Adhyaya 44
Vāsudevādi-pratimā-lakṣaṇa-vidhiḥ (Iconographic and Iconometric Procedure for Vāsudeva and the Vyūha Forms)
अध्यायेऽस्मिन् शान्तिकर्मणः परं वासुदेवस्य तथा व्यूहमूर्तीनां प्रतिमालक्षणविज्ञानं भक्त्या सह निरूप्यते। देवालयस्य उत्तरभागे प्रतिमाः स्थापनीयाः, पूर्वाभिमुख्याः उत्तराभिमुख्याश्च, इति वास्तुधर्मेण सह स्थानविधिः कथ्यते। स्थापने बलिदाने च कृत्वा मध्याङ्कनशिलां नवधा विभज्य स्वाङ्गुल-मानं, गोलक/कालनेत्र-मानं, ताल-प्रमाणानि च निर्दिश्यन्ते। ततः मुकुट-मुख-ग्रीवा-वक्षः-उदर-ऊरु-जङ्घा-पादादीनां तथा नेत्र-भ्रू-नासिका-कर्ण-ओष्ठ-शिरोवृत्त-भुज-प्रकोष्ठ-कर-आङ्गुलिपर्व- कटि-ऊरुजङ्घापरिणाहादीनां सूक्ष्ममितयः प्रतिपाद्यन्ते। आभरणविधयः, प्रभा-पीठ-लक्षणं च, अन्ते चिह्ननिर्णयः—दक्षिणे चक्रं पद्मं, वामे शङ्खो गदा—सहचराः श्रीः पुष्टिः विद्याधराश्च इति। एवं यथामाननिर्मिता मूर्तिः सम्यगर्चनाय धर्मस्थितये च साधनीभवति।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदि महापुराणे आग्नेये शान्त्यादिवर्णनं नाम त्रिचत्वारिंशो ऽध्यायः अथ चतुश् चत्वारिंशो ऽध्यायः वासुदेवादिप्रतिमालक्षणविधिः भगवानुवाच वासुदेवादिप्रतिमालक्षणं प्रवदामि ते प्रासादस्योत्तरे पूर्वमुखीं वा चोत्तराननां
इति श्रीमदाग्नेये महापुराणे शान्त्यादिवर्णनं नाम त्रिचत्वारिंशोऽध्यायः समाप्तः। अथ चतुश्चत्वारिंशोऽध्यायः—वासुदेवादिव्यूहप्रतिमालक्षणविधिः। भगवानुवाच—वासुदेवादिप्रतिमालक्षणं ते प्रवदामि; प्रासादस्योत्तरे स्थाप्याः, पूर्वमुख्यः वा उत्तराननाः।
Verse 2
संस्थाप्य पूज्य च बलिं दत्वाथो मध्यसूचकं शिलां शिल्पी तु नवधा विभज्य नवमे ऽंशके
संस्थाप्य तां सम्यक् पूज्य च बलिं दत्त्वा, ततः शिल्पी मध्यसूचकां शिलां नवधा विभजेत्; नवमेऽंशके मध्यचिह्नं स्थापयेत्।
Verse 3
सूर्पभक्तैः शिलायां तु भागं स्वाङ्गुलमुच्यते द्व्यङ्गुलं गोलकं नाम्ना कालनेत्रं तदुच्यते
सूर्पभक्तैः शिलायां तु यः भागः स स्वाङ्गुल इति कथ्यते। द्व्यङ्गुलं ‘गोलक’ इति नाम्ना; तदेव ‘कालनेत्र’ इत्यपि उच्यते।
Verse 4
भागमेकं त्रिधा भक्त्वा पार्ष्णिभागं प्रकल्पयेत् भागमेकं तथा जानौ ग्रीवायां भागमेव च
भागमेकं त्रिधा कृत्वा पार्ष्णिभागं प्रकल्पयेत्। भागमेकं तथा जानौ, ग्रीवायां भागमेव च नियोजयेत्।
