Vrata & Dharma-shastra
Ritual Vows & Sacred Observances
Prescriptions for vratas (religious vows), fasting observances, festival rites, and their spiritual merit according to dharma-shastra.
Adhyayas in Vrata & Dharma-shastra
Adhyaya 175
Chapter 175 — प्रायश्चित्तानि (Prāyaścittāni: Expiations)
अध्यायेऽस्मिन् प्रायश्चित्तोपदेशचक्रस्य समापनं कृत्वा, तानि धर्मसंरक्षणस्य व्यापककार्यक्रमेऽन्तर्भाव्यन्ते। आग्नेयरीत्या प्रायश्चित्तं न केवलं दण्डरूपं, किन्तु अपराधानन्तरं साधकं शास्त्रीयव्यवस्थायां पुनः प्रतिष्ठापयितुं पुनरुद्धारात्मकं यज्ञविज्ञानम्। व्रतलक्षणनिर्णयात् पूर्वमेव प्रायश्चित्तसमाप्त्या निरन्तरता सूच्यते—यदा संयमो भङ्क्ते तदा प्रायश्चित्तं शुद्धिं कुर्यात्, यदा व्रतं गृह्यते तदा तद् निवारयति रूपान्तरयति च। अग्निर्वसिष्ठं प्रति उपदेशकस्वरेण वदन्, नीत्याशयम्, कर्म, सामाजिकदायित्वं च योजयन्, पुनरावर्तनीयविधिभिः आध्यात्मिकप्रगतिं दर्शयति। अनन्तराध्यायस्य काल-नियम-रचनायै भूमिं कृत्वा, काल-आहार-शौच- मन्त्र-दाननियमाः शुद्ध्यनुष्ठानयोः समानाधारत्वेन, लौकिकस्थैर्यं मोक्षं च लक्ष्यीकृत्य प्रतिपाद्यन्ते।
Adhyaya 176
Pratipadā-vratāni (Vows Observed on the Lunar First Day)
अग्निर्भगवान् प्रतिपदाधारितानां व्रतानां क्रमबद्धं निरूपणं आरभते। चान्द्रमासस्य प्रतिपदा संवत्सरव्रतानां शुभप्रवेशद्वारं इति दर्शयन्, कार्त्तिकेऽश्वयुजे चैत्रे च प्रतिपदां ब्रह्मणस्तिथिं वदति, कालं देवताभावेन संयोजयति। तत्र व्रतविधिः—उपवास-नियमाः (दीर्घान्नत्यागः, नियतभोजनक्रमः), मन्त्रजपः ‘ॐ तत्सत् ब्रह्मणे नमः’ गायत्र्या सह, तथा ब्रह्मणो ध्यानम्—हेमवर्णं जटाधरं, अक्षसूत्रं स्रुवौ च धारयन्तं, कमण्डलुयुक्तम्। दानं च शक्त्यनुसारं क्षीरदानरूपेण निर्दिष्टं; फलानि—शुद्धिः, स्वर्गभोगः, ब्राह्मणस्य लौकिकसमृद्धिः। अनन्तरं मार्गशीर्षे धन्यव्रतं नक्तनियमेन होमेन च, ततः संवत्सरं अग्निपूजा, अन्ते कपिलागोदानम्। उपसंहारे शिखीव्रतं नाम निर्दिश्य वैश्वरानरपद/धामप्राप्तिफलं कथयति; एवं व्रतं भुक्तिं च परं गतिं च साधयति।
Adhyaya 177
Adhyāya 177 — Dvitīyā-vratāni (Observances for the Lunar Second Day)
अग्निर्भगवान् द्वितीयातिथिनिबद्धानां व्रतानां क्रमं वर्णयति, यत्र मास–पक्ष–तिथिनियमः भुक्ति–मुक्त्योः साधनं भवति। आदौ द्वितीयाव्रतम्—पुष्पाहारनियमेन अश्विनोः पूजनं, येन ऐश्वर्यं सौन्दर्यं स्वर्ग्यं पुण्यं च; कार्त्तिकशुक्लद्वितीयायां यमपूजनविधिः अपि। ततः श्रावणकृष्णद्वितीयायाम् अशून्यशयनव्रतम्—गृहपरम्परारक्षणाय अग्निदेवता–पितृ–दाम्पत्यैक्यसंरक्षणं, श्रीसहितविष्ण्वाह्वानं, पूजनं, मासे मासे सोमाय अर्घ्यं मन्त्रेण, घृतहवनं, रात्रिनियमः, तथा शय्या–दीप–पात्र–छत्र–पादुका–आसन–कलश–प्रतिमा–भाजनादिदानक्रमः। कार्त्तिकशुक्लपक्षे कान्तिव्रतम्—रात्रौ एव भोजनं, बलकेशवपूजनं, कान्तिः आयुः आरोग्यं च। अन्ते पौषशुक्लद्वितीयादारभ्य चतुर्दिनात्मकं शिष्णुव्रतम्—क्रमेण स्नानानि (सर्षप, कृष्णतिल, वचा, सर्वौषधि), नामभिः पूजनं (कृष्ण, अच्युत, अनन्त, हृषीकेश) पुष्पन्याससहितम्, चन्द्रार्घ्यं विशेषणैः, फलश्रुतौ दीर्घशुद्धिः; पाठभेदाः तथा राज्ञां स्त्रीणां देवानां च आचरितत्वं निर्दिश्यते।
Adhyaya 178
Tṛtīyā-vratāni (Vows for the Third Lunar Day): Lalitā Tṛtīyā, Mūla-Gaurī Vrata, and Saubhāgya Observances
