Adhyaya 65
Chapter 65 — सभास्थापनकथनं (Account of Establishing an Assembly-hall)
अग्निर्देवः सभास्थापनविधिं प्रवर्तयन् निर्माणस्य वैधतां कर्मकाण्डेन संयोजयति—भूमिपरीक्षां कृत्वा यजमानो वास्तुयागं कुर्यात्, ततोऽनन्तरं लोकव्यवहारः प्रवर्तते। सभा ग्रामस्य चतुष्पथसन्धौ वा ग्रामान्ते स्थापनीया, निर्जने न; यथा जनजीवनं सुलभं रक्षितं च भवेत्। सामर्थ्यानुसारं निर्माणं प्रशस्यते, परन्तु स्वशक्त्यतिक्रान्तव्ययः दोषः; चतुःशाला दोषरहिता, त्रिशाला-द्विशाला-एकशालाः दिशानिषेधादिभिः सापेक्षं विचार्याः। ‘करराशि’गणना, अष्टविभागः, गर्गशास्त्रानुसारव्याख्या, ध्वज-धूम-सिंहादिशकुनविचारश्च दिशानुसारं निर्दिश्यते। अन्ते निवासप्रवेशे सामूहिकानुज्ञा, प्रातः औषधस्नानशुद्धिः, ब्राह्मणभोजनं, मङ्गलालङ्काराः, तथा नन्दा-वाशिष्ठी-जया-पूर्णा-भद्रा-काश्यपी-भार्गवी-इष्टकानाम्ना समृद्धिमन्त्रः—धन-जन-पशुवृद्धिं, गृहस्य इष्टकायाश्च सफलां प्रतिष्ठां स्थैर्यं च याचते।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये कूपवापीतडागादिप्रतिष्ठाकथनं नाम चतुःषष्टितमो ऽध्यायः अथ पञ्चषष्टितमो ऽध्यायः सभास्थापनकथनं भगवानुवाच सभादिस्थानं वक्ष्ये तथैव तेषां प्रवर्तनं भूमौ परीक्षितायाञ्च वास्तुयागं समाचरेत्
इत्यादिमहापुराणे आग्नेये कूपवापीतडागादिप्रतिष्ठाकथनं नाम चतुःषष्टितमोऽध्यायः समाप्तः। अथ पञ्चषष्टितमोऽध्यायः—सभास्थापनकथनम्। भगवानुवाच—सभादिस्थानं वक्ष्ये तथा तेषां प्रवर्तनं च; भूमौ परीक्षितायां वास्तुयागं समाचरेत्।
Verse 2
स्वेच्छया तु सभां कृत्वा स्वेच्छया स्थापयेत् सुरान् तोयं समुत्सृजेदेवमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः गोकुलं पाययेद् द्विजानिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः चतुष्पथे ग्रामादौ च न शून्ये कारयेत् सभां
स्वेच्छया तु सभां कृत्वा स्वेच्छया स्थापयेत् सुरान्। तोयं समुत्सृजेत्—एवम् इति पाठः। (अन्यपाठः—गोकुलं पाययेद् द्विजान्।) चतुष्पथे ग्रामादौ च न शून्ये कारयेत् सभाम्।
Verse 3
निर्मलः कुलमुद्धृत्य कर्ता स्वर्गे विमोदते अनेन विधिना कुर्यात् सप्तभौमं हरेर्गृहं
निर्मलः कुलम् उद्धृत्य कर्ता स्वर्गे विमोदते। अनेन विधिना कुर्यात् सप्तभौमं हरेर्गृहम्।
Verse 4
यथा राज्ञां तथान्येषां पूर्वाद्याश् च ध्वजादयः कोणभुजान् वर्जयित्वा चतुःशालं तु वर्तयेत्
यथा राज्ञां तथान्येषां पूर्वाद्याश्च ध्वजादयः। कोणभुजान् वर्जयित्वा चतुःशालं तु वर्तयेत्।
Verse 5
त्रिशालं वा द्विशालं वा एकशालमथापि वा व्ययाधिकं न कुर्वीत व्ययदोषकरं हि तत्