Verse 5
मुकुटं तालमात्रं स्यात्तालमात्रं तया मुखं तालेनैकेन कण्ठन्तु तालेन हृदयं तथा
मुकुटं तालमात्रं स्यात्, मुखं तया समं तालमात्रम्। कण्ठस्तु तालेनैकेन, हृदयं तालेन तथा भवेत्।
Verse 6
नाभिमेढ्रान्तरन्तालं द्वितालावूरुकौ तथा तालद्वयेन जङ्घा स्यात् सूत्राणि शृणु साम्प्रतं
नाभेर्मेढ्रस्य चान्तरं तालमेकं प्रकीर्तितम्। ऊरू द्वितालमितौ ज्ञेयौ जङ्घे च द्वितालमिते। इदानीं मापनसूत्राणि शृणु साम्प्रतम्॥
Verse 7
कार्यं सूत्रद्वयं पादे जङ्घामध्ये तथापरं जानौ सूत्रद्वयं कार्यमूरूमध्ये तथापरं
पादे सूत्रद्वयं कार्यं जङ्घामध्ये तथापरम्। जानौ सूत्रद्वयं कार्यम् ऊरूमध्ये तथापरम्॥
Verse 8
मेढ्रे तथापरं कार्यं कट्यां सूत्रन्तथापरं मेखलाबन्धसिद्ध्यर्थं नाभ्यां चैवापरन्तथा
मेढ्रे तथापरं कार्यं कट्यां सूत्रं तथापरम्। मेखलाबन्धसिद्ध्यर्थं नाभ्यां चैवापरं तथा॥
Verse 9
हृदये च तथा कार्यं कण्ठे सूत्रद्वयं तथा ललाते चापरं कार्यं मस्तके च तथापरं
हृदये च तथा कार्यं कण्ठे सूत्रद्वयं तथा। ललाटे चापरं कार्यं मस्तके च तथापरम्॥
Verse 10
मुकुटोपरि कर्तव्यं सूत्रमेकं विचक्षणैः सूत्राण्यूर्ध्वं प्रदेयानि सप्तैव कमलोद्भव
मुकुटोपरि कर्तव्यं सूत्रमेकं विचक्षणैः। सूत्राण्यूर्ध्वं प्रदेयानि सप्तैव कमलोद्भव॥
Verse 11
कक्षात्रिकान्तरेणैव घट् सूत्राणि प्रदापयेत् मध्यसूत्रं तु सन्त्यज्य सूत्राण्येव निवेदयेत्
कक्षात्रिकान्तरेणैव घटसूत्राणि प्रदापयेत्। मध्यसूत्रं तु सन्त्यज्य सूत्राण्येव निवेदयेत्॥
Verse 12
ललाटं नासिकावक्त्रं कर्तव्यञ्चतुरङ्गुलं ग्रीवाकर्णौ तु कर्तव्यौ आयामाच्चतुरङ्गुलौ
ललाटं नासिकावक्त्रं कर्तव्यं चतुरङ्गुलम्। ग्रीवाकर्णौ तु कर्तव्यौ आयामाच्चतुरङ्गुलौ॥
Verse 13
द्व्यङ्गुले हनुके कार्ये विस्ताराच्चिबुकन्तथा अष्टाङ्गुलं ललाटन्तु विस्तारेण प्रकीर्तितम्
द्व्यङ्गुले हनुके कार्ये विस्ताराच्चिबुकं तथा। अष्टाङ्गुलं ललाटं तु विस्तारेण प्रकीर्तितम्॥
Verse 14
परेण द्व्यङ्गुलौ शङ्खौ कर्तव्यावलकान्वितौ चतुरङ्गुलमाख्यातमन्तरं कर्णनेत्रयोः
परेण द्व्यङ्गुलौ शङ्खौ कर्तव्यावलकान्वितौ। चतुरङ्गुलमाख्यातमन्तरं कर्णनेत्रयोः॥
Verse 15
द्व्यङ्गुलौ पृथुकौ कर्णौ कर्णापाङ्गार्धपञ्चमे भ्रूसमेन तु सूत्रेण कर्णश्रोत्रं प्रकीर्तितम्