अग्निर्भगवान् द्वितीयाव्रतेभ्यः तृतीयाव्रतानि प्रति प्रवर्तते, तानि भुक्तिमुक्तिप्रदानानि इति निर्दिशन्। चैत्रशुक्लतृतीयायां मूलागौरीव्रतं—गौऱ्याः हरविवाहस्मरणम्—तिलस्नानशुद्ध्या आरभ्य, गौऱ्या सह शम्भोः संयुक्तपूजनं सुवर्णफलादि मङ्गलोपहारैः विधीयते। ततः मन्त्रन्यासरूपेण अङ्गाङ्गेषु पादादिशिरःपर्यन्तं देवीनामशक्तीनां विन्यासः, शिवशक्तितत्त्वस्य देहपूजायां समन्वयश्च निरूप्यते। पुष्पगन्धानुलेपनानि, मासानुसारं द्रव्यक्रमः, अन्ते दानविधानम्—ब्राह्मणदम्पत्योः पूजनं, वस्तुसमूहदानं, तथा गोसहितं सुवर्णोमामहेश्वरप्रतिमादानं—उक्तम्। वैशाखे, भाद्रपदे/नाभस्ये, मार्गशीर्षे च विकल्पकालाः, द्वितीयविधौ पुनःपुनःपूजा मृत्युञ्जयजपसहिताऽपि। अन्ते सौभाग्यव्रतं (फाल्गुनतृतीयायां लवणत्यागविशेषः) तथा तृतीयासु देवीनां रूपक्रमः कथ्यते; फलम्—सौभाग्यं स्वर्गश्च।
Adhyaya 179
Caturthī-vratāni (Vows of the Fourth Lunar Day)
अग्निर्देवः चतुर्थी-आश्रितानां व्रतानां क्रमशः निरूपणं करोति, तानि भुक्ति-मुक्ति-फलद्वयप्रदानानि इति स्पष्टयन्। आरम्भे पाठभेद-ग्रन्थभेद-सूचना, ततः मास-तिथि-विशेषविधयः। माघ-शुक्ल-चतुर्थ्यां उपवासः पूजनं च, देवस्य ‘गुण’ एव पूज्य-केन्द्रः। पञ्चमीपर्यन्तं तिल-ओदन-नैवेद्येन संवत्सरं निर्विघ्न-कल्याण-प्राप्तिः; ‘गं स्वाहा’ इति मूलमन्त्रः, ‘गाम्’ आदिभिः हृदयादि-अङ्गन्यासः। ‘आगच्छ उल्का’ इत्यावाहनं ‘गच्छ उल्का’ इति विसर्जनं, गुग्गुलु-गन्धः मोदक-नैवेद्यं च, तथा गणेश-गायत्री-सदृशो मन्त्रः। अन्ते भाद्रपद-चतुर्थी-कृच्छ्रः, फाल्गुन-चतुर्थी-रात्र्युपवासो ‘अविघ्ना’ नाम, चैत्र-चतुर्थ्यां गणपूजा दमन-दूर्वाभ्यां—इति व्रतं मङ्गल-शुद्धि-साधनरूपेण प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 180
Chapter 180 — Pañcamī-vratāni (The Pañcamī Observances)
व्रतखण्डे भगवान् अग्निः पञ्चमीव्रतानां नियतविधानं कथयति, येन तात्कालिकं परमार्थफलं च—आरोग्यं स्वर्गः मोक्षश्च—लभ्यते। आरम्भे मन्त्रपाठे पाठान्तरसूचना दत्ता, यथा शुद्धोच्चारणेन कर्मसिद्धिः स्यात्। शुक्लपक्षे नभसि नभस्ये आश्विने कार्त्तिके च एतद्व्रतं कर्तव्यमिति कालधर्मो निर्दिष्टः। वासुकि-तक्षक-पूज्य-कालिय-मणिभद्र-ऐरावत-धृतराष्ट्र-कर्कोटक-धनञ्जयानां नागानां स्मरणजपः रक्षाकरः शुभप्रदश्च। फलानि—अभयत्वं दीर्घायुः ज्ञानं यशः श्रीश्च—इति अग्नेयविद्यायां व्रतस्य कल्याणोपायत्वं दर्श्यते।
Adhyaya 181
Vows of the Sixth Lunar Day (Ṣaṣṭhī-vratāni)
अग्निर्व्रतखण्डस्य कालगणनाशिक्षायां पञ्चमीव्रतेभ्यः षष्ठीव्रतानि प्रति संक्रमणं कृत्वा, षष्ठीं तिथिं भुक्तिमुक्तिदायिनीं कर्मसन्धिं निरूपयति। अध्याय आरम्भे षष्ठीविधानं व्याख्यास्यामीति प्रतिज्ञा, किञ्चित्पाठे कार्त्तिकादारम्भो निर्दिष्टः, अन्येषु हस्तलिखितेषु भेदपाठा दृश्यन्ते। मुख्याङ्गानि—नियमिताहारः (फलमात्रं वा शुद्धैकभोजनं), अर्घ्याद्युपहाराश्च। ततः भाद्रपदस्य षष्ठ्यां कृतं स्कन्द-षष्ठीव्रतमक्षयफलमिति कथ्यते; अनन्तरं मार्गशीर्षे कर्तव्यं कृष्ण-षष्ठीव्रतं घोष्यते। उपसंहारे वर्षपर्यन्तं अन्नत्यागो भुक्तिं च मुक्तिं च ददातीत्युक्त्वा, तपोनियमस्य परमार्थसाधकत्वं प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 182
Saptamī-vratāni (Vows of the Seventh Lunar Day)
अग्निर्देवः षष्ठीव्रतसमाप्त्यनन्तरं सप्तमीव्रतानि निरूपयति, व्रतखण्डे तिथिनिबद्धं धर्ममानचित्रं क्रमशः प्रवर्तयन्। सप्तम्यां सूर्यस्यार्कस्य पूजया भुक्तिमुक्ती लभ्येते, विशेषतः माघशुक्लपक्षे सम्यगुपासनया शोकविनाशः प्रतिज्ञायते। भाद्रपदे अर्कपूजा शीघ्रं इष्टसिद्धिं ददाति; पौषशुक्लपक्षे उपवासपूर्वकं अर्काराधनं पापनाशकं तपः कथ्यते। माघकृष्णसप्तमी सर्वसिद्धिप्रदा, फाल्गुनशुक्लसप्तमी नन्दानाम्नी सूर्योपासनासम्बद्धा, मार्गशीर्षशुक्लपक्षे च अपराजिता-सप्तमी तथा स्त्रीणां वार्षिकी पुत्रीया-सप्तमी विधीयते—एवं कालविधानं, सूर्यदेवताकेंद्रता, व्रतसंरचना च साधकस्य मोक्षोपायत्वेन दर्श्यते।
Adhyaya 183
Aṣṭamī-vratāni — Jayantī (Janmāṣṭamī) Vrata with Rohiṇī in Bhādrapada