त्रिशालं द्विशालं वा एकशालमपि यत् किञ्चित् रचयेत्; स्वशक्त्यधिकं व्ययं न कुर्यात्, तद् हि व्ययदोषकरं विनाशहेतुः।
Verse 6
आयाधिके भवेत् पीडा तस्मात् कुर्यात् समं द्वयं करराशिं समस्तन्तु कुर्याद्वसुगुणं गुरुः
आयाधिके पीडा भवति; तस्मात् उभयं समं कुर्यात्। करराशिं समस्तं गुरुराह—वसुगुणं (अष्टगुणं) कर्तव्यम्।
Verse 7
सप्तार्चिषा हृते भागे गर्गविद्याविचक्षणः अष्टधा भाजिते तस्मिन् यच्छेषं स व्ययो गतः
सप्तार्चिषा हृते भागे गर्गविद्याविचक्षणः वदति—तस्मिन् अष्टधा विभक्ते यच्छेषं, स एव ‘व्ययः’ (हानिः) इति कथ्यते।
Verse 8
अथवा करराशिं तु हन्यात् सप्तार्चिषा बुधः वसुभिः संहृते भागे पृथ्व्यादि परिकल्पयेत्
अथवा बुधः करराशिं सप्तार्चिषा हन्यात्; वसुभिः संहृते भागे पृथ्व्यादीनि तत्त्वानि परिकल्पयेत्।
Verse 9
ध्वजो धूम्रस् तथा सिंहः श्वा वृषस्तु खरो गजः तथा ध्वाङ्क्षस्तु पूर्वादावुद्भवन्ति विकल्पयेत्
ध्वजः धूम्रः तथा सिंहः श्वा वृषः खरो गजः; तथा ध्वाङ्क्षः—एते पूर्वादिषु दिशासु उद्भवन्ति, तेषां विकल्पान् विविच्य व्याख्यायेत्।
Verse 10
त्रिशालकत्रयं शस्तं उदक्पूर्वविवर्जितं याम्यां परगृहोपेतं द्विशालं लभ्यते सदा
त्रिशालकत्रयं शस्तं, उदक्पूर्वाभिमुखं विवर्ज्य; याम्यदिशि परगृहेणोपेतं गृहं नित्यं द्विशालसंज्ञां लभते।
Verse 11
याम्ये शालैकशालं तु प्रत्यक्शालमथापि वा एकशालद्वयं शस्तं शेषास्त्वन्ये भयावहाः
याम्यदिशि शालैकशालं वा प्रत्यक्शालमपि शस्तम्; एकशालद्वयं च प्रशस्तं, शेषा विन्यासा भयावहाः कथिताः।
Verse 12
चतुःशालं सदा शस्तं सर्वदोषविवर्जितं एकभौमादि कुर्वीत भवनं सप्तभौमकं
चतुःशालं सदा शस्तं सर्वदोषविवर्जितम्; एकभौमादारभ्य सप्तभौमपर्यन्तं भवनं कर्तव्यम्।
Verse 13
द्वारवेद्यादिरहितं पूरणेन विवर्जितं देवगृहं देवतायाः प्रतिष्ठाविधिना सदा
द्वारवेद्यादिरहितं पूरणेन विवर्जितं देवगृहं, देवतायाः प्रतिष्ठाविधिना सदा परित्याज्यम्।
Verse 14
पूश् चतुष्पथग्रामादाविति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः ध्वजादि इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः संस्थाप्य मनुजानाञ्च समुदायोक्तकर्मणा प्रातः सर्वौषधीस्नानं कृत्वा शुचिरतन्द्रितः
पूषणं संस्थाप्य—अथवा चतुष्पथग्रामादौ (पाठान्तरम्) अथवा ध्वजादिकं (पाठान्तरम्) संस्थाप्य—समुदायोक्तकर्मणा मनुजान् अनुज्ञाप्य, प्रातः सर्वौषधीस्नानं कृत्वा शुचिरतन्द्रितो भवेत्।
Verse 15
मधुरैस्तु द्विजान् भोज्य पूर्णकुम्भादिशोभितं सतोरणं स्वस्ति वाच्य द्विजान् गोष्ठहस्तकः
मधुरैर्भोज्यैर्द्विजान् भोजयेत्। पूर्णकुम्भादिमङ्गलद्रव्यैः सतोरणं स्थानं शोभयेत्। द्विजान् स्वस्तिवाच्य नमस्कृत्य, अञ्जलिं बद्ध्वा यथोचितं परिचरेत्।