द्व्यङ्गुलौ पृथुकौ कर्णौ कर्णापाङ्गार्धपञ्चमे। भ्रूसमेन तु सूत्रेण कर्णश्रोत्रं प्रकीर्तितम्॥
Verse 16
विद्धं षडङ्गुलं कर्णमविद्धञ्चतुरङ्गुलम् चिवुकेन समं विद्धमविद्धं वा षडङ्गुलम्
कर्णस्य विद्धभागः षडङ्गुलप्रमाणः स्यात्, अविद्धभागश्चतुरङ्गुलः। चिबुकेन समं सम्यग्विद्धं कार्यं; अथवा अविद्धमेव स्थाप्यं, तदा षडङ्गुलप्रमाणम्।
Verse 17
गन्धपात्रं तथावर्तं शष्कुलीं कल्पयेत्तथा द्व्यङ्गुलेनाधरः कार्यस्तस्यार्धेनोत्तराधरः
गन्धपात्रं तथावर्तं शष्कुलीं च यथाविधि कल्पयेत्। अधरः द्व्यङ्गुलप्रमाणः कार्यः, उत्तराधरस्तस्यार्धप्रमाणः।
Verse 18
अर्धाङ्गुलं तथा नेत्रं वक्त्रन्तु चतुरङ्गुलम् आयामेन तु वैपुल्यात् सार्धमङ्गुलमुच्यते
नेत्रं अर्धाङ्गुलप्रमाणं कार्यम्; वक्त्रं तु चतुरङ्गुलम्। आयामविस्तारयोः सार्धमङ्गुलप्रमाणमिति कथ्यते।
Verse 19
अव्यात्तमेवं स्याद्वक्त्रं व्यात्तं त्र्यङ्गुलमिष्यते नासावंशसमुच्छ्रायं मूले त्वेकाङ्गुलं मतम्
अव्यात्ते वक्त्रे यथोक्तमेव स्यात्; व्यात्ते तु त्र्यङ्गुलप्रमाणं विवरमिष्यते। नासावंशस्य समुच्छ्रायः मूले एकाङ्गुलप्रमाणो मतः।
Verse 20
उच्छ्राया द्व्यङ्गुलं चाग्रे करवीरोपमाः स्मृताः मुकुटोपरि इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः तथा गोजी इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः अन्तरं चक्षुषोः कार्यं चतुरङ्गुलमानतः
अग्रे उच्छ्रायः द्व्यङ्गुलप्रमाणः, करवीरकलीसदृश इति स्मृतम्। चक्षुषोर्द्वयोर्मध्ये अन्तरं चतुरङ्गुलमानतः कार्यम्।
Verse 21
द्व्यङ्गुलं चाक्षिकोणं च द्व्यङ्गुलं चान्तरं तयोः तारा नेत्रत्रिभागेण दृक्तारा पञ्चमांशिका
अक्षिकोणं द्व्यङ्गुलप्रमाणं स्यात्, तयोर्मध्येऽन्तरमपि द्व्यङ्गुलम्। नेत्रस्य तारा त्रिभागप्रमाणेन, दृक्तारा तु तारायाः पञ्चमांशप्रमाणेन विधेयाः।
Verse 22
त्र्यङ्गुलं नेत्रविस्तारं द्रोणी चार्धाङ्गुला मता तत्समाणा भ्रुवोर्लेखा भ्रुवौ चैव समे मते
नेत्रविस्तारः त्र्यङ्गुलप्रमाणः प्रोक्तः। द्रोणी चार्धाङ्गुलप्रमाणा मता। तद्वत्समाणा भ्रुवोर्लेखा, भ्रुवौ च समे सममिते मते।
Verse 23
भ्रूमध्यं द्व्यङ्गुलं कार्यं भ्रूदैर्घ्यं चतुराङ्गुलम् षट्त्रिंशदङ्गुलायामम्मस्तकस्य तु वेष्टनम्
भ्रूमध्यं द्व्यङ्गुलप्रमाणं कार्यम्, भ्रूदैर्घ्यं चतुरङ्गुलम्। मस्तकस्य वेष्टनं तु षट्त्रिंशदङ्गुलायामप्रमाणं भवेत्।