अग्निर्देवोऽष्टमीव्रतचक्रस्यादौ भाद्रपदकृष्णपक्षे रोहिणीनक्षत्रयुक्तायामष्टम्यां परमं व्रतमुपदिशति। सा श्रीकृष्णजन्मसंयोगात् ‘जयन्ती’ इति प्रसिद्धा। व्रतं मध्यरात्रिकेन्द्रितपूजाक्रमरूपं—उपवासेनान्तःशुद्धिं कृत्वा देवप्रतिष्ठां विधाय कृष्णं बलभद्रं च देवकी-वसुदेव-यशोदा-नन्दादिभिः सह आवाह्य, मन्त्रैः स्नानार्घ्यपुष्पधूपदीपनैवेद्याद्युपचारान् समर्पयेत्; गोविन्दं योगयज्ञधर्मजगत्कारणं स्तौति। चन्द्रस्य रोहिण्या सह पूजनं, शशाङ्कायार्घ्यदानं च विशेषम्। मध्यरात्रौ घृतमिश्रितगुडधाराभिः नामोच्चारणपूर्वकं होमवत् समर्पणं कृत्वा, वस्त्र-हिरण्यदानं ब्राह्मणभोजनं च। एतद्व्रतस्य फलम्—सप्तजन्मपापक्षयः, सन्तानलाभः, वार्षिकाचरणेन निर्भयता, विष्णुलोकप्राप्तिश्च; भुक्तिमुक्त्योः समन्वयः स्पष्टः।
Adhyaya 184
Chapter 184 — अष्टमीव्रतानि (Aṣṭamī Observances: Kṛṣṇāṣṭamī, Budhāṣṭamī/Svargati-vrata, and Mātṛgaṇa-Aṣṭamī)
अग्निर्वसिष्ठं प्रति अष्टमीकेन्द्रितान् व्रतानि उपदिशति, ये काल-नियमं, देह-निग्रहं, शैव-भक्तिं, सामाजिक-यागदानादिकं च संयोजयन्ति। आदौ चैत्रकृष्णाष्टम्यां ब्राह्माणी-प्रमुख-मातृगणपूजा कथ्यते, यया समृद्धिः कृष्णलोक-प्राप्तिश्च। ततः मार्गशीर्षारम्भं संवत्सरपर्यन्तं कृष्णाष्टमीव्रतं—नक्तोपवासः, शौचाचारः, भूमिशयनं, तथा मासानुसारं शिवपूजा-क्रमः (शङ्कर-शम्भु-महेश्वर-महादेव-स्थाणु-पशुपति-त्र्यम्बक-ईश) इति, प्रत्येकं कठोराहारनियमैः सह (गोमूत्र-घृत-क्षीर-तिल-यव-बिल्वपत्र-तण्डुलादि)। अन्ते होमः, मण्डलपूजा, ब्राह्मणभोजनं, गो-वस्त्र-हिरण्यदानं च; फलम् भुक्तिमुक्तिदायकम्। बुधवारा-अष्टमी ‘स्वर्गतिव्रतम्’ इन्द्रपदप्रदं; आम्रपत्रपात्रे कुशयुक्तं निश्चित-तण्डुलमान-निवेदनं, सात्त्विकपूजा, कथाश्रवणं, दक्षिणा च। धीरकुल-वृषभ-वृष-नाश-प्राप्ति, यमलोकवृत्तान्तः, बुधाष्टमी-द्विवारानुष्ठानफलम् इति दृष्टान्तेन पितॄणां नरकात् स्वर्गोन्नतिः प्रदर्श्यते। अन्ते पुनर्वसौ अशोकाङ्कुर-पानविधिः, अष्टमी-प्रार्थना शोकनिवारिणी, तथा चैत्रादारभ्य मातृपूजया शत्रुजयः इति पुनः प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 185
Chapter 185 — नवमीव्रतानि (The Observances for Navamī)
अग्निर्वसिष्ठं गौर्याः/दुर्गायाः नवमीव्रतं शिक्षयति, भुक्तिमुक्त्योरुभयोरपि सिद्धिं प्रतिजानन्। नवमी ‘पिष्टका’ इति निर्दिश्यते; आश्विनशुक्लनवम्याः कालो नक्षत्रयोगश्च सूक्ष्मतया निरूप्यते, देवपूजापश्चात् पिष्टभोजनविधानं च। ततः महिषमर्दिनीदुर्गायाः राजरक्षणात्मकं विधानं—नवस्थानेषु वा एकस्मिन् देवालये स्थितां ध्यायेत्; बहुभुजमूर्तेः आयुधोपकरणविशेषैः ध्यानम्। दशाक्षरदुर्गारक्षामन्त्रः, अन्यमन्त्राश्च, अङ्गुष्ठादिकन्यासः, रहस्यत्वं अविघ्नता च प्रतिपाद्यते। आयुधपूजा, उग्रदेवीनामानि, दिग्बलयः (केषुचित् पाठेषु रक्तमांसादि) च; पिष्टनिर्मितशत्रुप्रतिमानाशनं, रात्रौ मातृकापूजा-उग्ररूपाराधनं, पञ्चामृतस्नानं, बलिः, ध्वज-रथयात्रादि उत्सवचिह्नानि—भक्तिं, प्रतिमालक्षणं, राजधर्मरक्षणं च एकत्र संयोजयति।
Adhyaya 186
Daśamī-vrata (Observance for the Tenth Lunar Day)
नवमी-व्रतानन्तरं व्रतखण्डस्य क्रमवर्णने भगवान् अग्निः दशमी-व्रतं निरूपयति। अस्य व्रतस्य फलानि पुरुषार्थभाषया—धर्मं कामं च तथा सम्बन्धितान् प्रयोजनान्—प्रददाति इति दर्शयन्, अनुष्ठाननियमं नैतिक-आध्यात्मिकपुण्यस्य तथा लौकिकसमृद्धेः साधनं करोति। दशम्यां एकभक्तं कर्तव्यं, संयतभोजनं शुद्ध्युपाय इति प्रतिपाद्यते। व्रतसमाप्तौ दानं—दशगवां दानम्—विहितं, येन निजतपः सार्वजनिकहितेन पूर्णं भवति। अपरं प्रतिष्ठावर्धकं दानं चोक्तम्—स्वर्णनिर्मिताः अष्टदिशः समर्प्यन्ते—येन दाता ब्राह्मणेषु ईश्वरत्वं प्राप्नोतीति श्रूयते। एवं नियमानुष्ठानं, तिथिरूपं पवित्रकालं, दानरूपं बहिर्दानं च एकस्मिन् धर्मकार्यक्रमे संयोज्यते।
