः, इन्द्रजित्स्वरूपं च लक्ष्मणेन देवहितार्थं तस्य वधः—इति राक्षसवंशसंक्षेपः। मुनिषु निवृत्तेषु राज्यव्यवस्था सीमाशमनं च—देवानां प्रार्थनया शत्रुघ्नो लवणवधाय प्रेष्यते; भरतः शैलूषसम्बद्धान् बहून् दुष्टबलान् निहत्य तक्षं पुष्करं च देशाधिपतित्वे स्थापयति, दुष्टनिग्रहानन्तरं शिष्टपरित्राणरूपं राजधर्मं दर्शयन्। वाल्मीक्याश्रमे कुशलवयोर्जन्म पश्चात् प्रत्यभिज्ञानं च निर्दिश्यते। अभिषिक्तराज्येन सह ‘अहं ब्रह्मास्मि’ इति दीर्घध्यानस्य मोक्षोपदेशोऽपि प्रकट्यते। अन्ते रामस्य यज्ञमयः शासनकालः सर्वैः सह स्वर्गारोहणं च; नारदवृत्तान्ताद् वाल्मीकिना रामायणरचना, तच्छ्रवणेन स्वर्गप्राप्तिरिति अग्निना प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 12
Chapter 12 — श्रीहरिवंशवर्णनं (Śrī-Harivaṃśa-varṇana) | The Description of the Sacred Harivaṃśa
अग्निः हरिवंशस्य वंशानुक्रमं विष्णोर्नाभिकमलोत्पन्नात् ब्रह्मणः आरभ्य (ब्रह्मा→अत्रिः→सोमः→पुरूरवाः→आयुः→नहुषः→ययातिः) यावत् शाखाभेदैः यदुवंशे वसुदेवप्रमुखत्वं निरूपयति। ततः कृष्णावतारलीलां क्रमबद्धतया संक्षिप्य वदति—गर्भपरिवर्तनं (बलरामसहितम्), मध्यरात्रौ कृष्णप्रादुर्भावः, यशोदायाः शिशुविनिमयः, कंसस्य हिंसा च। आकाशोत्पन्ना देवी कंसवधं भविष्यति इति व्याहरति; दुर्गानामभिः स्तूयते, त्रिसन्ध्याजपफलश्रुतिश्चोच्यते। व्रजकर्माणि—पूतना, यमलार्जुनभेदनम्, शकटभङ्गः, कालियदमन्, धेनुक-केशि-अरिष्टवधाः, गोवर्धनधारणं च; ततः मथुरायां कुवलयापीडनिग्रहः, चाणूर-मुष्टिकयोर्युद्धं, कंसवधः। अनन्तरं जरासन्धस्य आक्रमणाः, द्वारकानिर्माणम्, नरकासुरवधः, पारिजाताहरणम्, प्रद्युम्न-अनिरुद्ध-उषाकथा च, यत्र हरि-शङ्करयोः संग्रामः अभेदसिद्धान्तेनोपसंह्रियते। अन्ते यदुवंशविस्तारः, हरिवंशपाठस्य इष्टसिद्धि-हरिप्राप्तिफलप्रतिज्ञा च।
Adhyaya 13
Chapter 13 — कुरुपाण्डवोत्पत्त्यादिकथनं (Narration of the Origin of the Kurus and the Pāṇḍavas, and Related Matters)
अग्निर् भारतकथां कृष्णमाहात्म्यचिह्नितां प्रवदति—महाभारतं विष्णोः पृथिवीभारहरणोपायः, पाण्डवाः मानुषोपकरणानि। विष्णोर्ब्रह्मा, अत्रिः, सोमः, बुधः, पुरूरवाः इत्यादि वंशक्रमेण ययाति–पुरु–भरत–कुरुपर्यन्तं वंशप्रसिद्धिः। शान्तनुवंशे भीष्मस्य पालकत्वं, चित्राङ्गदवधः, काशीराजकन्यानयनं, विचित्रवीर्यस्य निधनं, व्यासस्य नियोगेन धृतराष्ट्रपाण्ड्वोर्जन्म; धृतराष्ट्रात् दुर्योधनादयः कौरवाः। पाण्डोः शापात् देवजन्याः पाण्डवाः, कर्णजन्म तथा दुर्योधनसख्यं वैरबीजम्। ततः लाक्षागृहयोजना, एकचक्रायां वकवधः, द्रौपदीस्वयंवरः, गाण्डीवाग्निरथलाभः, खाण्डवदाहः, राजसूयः, द्यूतवनवासः, विराटे अज्ञातवासः (पाठभेदः), प्रकाशनम्, अभिमन्युविवाहः, युद्धसज्जा, कृष्णदूत्यम्, दुर्योधनस्य निराकरणम्, कृष्णस्य विश्वरूपदर्शनं—धर्मदैवयोः युद्धानिवार्यता च।
Adhyaya 14