Verse 24
मूर्तीनां केशवादीनां द्वात्रिंशद्वेष्टनं भवेत् पञ्चनेत्रा त्वधोग्रीवा विस्ताराद्वेष्टनं पुनः
केशवादीनां मूर्तीनां द्वात्रिंशद्वेष्टनं भवेत्। पञ्चनेत्रायां त्वधोग्रीवायां विस्तारानुसाराद्वेष्टनं पुनर्निर्णीयते।
Verse 25
त्रिगुणन्तु भवेदूर्ध्वं विस्तृताष्टाङ्गुलं पुनः ग्रीवात्रिगुणमायामं ग्रीवावक्षोन्तरं भवेत्
ऊर्ध्वं तु त्रिगुणं कार्यं, विस्तृतं पुनरष्टाङ्गुलम्। ग्रीवायाः त्रिगुणमायामं स्यात्, ग्रीवावक्षोन्तरं तदनुसारं भवेत्।
Verse 26
स्कन्धावष्टाङ्गुलौ कार्यौ त्रिकलावंशकौ शुभौ सप्तनेत्रौ स्मृतौ बाहू प्रबाहू षोडशाङ्गुलौ
स्कन्धौ अष्टाङ्गुलप्रमाणौ कार्यौ। त्रिकलावंशकमानतः शुभौ ऊर्ध्वबाहू। बाहू सप्तनेत्रप्रमाणौ स्मृतौ, प्रबाहू षोडशाङ्गुलप्रमाणौ।
Verse 27
त्रिकलौ विस्तृतौ बाहू प्रबाहू चापि तत्समौ बाहुदण्डोर्ध्वतो ज्ञेयः परिणाहः कला नव
त्रिकलाविस्तारौ बाहू, प्रबाहू चापि तत्समौ। बाहुदण्डोर्ध्वतः परिणाहः नवकला इति ज्ञेयः।
Verse 28
सप्तदशाङ्गुलो मध्ये कूर्पारोर्धे च षोडश कूर्पारस्य भवेन्नाहः त्रिगुणः कमलोद्भव
मध्ये सप्तदशाङ्गुलं, कूर्पारोर्ध्वे षोडश। कूर्पारस्य नाहः त्रिगुणः इति कमलोद्भव।
Verse 29
नाहः प्रबाहुमध्ये तु षोडशाङ्गुल उच्यते अग्रहस्ते परीणाहो द्वादशाङ्गुल उच्यते
प्रबाहुमध्ये नाहः षोडशाङ्गुलः उच्यते। अग्रहस्ते परिणाहः द्वादशाङ्गुलः उच्यते।
Verse 30
विस्तरेण करतलं कीर्तितं तु षडङ्गुलम् दैर्घ्यं सप्ताङ्गुलं कार्यं मध्या पज्चाङ्गुला मता
करतलस्य विस्तारे षडङ्गुलं कीर्तितम्। दैर्घ्यं सप्ताङ्गुलं कार्यम्, मध्यप्रमाणं पञ्चाङ्गुलं मतम्।
Verse 31
तर्जन्यनामिका चैव तस्मादर्धाङ्गुलं विना कनिष्ठाङ्गुष्ठकौ कार्यौ चतुरङ्गुलसम्मितौ
तर्जनीनामिका च तस्मात् प्रमाणात् अर्धाङ्गुलं हीने कार्ये; कनिष्ठाङ्गुष्ठकौ तु चतुरङ्गुलसम्मितौ विधेयौ।
Verse 32
भ्रूदैर्घ्याच्चतुरङ्गुला इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः द्विपर्वोङ्गुष्ठकः कार्यः शेषागुल्यस्त्रिपर्विकाः सर्वासां पर्वणोर्धेन नखमानं विधीयते
भ्रूदैर्घ्याच्चतुरङ्गुला इति चिह्नितपुस्तकपाठः। द्विपर्वोऽङ्गुष्ठकः कार्यः, शेषाङ्गुल्यस्त्रिपर्विकाः; सर्वासां पर्वणोर्धेन नखमानं विधीयते।
Verse 33