Adhyaya 187
Ekādaśī-vrata (Observance of Ekādaśī)
अग्निर्देवो दशमीव्रतान्तरेऽनन्तरमेवैकादशीव्रतं प्रवक्तुमारभते। उपवासोऽयं भुक्तिमुक्तिदः साधनविशेष इति निरूप्यते। दशम्यां नियताहारः, मांसमैथुनवर्जनं च कृत्वा मनःशरीरयोः सिद्धिः साध्यते। शुक्लकृष्णपक्षयोरेकादश्यां भोजननिषेधः; एकादशीद्वादशीसंयोगे हरिसन्निधिर्वर्धते, तदा पारणकालो निर्णायकः। विशेषतिथिभागे पारणं त्रयोदश्यामपि शक्यं, तेन शतयज्ञसमं पुण्यं; दशमीमिश्रैकादशी तु न सेव्या, विपरीतफलप्रदा। कमलनयनमच्युतं शरणं गत्वा भक्तिसंकल्पेन व्रतं विधीयते। शुक्लैकादश्यां पुष्यनक्षत्रं, तथा श्रवणयुक्ता एकादशीद्वादशी (विजया तिथिः) प्रशस्यते; फाल्गुन-पुष्य-विजयायां मधुमांसवर्जनेन कोटिगुणं पुण्यं कथ्यते। अन्ते विष्णुपूजा सर्वोपकाररूपा, समृद्धिं सन्ततिं मानं च विष्णुलोके ददाति।
Adhyaya 188
Chapter 188: द्वादशीव्रतानि (The Dvādaśī-vows)
अग्निर्द्वादशीव्रतानां सुव्यवस्थितं सूचीकरणं आरभते, तानि भुक्तिमुक्तिसाधनानीति स्पष्टयन्। एकभुक्त्या, भक्त्या, अयाचितग्रहणेन च कर्तव्यानि। चैत्रशुक्लद्वादश्यां कामविजयी हरिर्मदनद्वादशीति पूज्यते; माघशुक्लद्वादश्यां भीमद्वादशिका; फाल्गुनशुक्लद्वादश्यां गोविन्दद्वादशीादयः। आश्वयुजे विशोकद्वादशी, भाद्रपदे गोवत्सद्वादशी—गोवत्सपूजया प्रायश्चित्तपुण्यवर्धनम्। तिलद्वादशी विशेषतः—कृष्णपक्षद्वादशी मध्याह्नोत्तरं श्रवणयुक्ता—इति काललक्षणेन निर्दिष्टा; तत्र तिलस्नानं, तिलहोमः, तिलनैवेद्यं, तिलतैलदीपः, तिलोदकं, तिलदानं च विधीयते, अन्ते “ॐ नमो भगवते वासुदेवाय” मन्त्रेण वासुदेवपूजा। षट्तिलद्वादशी स्वर्गफलदा, नामद्वादशी केशवादिनामक्रमेण संवत्सरपूजा, सुमति-अनन्त-द्वादशी, सुगतिद्वादशी कृष्णजय-नमस्कारयुक्ता चोक्ताः। पौषशुक्लद्वादश्यां सम्प्राप्तिसम्बद्धं व्रतं निर्दिश्य, मोक्षोन्मुखं धर्मशास्त्ररूपं पुराणन्यायं प्रतिपादयति।
Adhyaya 189
Śravaṇa Dvādaśī Vrata (श्रवणद्वादशीव्रतम्)
अग्निर्वसिष्ठं प्रति भाद्रपदशुक्लपक्षे श्रवणनक्षत्रयुक्तायां द्वादश्यां कर्तव्यं श्रवणद्वादशीव्रतं विधत्ते। उपवासेन श्रवण-सत्सङ्ग-विद्वद्वाक्यसम्बन्धेन च महाफलप्रदं व्रतमिति प्रतिपाद्यते। द्वादश्यां निराहारः, त्रयोदश्यां सामान्यनिषेधविरोधेऽपि पारणं; जलकलशे सुवर्णयन्त्रे विष्णु-वामनस्य आवाहनं कृत्वा पूजनम्। शुद्धजल-पञ्चामृताभ्यां अभिषेकः, श्वेतवस्त्रावरणं, छत्र-पादुका-आदिभिः विधिवत् पूजा; विष्णोः अङ्गेषु मन्त्रन्यासवत् क्रमः। घृतपाकान्ननैवेद्यं, दधिभातकलशदानं, रात्रौ जागरणं, प्रातः संगमे स्नानं, गोविन्दाय (बुधश्रवणाय) पुष्पाञ्जलिप्रार्थना। अन्ते दक्षिणा-ब्राह्मणभोजनं; वामनः हविषि व्याप्तः, तद्गृह्णाति, प्रत्युपकारेण भुक्तिं कीर्तिं सन्ततिमैश्वर्यं मुक्तिं च ददातीत्युपसंहारः।
Adhyaya 190
Chapter 190: Akhaṇḍa-dvādaśī-vrata (The Unbroken Dvādaśī Vow)
अग्निर्वसिष्ठं प्रति अखण्डद्वादशीव्रतं व्रतसम्पूर्णतारूपं शिक्षयति। मार्गशीर्षशुक्लद्वादश्यां विष्णोः पूजनं कृत्वा पञ्चगव्यजलेन स्नात्वा शुद्धिद्रव्यं विधिवत् प्राश्य उपवासं कुर्यात्। द्वादश्यां दानप्रधानं कर्म—यव-तण्डुलपूरितं पात्रं ब्राह्मणाय दद्यात्। व्रती विष्णुं प्रार्थयते—सप्तजन्मसु सञ्चितानां व्रतानामपूर्णतां भगवन् पूरय, पुरूषोत्तमे विश्वस्य अखण्डत्वं प्रतिष्ठाप्य। मासिकव्रतानि चातुर्मास्यं च निर्दिश्य मासविशेषे शक्तुपात्रादिदानं कथ्यते। श्रावणात् आरभ्य कार्त्तिकान्ते पारणपर्यन्तं कालशुद्धिं बोधयति; दोषाः सप्तजन्मपर्यन्तं प्रतिध्वनन्ति, सम्यगनुष्ठाने दीर्घायुः आरोग्यं श्रीः राज्यं भोगाश्च लभ्यन्ते।
Adhyaya 191
Trayodaśī-vratāni — Anaṅga-Trayodaśī and Kāma-Trayodaśī (Chapter 191)
