Adhyaya 90
Abhiṣeka-Ādi-Kathana (Consecratory Bathing and Related Rites)
अध्यायः पूर्वोक्तदीक्षाविषयात् प्रवर्त्य शैवशक्त्यभिवृद्ध्यर्थं शिष्यस्य सौभाग्यसमृद्ध्यर्थं च अभिषेकविधिं निरूपयति। प्रथमं शिवपूजा, ततः ईशानादारभ्य नवकुम्भानां क्रमस्थापनं, लवणोदक-दुग्ध-दधि-घृत-इक्षुरस-कादम्बरी-मधुरोदक-तक्रादिरूपैः ‘समुद्रैः’ संबन्धः। अनन्तरं स्नानमण्डपे यागालयरूपे मध्यदेशे शिव-समुद्र-शिवमन्त्रस्थापनं, अष्टविद्येश्वराणां रुद्ररूपाणां च प्रतिष्ठा (शिखण्डिन्, श्रीकण्ठ, त्रिमूर्त, एकनेत्र, सूक्ष्मनाम, अनन्त इत्यादयः)। शिष्यः पूर्वाभिमुखः उपवेश्य निर्दिष्टद्रव्यैः निर्माञ्चनशुद्धिं प्राप्य कुम्भोदकेन स्नाप्यते, व्रतानुष्ठानं च रक्ष्यते; श्वेतवस्त्रधारणं, पागडी-योगपट्ट-किरीटाद्यधिकारचिह्नैः सम्मानः। अन्ते उपदेशः, विघ्ननिवारणप्रार्थना, पञ्चपञ्चाहुतिसमूहैः मन्त्रचक्रपूजा, तिलकादिलक्षणं, राजगृहस्थयोः प्रयोज्यं रक्षात्मकं राजाभिषेकमन्त्रं च—इति वास्तु-यागविन्यासस्य मोक्षशासनस्य च समन्वयः प्रदर्श्यते।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहपुराणे आग्नेये एकतत्त्वदीक्षाकथनं नाम ऊननवतितमो ऽध्यायः अथ नवतितमो ऽध्यायः अभिषेकादिकथनं ईश्वर उवाच शिवमभ्यर्च्याभिषेकं कुर्याच्छिष्यादिके श्रिये कुम्भानीशादिकाष्ठासु क्रमशो नव विन्यसेत्
इत्यादिमहापुराणे आग्नेये एकतत्त्वदीक्षाकथनं नाम ऊननवतितमोऽध्यायः समाप्तः। अथ नवतितमोऽध्यायः—अभिषेकादिकथनम्। ईश्वर उवाच—शिवमभ्यर्च्य शिष्यादिकश्रियेऽभिषेकं कुर्यात्; ईशानादिकाष्ठासु क्रमशो नव कुम्भान् विन्यसेत्।
Verse 2
तेषु क्षारोदं क्षीरोदं दध्युदं घृतसागरं इक्षुकादम्बरीस्वादुमस्तूदानष्टसागरान्
तेषु क्षारोदं क्षीरोदं दध्युदं घृतसागरम्। इक्षुरसं कादम्बरीं स्वादुजलम् मस्तूदं च—एतेऽष्ट सागराः।
Verse 3
निवेशयेद् यथासङ्ख्यमष्टौ विद्येश्वरानथ एकं शिखण्डिनं रुद्रं श्रीकण्ठन्तु द्वितीयकं
यथासङ्ख्यं प्रथमं अष्टौ विद्येश्वरान् प्रतिष्ठापयेत्; ततः शिखण्डिनं नाम रुद्रं, द्वितीयं च श्रीकण्ठं न्यसेत्।
Verse 4
त्रिमूर्तमेकरुद्राक्षमेकनेत्रं शिवोत्तमं सप्तमं सूक्ष्मनामानमनन्तं रुद्रमष्टमं
सप्तमः त्रिमूर्तिः, एकरुद्राक्षः, एकनेत्रः, शिवोत्तमः; अष्टमः ‘सूक्ष्मनामान’ इति तथा ‘अनन्त’ इति रुद्रः।
Verse 5
मध्ये शिवं समुद्रञ्च शिवमन्त्रं च विन्यसेत् यागालयान् दिगीशस्य रचिते स्नानमण्डपे
दिगीशस्य यागालयरचिते स्नानमण्डपे मध्ये शिवं समुद्रं च शिवमन्त्रं च विन्यसेत्।
Verse 6
कुर्यात् करद्वयायामां वेदीमष्टाङ्गुलोच्छ्रितां श्रीपर्णाद्यासने तत्र विन्यस्यानन्तमानसं
करद्वयायामा वेदीं कुर्यात्, अष्टाङ्गुलोच्छ्रितां; तत्र श्रीपर्णाद्यासने अनन्तं मानसाभिमुख्येन विन्यसेत्।
Verse 7
शिष्यं निवेश्य पूर्वास्यं सकलीकृत्य पूजयेत् काञ्जिकौदनमृद्भस्मदूर्वागोमयगोलकैः
शिष्यं पूर्वाभिमुखं निवेश्य, सकलीकृत्य यथाविधि पूजयेत्; काञ्जिकौदनमृद्भस्मदूर्वागोमयगोलकैः।
Verse 8
सिद्धार्थदधितोयैश् च कुर्यान्निर्मञ्छनं ततः क्षारोदानुक्रमेणाथ हृदा विद्येशशम्बरैः
सिद्धार्थ-दधि-तोयैः प्रथमं निर्मञ्छनं कुर्यात्। ततः क्रमेण क्षारोदं प्रयुञ्जीत, हृन्मन्त्रेण तथा विद्येश-शम्बर-मन्त्रैश्च।
Verse 9