वक्षसो यत् प्रमाणन्तु जठरं तत्प्रमाणतः अङ्गुलैकं भवेन्नाभी वेधेन च प्रमाणतः
वक्षसः यत् प्रमाणं तत् जठरस्यापि प्रमाणं भवेत्। नाभिः अङ्गुलैकप्रमाणा, वेधेनापि तदनुसारतः प्रमाणिता।
Verse 34
ततो मेढ्रान्तरं कार्यं तालमात्रं प्रमाणतः नाभिमध्ये प्रीणाहो द्विचत्वारिंशदङ्गुलैः
ततो मेढ्रान्तरं तालमात्रप्रमाणतः कार्यम्। नाभिमध्ये प्रीणाहः द्विचत्वारिंशदङ्गुलैः प्रमाणतः विधीयते।
Verse 35
अन्तरं स्तनयोः कार्यं तालमात्रं प्रमाणतः चिवुकौ यवमानौ तु मण्डलं द्विपदं भवेत्
स्तनयोः अन्तरं तालमात्रप्रमाणतः कार्यम्। चिवुकौ यवमानौ स्याताम्; मण्डलं च द्विपदप्रमाणं भवेत्।
Verse 36
चतुःषष्ट्यङ्गुलं कार्यं वेष्टनं वक्षसःस्फुटम् चतुर्मुखञ्च तदधोवेष्टनं परिकीर्तितम्
वक्षसः स्फुटे वेष्टनं चतुःषष्ट्यङ्गुलप्रमाणं कार्यम्। तदधः स्थितं वेष्टनं चतुर्मुखं (चतुर्भिः पटलैः) परिकीर्तितम्।
Verse 37
परिणाहस् तथा कट्या चतुःपञ्चाशदङ्गुलैः विस्तारश्चोरुमूले तु प्रोच्यते द्वादशङ्गुलः
कट्याः परिणाहः चतुःपञ्चाशदङ्गुलैः कार्यः। ऊरुमूले तु विस्तारः द्वादशाङ्गुलः इति प्रोच्यते।
Verse 38
तस्मादभ्यधिकं मध्ये ततो निम्नतरं क्रमात् विस्तृताष्टाङ्गुलं जानुत्रिगुणा परिणाहतः
तस्मात् मध्येऽभ्यधिकं कार्यं ततः क्रमात् निम्नतरं भवेत्। विस्तारः अष्टाङ्गुलः, जानौ तु परिणाहः तस्य त्रिगुणः।
Verse 39
जङ्घामध्ये तु विस्तारः सप्ताङ्गुल उदाहृतः त्रिगुणा परिधिश्चास्य जङ्घाग्रं पञ्चविस्तरात्
जङ्घामध्ये विस्तारः सप्ताङ्गुलः इति उदाहृतः। अस्य परिधिः त्रिगुणा; जङ्घाग्रे तु विस्तारः पञ्चाङ्गुलः।
Verse 40
त्रिगुणा परिधिश्चास्य पादौ तालप्रमाणकौ आयामादुत्थितौ पादौ चतुरङ्गुलमेव च
अस्य परिधिः त्रिगुणा। पादौ तालप्रमाणकौ। आयामात् अग्रे उत्थितौ पादौ चतुरङ्गुलप्रमाणौ एव।
Verse 41
गुल्फात् पूर्वं तु कर्तव्यं प्रमाणाच्चतुरङ्गुलम् त्रिकलं विस्तृतौ पादौ त्र्यङ्गुलो गुह्यकः स्मृतः
गुल्फात् पूर्वं प्रमाणानुसारं चतुरङ्गुलं विन्यासः कार्यः। पादौ विस्तृतौ त्रिकलविस्तारौ स्मृतौ, गुह्यकप्रदेशस्तु त्र्यङ्गुलपरिमाणः कथितः।
Verse 42
पञ्चाङ्गुलस्तु नाहोस्य दीर्घा तद्वत् प्रदेशिनी अष्टमाष्टांशतोन्यूनः शेषाङ्गुल्यः क्रमेण तु
नाभेः प्रदेशः पञ्चाङ्गुलपरिमाणः। प्रदेशिनी तद्वत् दीर्घा ज्ञेया। शेषाङ्गुल्यस्तु क्रमेण अष्टमाष्टांशतो न्यूनाः स्युः।