अग्निर्देवः त्रयोदश्याः व्रतानां क्रमशः निरूपणं करोति। प्रथमं अनङ्ग-त्रयोदशीं कथयति, यत्र अनङ्गस्य (कामस्य) हरस्य (शिवस्य) च युगलपूजा विधीयते। मार्गशीर्षादारभ्य मासानुसारं देवतावाहनं, नियत-उपवासभोजनविधानं, रात्रौ घृत-तिल-तण्डुलैः होमः च निर्दिष्टः। अन्ते दानविधिः—वस्त्रं, गौः, शय्या, छत्रं, घटाः, पादुका, आसनं, पात्रं—इत्यादि, येन व्रतं दानद्वारा पूर्णं भवति। पुनश्च चैत्रमासे रत्या सह कामस्मरणं, शुभवर्णैः अशोकवृक्षचित्रणं, पञ्चदशरात्रिपर्यन्तं पूजनं च कामसिद्ध्यर्थं विधीयते। एवं कालानुशासनं, इन्द्रियनिग्रहः, मूर्तिकर्म-हवनादि, दानं च एकसाधनारूपेण समन्वितं, भोग-श्री-शुभफल-परमपुण्यप्रदं दर्श्यते।
Adhyaya 192
Chapter 192: चतुर्दशीव्रतानि (Vows of the Fourteenth Lunar Day)
अग्निर् चतुर्दशीव्रतानां शिक्षां प्रवर्तयति। चतुर्दशीव्रतम् भुक्तिमुक्तिप्रदायकम् इति स्पष्टयन्, विशेषतः कार्त्तिके उपवासपूर्वकं शिवपूजनं प्रशंसति। ततः भेदान् निर्दिशति—(१) शिवचतुर्दशी, यथाकालसंयोगविशेषैः आयुः-धन-भोगप्रदा; (२) फलचतुर्दशी (द्वादशी/चतुर्दशी), फलाहारः, मद्यत्यागः, फलदानं च; (३) उभयचतुर्दशी, शुक्लकृष्णपक्षयोः चतुर्दश्यां तथा अष्टम्यां शम्भोः पूजनोपवासः, स्वर्गप्रदा। पुनः कृष्णाष्टम्यां कृष्णचतुर्दश्यां नक्तव्रतं लौकिकसुखाय शुभपरलोकगतये च विधीयते। अनन्तरं कार्त्तिककृष्णचतुर्दश्यां स्नानम्, ध्वजाकारस्तम्भैः इन्द्रपूजनम्, तथा शुक्लचतुर्दश्यां अनन्तव्रतम्—दर्भविन्यासेन जलकलशेन च हरिं ‘अनन्त’रूपेण पूजयेत्; तण्डुलचूर्णपूपं निवेद्य अर्धं ब्राह्मणाय दद्यात्; नदीसंगमे हरिकथां पठित्वा अभिमन्त्रितं सूत्रं हस्ते वा कण्ठे वा बध्नीयात्, समृद्धिसौख्यप्राप्तये।
Adhyaya 193
Śivarātri-vrata (The Observance of Śivarātri)
अत्र अग्निर्वसिष्ठं प्रति शिवरात्रिव्रतं भुक्तिमोक्षप्रदं विधिं उपदिशति। माघ-फाल्गुनयोर्मध्ये कृष्णचतुर्दश्यां तद्व्रतं नियतम्। चतुर्दश्यां उपवासः, रात्रौ जागरणं च मुख्योपासना। शम्भुं भोगमोक्षदातारं आवाह्य, नरकसागरात्तारकं शिवं स्तौति; सन्तानं राज्यं सौभाग्यं आरोग्यं विद्या धर्मं धनं च, अन्ते स्वर्गं मोक्षं च याचते। व्याधोऽपि तथा पापी सुन्दरसेन इव जनाः अस्य व्रतस्य साधनेन पुण्यं लभन्ते इति सुलभत्वं परिवर्तनशक्तिं च प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 194
Aśoka-Pūrṇimā and Related Vows (अशोकपूर्णिमादिव्रत)
व्रतखण्डस्य कालानुशासनं प्रवर्तयन् अग्निर्वसिष्ठं प्रति बहूनि व्रतानि उपदिशति। पूर्वोक्तं शिवरात्रिव्रतं भुक्तिमुक्तिप्रदं निर्दिश्य, फाल्गुनशुक्लपक्षे अशोकपूर्णिमायां भूधरं भुवं च पूजयेत्; संवत्सरपर्यन्तं व्रतपालनेन भोगं मोक्षं च लभते। ततः कार्त्तिके वृषोत्सर्गयुक्तं नक्तभोजनसहितं परमं वृषव्रतं कथ्यते, येन शिवलोकप्राप्तिः। पितृअमावास्यायां पितृभ्यः अक्षयदानं, संवत्सरव्रतं पितृपूजा च पापनाशिनी स्वर्गप्रदा। अन्ते ज्येष्ठकृष्णपक्षे अमावास्यायां सावित्रीव्रतम्—स्त्रियः त्रिरात्रोपवासं कृत्वा वटमूले महापतिव्रतां देवीं सप्तधान्यैः अलङ्कारैश्च पूजयन्ति; रात्रौ जागरणं गीतनृत्यैः, ब्राह्मणाय नैवेद्यं, ब्राह्मणभोजनं, विसर्जनं च कृत्वा सौभाग्यसमृद्धिं याचन्ति।
Adhyaya 195
Chapter 195 — तिथिव्रतानि (Tithi-vratāni) — Vows according to lunar days (closing colophon)
अयं खण्डः संक्रमणसूचकः; व्रतखण्डे तिथिव्रतानां पूर्वोक्तोपदेशपरम्परायाः समापनं सूचयति। उपसंहारवाक्येन चन्द्रतिथीनां धर्मानुष्ठानस्य निर्देशाङ्कत्वेन व्यवस्थितं कालानुशासनतन्त्रं पूर्णं दर्श्यते। अत्र तिथिचक्रस्य समाप्त्या साधकः चान्द्रगणनातः सौरवारगणनां प्रति नीयते, यथा अग्निपुराणे भुक्तिमुक्तिसाधकं व्यावहारिकं कर्मतन्त्रं क्रमशः प्रदर्श्यते।
Adhyaya 196
Chapter 196 — Nakṣatra-vratāni (Observances of the Lunar Mansions)