कुरुपाण्डवसङ्ग्रामवर्णनम् (Description of the War between the Kurus and the Pāṇḍavas)
अग्निरुवाच—कुरुक्षेत्रे महाभारतयुद्धकथां संक्षेपेण निरूप्य धर्मानित्यत्वराजधर्मयोः सारं प्रकाशयति। भीष्मद्रोणादिवृद्धान् दृष्ट्वा अर्जुनस्य विषादे श्रीकृष्णः देहस्य नश्वरत्वं देहिनः आत्मनः अविनाशित्वं च उपदिश्य, जयापजययोः समत्वं तथा क्षात्रधर्मे स्थित्वा राजधर्मरक्षणं बोधयति। ततः सेनापतिपरिवर्तनं—भीष्मः, द्रोणः, कर्णः, शल्यः—इति, तथा निर्णायकवधाः वर्ण्यन्ते: शरशय्यायां भीष्मपतनं विष्णुध्यानं च उत्तरायणप्रतीक्षा; “अश्वत्थामा हतः” इति श्रुत्या द्रोणस्य शस्त्रत्यागः; अर्जुनेन कर्णवधः; युधिष्ठिरेण शल्यवधः; भीमेन दुर्योधनस्य गदायुद्धे नाशः। अनन्तरं अश्वत्थाम्ना रात्रौ पाञ्चालानां द्रौपदीपुत्राणां च संहारः; अर्जुनः तं निगृह्य शिरोमणिं गृह्णाति। हरिः उत्तरायाः गर्भं पुनर्जीवयन् परीक्षित्कुलपरम्परां स्थापयति। शेषजीवितानां गणना, अन्त्येष्टिकर्माणि, भीष्मेण शान्तिदायकधर्मोपदेशः (राजधर्मः, मोक्षधर्मः, दानम्), युधिष्ठिरेण अश्वमेधसमापनं, परीक्षितः राज्ये प्रतिष्ठापनं, अन्ते स्वर्गारोहणं च।
Adhyaya 15
पाण्डवचरितवर्णनम् (The Account of the Pāṇḍavas)
अग्निर्देवोऽवतारलीलाप्रसङ्गे महाभारतयुद्धोत्तरं धर्मप्रधानतया संक्षेपेण कथयति। युधिष्ठिरे राज्ये प्रतिष्ठिते धृतराष्ट्रो गान्धारी पृथा च वनं प्रविशन्ति, राजधर्मात् संन्यासपर्यवसानं सूचयन्ति। विदुरोऽग्निसम्बद्धेनान्तेन स्वर्गं प्राप्नोति। विष्णोः प्रयोजनं निरूप्यते—पाण्डवानां निमित्तत्वेन भूमेर्भारहरणं, शापव्याजेन मौषले यदूनां विनाशश्च। हरिः प्रभासे देहं त्यजति, द्वारका च पश्चादुदधिना प्लाव्यते, अनित्यतां दर्शयन्। अर्जुनः श्राद्धकर्माणि कृत्वा कृष्णवियोगात् सामर्थ्यं जहाति, व्यासेन सान्त्वितो हस्तिनापुरं निवेदयति। युधिष्ठिरः परीक्षितं स्थापयित्वा भ्रातृभिः द्रौपद्या च सह महाप्रस्थानं करोति, हरिनामानि जपन्; सहचराः पथि पतन्ति, युधिष्ठिर इन्द्ररथेन स्वर्गमारोहति। अन्ते फलश्रुतिः—एतत्पाठात् स्वर्गप्राप्तिरिति।
Adhyaya 16
Chapter 16 — बुद्धाद्यवतारकथनम् (Narration of Buddha and Other Incarnations)
अग्निर्षोडशेऽध्याये बुद्धावतारकथां श्रवणपाठयोः फलप्रदां वर्णयति। देवासुरयुद्धे देवा पराजिताः शरणं हरिं यान्ति; विष्णुर्मायामोहस्वरूपो भूत्वा शुद्धोदनसुतत्वेन जातः, दैत्यान् वेदधर्मात् विचालयति। ततो वेदविहीनाः पन्थानः, आर्हतादयः, पाषण्डभावकर्माणि च नरकप्रवर्तकानि प्रादुर्भवन्ति। अनन्तरं कलियुगधर्मक्षयः, म्लेच्छवेषधारिणः क्रूरा नृपाः, वेदशाखासंख्या-परिवर्तनं च निरूप्यते। अन्ते कल्किः शस्त्रधारी याज्ञवल्क्यपुरोहितेन सह म्लेच्छान् निहत्य वर्णाश्रममर्यादां स्थापयति, कृतयुगप्रत्यावर्तनं च करोति। एषा लीला कल्पमन्वन्तरेषु पुनःपुनः, अवताराणामनन्तत्वं च प्रतिपाद्यते; दशावतारश्रवणपाठाभ्यां स्वर्गप्राप्तिः, हरिरेव धर्माधर्मनियन्ता सृष्टिप्रलयकारणं चेति निष्कर्षः।