कलसैः स्नापयेच्छिष्यं स्वधाधारणयान्वितं परिधाप्य सिते वस्त्रे निवेश्य शिवदक्षिणे
कलसैः शिष्यं स्नापयेत्, स्वधाधारणया युक्तम्। सितवस्त्रं परिधाप्य, शिवस्य दक्षिणे शुभे निवेशयेत्।
Verse 10
पूर्वोदितासने शिष्यं पुनः पूर्ववदर्चयेत् उष्णीषं योगपट्टञ्च मुकुटं कर्तरीं घटीं
पूर्वोदितासने शिष्यं निवेश्य, पुनः पूर्ववत् अर्चयेत्। उष्णीषं योगपट्टं च, मुकुटं कर्तरीं घटीं च समर्पयेत्।
Verse 11
अक्षमालां पुस्तकादि शिवकाद्यधिकारकं स्वादुगर्गोदानष्टसागरानिति क, ख, चिह्नितपुस्तकपाठः दीक्षाव्याख्याप्रतिष्ठाद्यं ज्ञात्वाद्यप्रभृति त्वया
चिह्नितपुस्तकपाठे (क-ख) — “अक्षमाला पुस्तकादि, शिवकाद्यधिकारकम्” इति; तथा “स्वादु-गर्ग-उदान-नष्ट-सागराः” इति च। दीक्षाव्याख्या-प्रतिष्ठाद्यं ज्ञात्वा, अद्यप्रभृति त्वया प्रवर्तितव्यम्।
Verse 12
सुपरीक्ष्य विधातव्यमाज्ञां संश्रावयेदिति अभिवाद्य ततः शिष्यं प्रणिपत्य महेश्वरं
सुपरीक्ष्य विधातव्यं, आज्ञां संश्रावयेत् इति। ततः शिष्यः अभिवाद्य, महेश्वरं प्रणिपत्य नमेत्।
Verse 13
विघ्नज्वालापनोदार्थं कुर्याद्विज्ञापनां यथा अभिषेकार्थमादिष्टस्त्वयाहं गुरुमूर्तिना
विघ्नानां ज्वालाः प्रशमयितुं विधिवत् विज्ञापनां कुर्यात्—“गुरुमूर्तिना त्वया अहम् अभिषेकार्थम् आदिष्टः।”
Verse 14
संहितापारगः सो ऽयमभिषिक्तो मया शिव तृप्तये मन्त्रचक्रस्य पञ्चपञ्चाहुतीर्यजेत्
स संहितापारगः अयं मया अभिषिक्तः; शिवतृप्तये मन्त्रचक्रस्य पञ्चपञ्चाहुतीः यजेत्।
Verse 15
दद्यात् पूर्णां ततः शिष्यं स्थापयेन्निजदक्षिणे शिष्यदक्षिणपाणिस्था अङ्गुष्ठाद्यङ्गुलीः क्रमात्
ततः पूर्णां दद्यात्; अनन्तरं शिष्यं निजदक्षिणे स्थापयेत्; शिष्यस्य दक्षिणपाणौ अङ्गुष्ठाद्यङ्गुलीः क्रमात् विन्यसेत्।
Verse 16
लाञ्छयेदुपबद्धाय दग्धदर्भाग्रशम्बरैः कुसुमानि करे दत्वा प्रणामं कारयेदमुं
उपबद्धाय दग्धदर्भाग्रशम्बरैः लाञ्छयेत्; कुसुमानि करे दत्वा अमुं प्रणामं कारयेत्।
Verse 17
कुम्भे ऽनले शिवे स्वस्मिसंस्ततस्कृत्यमाविशेत् अनुग्राह्यास्त्वया शिष्याः शास्त्रेण सुपरीक्षिताः
कुम्भेऽनले शिवे च कृत्यं संस्थाप्य, स्वस्मिन् संस्ततं तत्कर्म आविशेत्। शिष्याः शास्त्रेण सुपरीक्षिताः सन्तः त्वया अनुग्राह्याः।
Verse 18
भूपवन्मानवादीनामभिषेकादभीप्सितं आं श्रां श्रौं पशुं हूं फडिति अस्त्रराजाभिषेकतः
भूपानां मन्त्रिणां नराणां चान्येषां चाभिषेकात् इष्टफलप्राप्तिर्भवति। मन्त्रः—“आं श्रां श्रौं पशुं हूं फड्” इति; एवमस्त्रराजस्य राजाभिषेकेन।
Frequently Asked Questions
Precise ritual-architectural and spatial sequencing: nine kumbhas placed from Īśāna, a central nyāsa of Śiva/samudra/mantra in a snāna-maṇḍapa, and explicit altar metrics (two hand-spans length, eight finger-breadths height) with ordered purification and bathing steps.
It frames consecration as disciplined transformation: purification, mantra-governed installation, and authorized instruction align the disciple’s body and vows with Śiva’s mantra-order, integrating bhukti (prosperity, protection, social legitimacy) with mukti-oriented initiation and inner centering.