अग्निर्वसिष्ठं नक्षत्रव्रतविधानं शिक्षयति—नक्षत्रपुरुषस्य आवाहनं चैत्रमासादारभ्य। हरिः नक्षत्राणां देहाङ्गानुसारेण पूज्यते—पादजङ्घाजानूरूगुह्यकटिपार्श्वोदरस्तनपृष्ठबाह्वङ्गुलिनखकण्ठकर्णमुखदन्तनासानेत्रललाटेषु नक्षत्रन्यासेन कालः देहधर्मेण क्रमितः। चित्रा/आर्द्रायां तथा वर्षान्ते विशेषपूजा, गुडपूर्णकुम्भे सुवर्णहरिस्थापनं, दक्षिणाद्रव्यभेदः पाठभेदेन। ततः कार्त्तिक-कृत्तिकाकेन्द्रं शाम्भवायनीयव्रतं—केशवनामभिः वा अच्युतमन्त्रेण, मासानुसारं नैवेद्यभेदः, पञ्चगव्यशुद्धिः, विसर्जनानन्तरं नैवेद्य-निर्माल्ययोर्भेदलक्षणम्। अन्ते पापनाश-पुण्यवृद्धि-अक्षयश्री-वंशप्रवृद्ध्यर्थं प्रार्थना; सप्तवर्षानुष्ठाने भुक्तिमुक्तिफलम्। अनन्तव्रतं (मार्गशीर्ष/मृगशीर्ष) अपि—रात्रिभोजनं तैलवर्जितं, चातुर्मास्यहोमक्रमः, अनन्तपुण्यं, मन्धातृजन्मदृष्टान्तेन प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 197
Chapter 197 — दिवसव्रतानि (Day-based Vows): Dhenu-vrata, Payo-vrata, Trirātra-vrata, Kārttika-vrata, and Kṛcchra Observances
अग्निर् दिवसभूतव्रतानां नूतनं प्रकरणं प्रवर्तयति। आदौ धेनुव्रतं गोसम्बद्धदानविधिना सह निरूप्यते। ततः पयोव्रतं नियततपःरूपेण—एकाहेन परमसमृद्धिः, दीर्घानुष्ठाने च सुवर्णकल्पितदानैः (कल्पवृक्षरूपं, पालमानपरिमितं ‘सुवर्णपृथिवी’ इत्यादि) सह—वर्ण्यते। अनन्तरं त्रिरात्रव्रतं पक्षे मासे वा पुनरावृत्त्या, एकभक्तनियमेन, जनार्दनविष्णुभक्त्यैकाग्र्येण च, धनलाभादारभ्य हरिधामप्राप्तिपर्यन्तं फलप्रदं, कुलोद्धारकं च कथ्यते। मार्गशीर्षशुक्लपक्षे अष्टमीद्वादशीसंयोगादिकालचिह्नैः, ‘ॐ नमो वासुदेवाय’ इति मन्त्रजपेन, ब्राह्मणभोजनैः, वस्त्रशय्यासनच्छत्रयज्ञोपवीतपात्रादिदानैः, तथा विधिहीनताक्षमाप्रार्थनया च विधिः स्थिरीकृतः। ततः कार्त्तिकव्रतं भुक्तिमुक्तिप्रदं स्पष्टं निर्दिश्यते। अन्ते माहेन्द्र-भास्कर-शान्तपनादीनि कৃच्छ्रतपांसि क्षीर-दधि-उपवासक्रमैः, तिथिवारनियमैश्च परिभाष्य, तपोऽयं फलनिष्ठो धर्मशास्त्रविज्ञानरूप इति प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 198
Monthly Vows (Māsa-vratāni) and Cāturmāsya Disciplines; Introduction of Kaumudī-vrata
अत्र भगवान् अग्निः मासव्रतानि भुक्तिमुक्तिप्रदानि शास्त्रतः निरूपयति। चातुर्मास्यनियमाः प्रथमं—विशेषतः पवित्रचतुर्मासे तैलाभ्यङ्गत्यागः—ततः मासविशेषे त्यागदानविधानानि (वैशाखे गोदानम्, माघे वा चैत्रे गुडगोदानम् इत्यादि) कथ्यन्ते। नक्तभोजनम्, एकभक्तम्, फलव्रतम्, एकाह्नोपवासः, मौनम्, चान्द्रायणम्, प्राजापत्यं च इत्यादयः तपोविधयः स्वर्गं, विष्णुलोकं, तथा मोक्षाभिमुखं पुण्यं च क्रमशः ददतीति दर्श्यते। सङ्कल्पेन कालसंस्थापनया च व्रतं पूर्णं भवति—चातुर्मास्यपूर्वतैयार्याः, सूर्यस्य कर्कटप्रवेशे हरिपूजा, मृत्यौ मध्येऽपि व्रतसिद्ध्यर्थं प्रार्थना च। अन्ते आश्विने कौमुदीव्रतप्रस्तावः—द्वादश्यां विष्णोः पुष्पदीपघृततैलतिलैः पूजनं, ‘ॐ नमो वासुदेवाय’ इति मन्त्रजपः, चतुर्वर्गफलप्राप्तिश्च।
Adhyaya 199
Adhyāya 199 — Nāna-vratāni (Various Vows): Ṛtu-vrata, Saṅkrānti-vrata, Viṣṇu/Devī/Umā Observances
अग्निः व्रतकाण्डे भुक्तिमुक्तिफलप्रदानी नानाव्रतानि वर्णयति। प्रथमं चतुर्षु ऋतुषु प्रवर्तनीयानि ऋतुव्रतानि—समिधाहुतिसहितहॊमः, सायं मौनव्रतं, अन्ते घृतधेनुदानं घृतकुम्भदानं च—निरूप्यन्ते। ततः सारस्वतविधिः पञ्चामृतस्नानं संवत्सरान्ते गोदानं च; चैत्रे विष्णोरेकादश्यां नक्ताशीव्रतं विष्णुलोकप्राप्तिफलम्; श्रीदेवीव्रते पायसाहारः युग्मगोधनदानं पितृदेवपूर्वकभोजननियमश्च। अनन्तरं सङ्क्रान्तिव्रतं रात्रिजागरणेन स्वर्गप्रदं, अमावास्यासङ्क्रान्त्युत्तरायणविषुवादिषु विशेषवृद्धिः, प्रस्थमितघृतस्नानं द्वात्रिंशत्पलपरिमितद्रव्यैः पापनाशनं च कथ्यते। अन्ते स्त्रीणामुमामहेश्वरव्रतं तृतीयाष्टम्यां सौभाग्यावियोगफलम्, तथा सूर्यभक्त्या लिङ्गविशिष्टपुनर्जन्मफलश्रुतिश्चोक्ता।