Verse 43
सपादाङ्गुलमुत्सेधमङ्गुष्टस्य प्रकीर्तितं यवोनमङ्गुलं कार्यमङ्गुष्ठस्य नखं तथा
अङ्गुष्ठस्य उत्सेधः सपादाङ्गुलः प्रकीर्तितः। अङ्गुष्ठनखं तु यवोनमङ्गुलपरिमाणं कारयेत्।
Verse 44
चूचुकौ इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः अर्धाङ्गुलं तथान्यासां क्रमान् न्यूनं तु कारयेत् अङ्गुलौ वृषणौ कार्यौ मेढ्रं तु चतुरङ्गुलम्
“चूचुकौ” इति चिह्नितपुस्तकपाठः। अन्येषां तु अर्धाङ्गुलक्रमेण न्यूनं कारयेत्। वृषणौ अङ्गुलद्वयपरिमाणौ, मेढ्रं चतुरङ्गुलपरिमाणं कार्यम्।
Verse 45
परिणाहोत्र कोषाग्रं कर्तव्यञ्चतुरङ्गुलम् षडङ्गुलपरीणाहौ वृषणौ परिकीर्तितौ
परिणाहतः कोषाग्रं चतुरङ्गुलपरिमाणं कर्तव्यम्। वृषणौ तु षडङ्गुलपरिणाहौ इति परिकीर्तितौ।
Verse 46
प्रतिमा भूषणाढ्या स्यादेतदुद्देशलक्षणम् अनयैव दिशा कार्यं लोके दृष्ट्वा तु लक्षणम्
प्रतिमा भूषणसमृद्धा भवेत्—एष एतदुद्देशलक्षणं कथ्यते। अनयैव विधया लोके दृष्टान् लक्षणचिह्नान् निरीक्ष्य दिशा-विन्यासः कार्यः।
Verse 47
दक्षिणे तु करे चक्रमधस्तात् पद्ममेव च वामे शङ्खं गदाधस्ताद्वासुदेवस्य लक्षणात्
दक्षिणकरे चक्रं, तदधस्तात् पद्ममेव च। वामे शङ्खं, गदाधस्तात्—एतानि वासुदेवस्य लक्षणानि।
Verse 48
श्रीपुष्टौ वापि कर्तव्ये पद्मवीणाकरान्विते ऊरुमात्रोच्छितायामे मालाविद्याधरौ तथा
श्रीपुष्ट्यौ अपि कर्तव्ये पद्म-वीणाकरान्विते। ऊरुमात्रोच्छितायामे, मालाधरौ विद्याधरौ तथा।
Verse 49
प्रभामण्डलसंस्थौ तौ प्रभा हस्त्यादिभूषणा पद्माभं पादपीठन्तु प्रतिमास्वेवमाचरेत्
प्रभामण्डले संस्थौ तौ; प्रभा हस्त्यादिभूषणैः भूष्या। पादपीठं तु पद्माभं; प्रतिमासु एवम् आचरेत्।
Frequently Asked Questions
A rigorous tala–aṅgula iconometric canon: defining units (svāṅgula, golaka/kālanetra), center-marking, sūtra placements, and precise proportions for head, face, limbs, girths, and emblem positioning for Vāsudeva.
By treating correct proportion, orientation, and emblematic accuracy as dharmic disciplines that make the icon a fit locus for prāṇa-pratiṣṭhā and worship—aligning craftsmanship (śilpa) with devotion (bhakti) and ritual efficacy toward puruṣārtha.