Verse 16
गृही गृहं प्रविशेच्च दैवज्ञान् प्रार्च्य संविशेत् गृहे पुष्टिकरं मन्त्रं पठेच्चेमं समाहितः
गृही गृहं प्रविशेत्। दैवज्ञान् प्रथमं सम्यक् प्रार्च्य ततः संविशेत्। गृहे समाहितचित्तः पुष्टिकरमिमं मन्त्रं पठेत्।
Verse 17
ॐ नन्दे नन्दय वाशिष्ठे वसुभिः प्रजया सह जये भार्गवदायदे प्रजानां विजयावहे
ॐ। नन्दे नन्दय; वाशिष्ठि वसुभिः प्रजया सह। जये भार्गवदायदे; प्रजानां विजयावहे।
Verse 18
पूर्णे ऽङ्गिरसदायादे पूर्णकामं कुरुध्व मां भद्रे काश्यपदायादे कुरु भद्रां मतिं मम
पूर्णेऽङ्गिरसदायादे, पूर्णकामं कुरु मे। भद्रे काश्यपदायादे, कुरु भद्रां मतिं मम।
Verse 19
सर्ववीजौषधीयुक्ते सर्वरत्नौषधीवृते रुचिरे नन्दने नन्दे वासिष्ठे रम्यतामिह
सर्वबीजौषधीयुक्ते सर्वरत्नौषधीवृते, रुचिरे नन्दने नन्दे, वाशिष्ठे रम्यतामिह।
Verse 20
प्रजापतिसुते देवि चतुरस्रे महीयसि सुभगे सुव्रते देवि गृहे काश्यपि रम्यतां
हे देवि प्रजापतिसुते काश्यपि चतुरस्रे महीयसि। सुभगे सुव्रते देवि गृहेऽस्मिन् रम्यतां सुखम्॥
Verse 21
पूजिते परमाचार्यैर् गन्धमाल्यैर् अलङ्कृते भवभूतिकरे देवि गृहे भार्गवि रम्यतां
परमाचार्यैः पूजिते गन्धमाल्यैरलङ्कृते। भवभूतिकरे देवि भार्गवि गृहे रम्यताम्॥
Verse 22
अव्यक्ते व्याकृते पूर्णे मुनेरङ्गिरसः सुते इष्टके त्वं प्रयच्छेष्टं प्रतिष्ठां कारयाम्यहं
अव्यक्ते व्याकृते पूर्णे अङ्गिरसो मुनेः सुते। इष्टके त्वं प्रयच्छेष्टं प्रतिष्ठां कारयाम्यहम्॥
Verse 23
देशस्वामिपुरस्वामिगृहस्वामिपरिग्रहे मनुष्यधनहस्त्यश्वपशुवृद्धिकरी भव
देशस्वामिपुरस्वामिगृहस्वामिपरिग्रहे। मनुष्यधनहस्त्यश्वपशुवृद्धिकरी भव॥
Frequently Asked Questions
It emphasizes Vāstu compliance through (1) mandatory Vāstu-yāga after site examination, (2) plan-typology evaluation (catuḥśāla preferred; triśāla/dviśāla/ekaśāla conditional by direction), and (3) quantified ‘kararāśi’ assessment with eightfold division (vasu-guṇa) and vyaya (deficit) determination, supplemented by directional omen interpretation.
It sacralizes civic and domestic architecture: disciplined means (non-excessive expenditure), purity rites, communal propriety, and mantra-based consecration turn the built space into a dharmic field where prosperity (bhukti) supports righteous living, while ritual alignment and devotion orient the householder toward auspiciousness and ultimately mukti.