Adhyaya 200
Dīpadāna-vrata (The Vow of Offering Lamps)
अग्निर्भगवान् दीपदानव्रतं भुक्तिमुक्तिफलप्रदं शिक्षयति। देवालये ब्राह्मणगृहे वा संवत्सरपर्यन्तं दीपप्रदीपनं सर्वसमृद्धिदं, विशेषतः चातुर्मास्ये कार्त्तिके च अतिश्रेष्ठपुण्यकरं, विष्णुलोकप्राप्तिं स्वर्गभोगांश्च ददाति। ततः ललितोपाख्याने विष्णुमन्दिरे दीपसम्बद्धोऽनिच्छया कृतोऽपि कर्मविशेषो महाफलदः, सा राजकुले पुनर्जन्म लब्ध्वा दाम्पत्यसमृद्धिं चावाप। दीपचौर्यं निन्द्यते—मूकजडजन्म तथा तमो-नरकपातहेतुः। इन्द्रियासक्तिं दुष्टकामं परदारगमनं च गर्हयित्वा हरिनामजपं सरलोपहारं दीपदानं चोपदिशति। अन्ते दीपदानं सर्वव्रतफलवर्धकं, एतत् श्रवणानुष्ठानाभ्यां ऊर्ध्वगतिः सिध्यतीति पुनरुक्तम्।
Adhyaya 201
Worship of the Nine Vyūhas (Nava-vyūha-arcana)
अध्यायेऽस्मिन् पूर्वोक्तदीपदानव्रतस्य समापनं निर्दिश्य तत्क्षणादेव हरिप्रणीतं नवव्यूहार्चनविधानं प्रवर्तते। अग्निः पद्ममण्डलरचनां शिक्षयति—मध्ये वासुदेवः, दिक्षु सङ्कर्षणः प्रद्युम्नोऽनिरुद्धो नारायणश्च; प्रत्येकस्य बीजाक्षरैः सह तत्त्वस्थाननियोजनं, जलस्थापनादिकं च। ततः सद्ब्रह्मा-विष्णु-नृसिंह-भूर्वराहादिरूपाणां मन्त्रबीजविन्यासः, द्वारदेशे पश्चिमदिग्भागे च सहायकन्यासाः, गरुडगदामन्त्रविशेषप्रयोगाश्च निरूप्यन्ते। बहिर्मण्डलात् अन्तर्मुखीकरणं—दशाङ्गक्रमपूजा, दिक्पालघटस्थापनं, तोरणवितानकल्पना, चन्द्रामृतध्यानं च। द्वादशबीजन्यासेन ‘दैवदेह’निर्माणं, पुष्पक्षेपेण शिष्यलक्षणं, शुद्ध्यर्थं होमसंख्याः, दीक्षादक्षिणा चोक्ताः; एवं दीक्षा सामाजिकात्मिकमुद्रारूपेण कर्मविज्ञानस्य परिसमाप्तिं बध्नाति।
Adhyaya 202
Puṣpādhyāya-kathana (Account of Flowers in Worship)
व्रतखण्डस्य पूजाविधौ प्रवर्तमानेऽस्मिन् अध्याये भगवान् अग्निः वसिष्ठं प्रति निवेदयति यथा पुष्प-गन्धानुलेपनादयः सम्यगनुष्ठिताः भक्तिमाध्यमत्वेन हरिं (विष्णुम्) तोषयन्ति, तथा च पापहानिं भुक्तिं मुक्तिं विष्णुलोकप्राप्तिं च क्रमशः फलयन्ति। प्रथमं देवयोग्यानि पुष्पपत्राणि निर्दिश्य नानोपहाराणां विशेषफलानि कथ्यन्ते; ततः शुष्क-भिन्न-खण्डित-दोषयुक्त-अमङ्गलद्रव्यैः पूजां न कर्तव्यमिति मर्यादा स्थाप्यते। सम्प्रदायभेदेन विष्णोः योग्याः केचन पुष्पाः, शिवस्य च भिन्नाः, तथा शिवाय केचन निषिद्धा इति विवेचनम्। अन्ते च परमपुष्पत्वेन आन्तरगुणाः—अहिंसा, इन्द्रियजयः, क्षान्तिः, दया, शमः, तपः, ध्यानम्, सत्यम् (केषुचित् पाठेषु श्रद्धा अपि)—इति प्रतिपाद्य बाह्यविधेः पूर्तिः अन्तःकरणशुद्ध्या भवतीति दर्श्यते। उपसंहारे आसन-मूर्तिपञ्चाङ्ग-अष्टपुष्पिका-प्रकारेण तथा देवतानामक्रमेण (विष्णोः वासुदेव-आदि, शिवस्य ईशान-आदि) एते उपहाराः विन्यस्यन्ते।
Adhyaya 203
Chapter 203 — नरकस्वरूपम् (Naraka-svarūpa: The Nature of Hell)
अग्निर्वसिष्ठं प्रति मरणोत्तरकर्मफलप्रवृत्तिं वर्णयति। विष्णोः पुष्पादिभिरर्चनं नरकपतननिवारकं, देहिनः जलाग्निविषशस्त्रक्षुत्-रोग-पतनादिनिमित्तैर्मरणं भवतीति। ततः जीवः कर्मानुरूपं देहं गृह्णाति—पापे दुःखभोगं, धर्मे सुखं। यमदूताः पापिनः दक्षिणद्वारेण कुपथेन नयन्ति, धर्मिष्ठा अन्यैर्मार्गैः प्रयान्ति। नानानरकानां नामानि दण्डांश्च निर्दिश्य हिंसा-चौर्य-व्यभिचार-यज्ञदूषण-कर्तव्यत्यागादिदोषानां यथायोग्यं यातनाः कथयति। अन्ते भयात् प्रतिकारं प्रति व्रतानुष्ठानं—मासोपवासः, एकादशीव्रतं, भीष्मपञ्चकं च—नरकगतिनिवारकं धर्मरक्षणं इति।
Adhyaya 204
Chapter 204 — मासोपवासव्रतम् (The Vow of Month-long Fasting)
अग्निर्वसिष्ठं प्रति मासोपवासव्रतं सर्वव्रतेषु श्रेष्ठतमं निरूपयति। वैष्णवयागानन्तरं गुरोः अनुमत्या कर्तव्यम्; कृच्छ्रादितपसा सामर्थ्यपरीक्षा कृत्वा वानप्रस्थ-यति-स्त्रीणां विधवाभिश्च अधिकारो विस्तारितः। आश्विनशुक्लपक्षे एकादश्युपवासानन्तरं आरभ्य त्रिंशद्दिनानि विष्णोरुत्थानपर्यन्तं विष्णुपूजारूपेण प्रवर्तते। त्रिकालं त्रिस्नानपूर्वकं विष्णुपूजा, नैवेद्य-होम- जप-ध्यानादि, वाक्संयमः, असङ्गः, स्पर्शाचारनियमाश्च विधीयन्ते। द्वादश्यां ब्राह्मणभोजनं दक्षिणादानं च कृत्वा सम्यक् पारणेन समापनम्; त्रयोदशसंख्यया दानविधयः निर्दिष्टाः। फलानि—शुद्धिः, कुलोन्नतिः, विष्णुलोकप्राप्तिः; मूर्च्छायां क्षीरघृतयोः अनुमतिः, ब्राह्मणानुमतं हविरिति।
Adhyaya 205
Bhīṣma-pañcaka-vrata (The Bhishma Five-Day Vow)
अग्निर्भगवान् कार्त्तिकशुक्लैकादश्यां आरभ्यमाणं भīष्मपञ्चकं परमं वैष्णवव्रतमिति निरूपयति। पञ्चदिनात्मकं नियमं—त्रिकालस्नानं, देवपितृतर्पणं, मौनं च—अन्ते हरिपूर्णपूजया समाप्यते। देवस्य पञ्चगव्य-पञ्चामृताभिषेकः, चन्दनलेपनं, घृतयुक्तगुग्गुलुधूपः, अहर्निशं दीपदानं, उत्तमं नैवेद्यं, ‘ॐ नमो वासुदेवाय’ इति १०८ जपः च मुख्याः। होमे यव-व्रीहि-तिलैः आहुतयः, अक्षरजपः, षडक्षरमन्त्रेण ‘स्वाहा’ च निर्दिष्टा। पुष्पपत्रैः अङ्गाङ्गपूजा, भूमिशयनं, पञ्चगव्यादिनियमिताहारः च कथ्यते। अन्ते भīष्मस्य हरिप्राप्तिं स्मारयन् व्रतिनः भुक्तिमुक्ती प्रतिजानाति।
Adhyaya 206
Agastyārghyadāna-kathana (On the Giving of the Agastya Honor-Offering)
अत्राग्निर्भगवान् अगस्त्यं विष्णुरूपं निर्दिश्य तदर्चनप्रधानं व्रतं विधत्ते। त्रिदिनं प्रातःसूर्योदयात् पूर्वं उपवासः पूजनं च कृत्वा अगस्त्याय अर्घ्यं दद्यात्। प्रदोषे काशपुष्पनिर्मितां प्रतिमां कुम्भे स्थापयित्वा रात्रौ प्रजागरं कुर्यात्। प्रातः जलाशय-समीपे अर्घ्यदानं कृत्वा समुद्रशोषणम् आतापि-वातापिनाशनं च स्मारयन् स्तोत्रैः स्तुत्वा वरान् शुभां गतिं च याचेत्। चन्दनमाल्यधूपवस्त्रधान्यफलस्वर्णादि द्रव्यैः पूजनं, ब्राह्मणाय घटदानं, भोज्यदानं दक्षिणा च—गोवस्त्रस्वर्णादि—विधीयते। मन्त्रपाठभेदाः कथ्यन्ते; स्त्रीशूद्रयोः अवैदिकमन्त्रैरेव कर्म। सप्तवर्षपर्यन्तं नित्य-अर्घ्यव्रतेन सर्वसमृद्धिः, अपुत्रस्य पुत्रलाभः, कन्यायाः राजपतिलाभश्च फलम् इति।
Adhyaya 207
Chapter 207: कौमुदव्रतं (Kaumuda-vrata)
व्रतखण्डस्य क्रमिकानुक्रमेऽग्निर्देवः कौमुदव्रतं निरूपयति—आश्विनस्य शुक्लपक्षे मासपर्यन्तं वैष्णवव्रतम्। भुक्तिमुक्त्यर्थं संकल्पः, एकभुक्तं नियमः, एकादश्यां उपवासः, हरिनामजपः, द्वादश्यां विष्णोः पूजाक्रमः। चन्दनागरुकुङ्कुमलेपनं, पद्मनीलोत्पलपुष्पार्पणं, वाक्संयमेन सह तैलदीपधारणं, अहोरात्रं पायसापूपमोदकादिनैवेद्यदानं च। "ॐ नमो वासुदेवाय" इति मन्त्रेण प्रणिपत्य क्षमां याचेत्, देवो जाग्रत इति मन्यते यावत् ब्राह्मणं भोजयेत्; मासव्रततपसा फलवृद्धिः प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 208
A Compendium of Vows and Gifts (Vrata-Dāna-Ādi-Samuccaya)
अग्निर्भगवान् व्रतदानादीनां संक्षिप्तं सुव्यवस्थितं विधानं प्रवर्तयति। तिथिवारनक्षत्रसङ्क्रान्तियोगादिभिः कालचिह्नैः तथा ग्रहण-मन्वादिदिवसादिषु विशेषावसरेषु च अनुष्ठानानि विन्यस्यते। कालो द्रव्यं च विष्णोः अधिष्ठिते इति एकतत्त्वं स्थाप्यते; सूर्य-ईश-ब्रह्मा-लक्ष्म्यादयः विष्णोर्विभूतय इति दर्श्यन्ते, येन नानाविधकर्माणि तत्त्वतः समन्वितानि भवन्ति। āsana-पाद्य-अर्घ्य-मधुपर्क-आचमन-स्नान-वस्त्र-गन्ध-पुष्प-धूप-दीप-नैवेद्यक्रमेण पूजाविधिः, तथा दानकाले प्रतिग्राहकब्राह्मणस्य गोत्रनामनिर्देशयुक्ता दानवाक्यरचना च प्रदर्श्यते। दातुः संकल्पाः—पापनाशः आरोग्यं वंशवृद्धिः विजयः धनसमृद्धिः अन्ते संसारमुक्तिश्च—उक्ताः। नित्यपाठश्रवणयोः भुक्तिमुक्तिफलश्रुतिः, तथा वासुदेवपूजायां मिश्रविधिनिषेधः एकनियमपालनस्य च उपदेशः।