Adhyaya 43
Chapter 43 — प्रासाददेवतास्थापनम् (Installation of Deities in a Temple)
अग्निर्भगवान् प्रासादस्य विधिवत् देवतास्थापनया प्रतिमासंस्कारैश्च यथार्थं प्राणप्रतिष्ठां निर्दिशति। पञ्चायतनन्यायेन वासुदेवो/नारायणः मध्ये, दिक्षु च देवताविन्यासः—आग्नेये वामनः, नैऋत्ये नृहरिः, वायव्ये हयग्रीवः, ईशाने वराहः; अन्येऽपि विन्यासाः नवधामादयः, लोकपाल-ग्रह-दशावतारसमूहाः, त्रयोदशायतनं च, मध्ये विश्वरूपहरिः। अनन्तरं प्रतिमालक्षणं—मृद्-दारु-लोह-रत्न-शिला-गन्ध-द्रव्य-पुष्पादिषु प्रतिमानिर्माणः, काले पूजिते फलप्राप्तिः। शिलाचयनविधिः वर्णानुसारवर्णैः सह, अनुपलब्धौ सिंहविद्यया प्रायश्चित्त-प्रतिस्थापनं। ततः शिलाकर्मपूर्वसंस्काराः—वनग्रहणं, व्रजयागः, बलिदानं, उपकरणपूजा, अस्त्रमन्त्रप्रोक्षणं, नृसिंहरक्षा, पूर्णाहुतिः, भूतबलिः, देशदेवतादीनां शमन-निर्वासनं, स्वप्नमन्त्रेण परीक्षा, शिल्पिनो विष्णु-विश्वकर्मात्मभावः, शिलाखण्डस्य कार्यशालां नयनं च विधिपूर्वकं पूजनम्।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये प्रासादलक्षणं नाम द्वाचत्त्वारिंशो ऽध्यायः अथ त्रिचत्वारिंशो ऽध्यायः प्रासाददेवतास्थापनं भगवानुवाच प्रासादे देवताः स्थाप्या वक्ष्ये ब्रह्मन् शृणुष्व मे पञ्चायतमध्ये तु वासुदेवं निवेशयेत्
इत्यादिमहापुराणे आग्नेये ‘प्रासादलक्षणं’ नाम द्वाचत्वारिंशोऽध्यायः समाप्तः। अथ त्रिचत्वारिंशोऽध्यायः—‘प्रासाददेवतास्थापनम्’। भगवानुवाच—प्रासादे देवताः स्थाप्याः; वक्ष्ये ब्रह्मन् शृणुष्व मे। पञ्चायतनमध्ये तु वासुदेवं निवेशयेत्।
Verse 2
वामनं नृहरिञ्चाश्वशीर्षं तद्वञ्च शूकरं आग्नेये नैरृते चैव वायव्ये चेशगोचरे
आग्नेये वामनं न्यसेत्; नैरृते नृहरिं; वायव्ये अश्वशीर्षं; तथा ईशगोचरे (ईशाने) शूकरं विन्यसेत्।
Verse 3
अथ नारायणं मध्ये आग्नेय्यामम्बिकां न्यसेत् नैरृत्यां भास्करं वायौ ब्रह्माणं लिङ्गमीशके
अथ मध्ये नारायणं स्थापयेत्। आग्नेय्यामम्बिकां न्यसेत्; नैरृत्यां भास्करं; वायौ ब्रह्माणं; ईशके (ईशाने) लिङ्गं च स्थापयेत्।
Verse 4
अथवा रुद्ररूपन्तु अथवा नवधामसु वासुदेवं न्यसेन्मध्ये पूर्वादौ वामवामकान्
अथवा रुद्ररूपेण देवतां स्थापयेत्; अथवा नवधामसु मध्ये वासुदेवं न्यसेत्, पूर्वादारभ्य वामावर्तक्रमेण यथाक्रमं विन्यसेत्।
Verse 5
इन्द्रादीन् लोकपालांश् च अथवा नवधामसु पञ्चायतनकं कुर्यात् मध्ये तु पुरुषोत्तमं
इन्द्रादीन् लोकपालांश्च स्थापयेत्; अथवा नवधामसु पञ्चायतनकं कुर्यात्, मध्ये तु पुरुषोत्तमं न्यसेत्।
Verse 6
लक्ष्मीवैश्रवणौ पूर्वं दक्षे मातृगणं न्यसेत् स्कन्दं गणेशमीशानं सूर्यादीन् पश्चिमे ग्रहान्
पूर्वे लक्ष्मीवैश्रवणौ न्यसेत्; दक्षे मातृगणं स्थापयेत्; ततः स्कन्दं गणेशमीशानं च; पश्चिमे सूर्यादीन् ग्रहान् विन्यसेत्।
Verse 7
उत्तरे दश मत्स्यादीनाग्नेय्यां चण्डिकां तथा नैरृत्यामम्बिकां स्थाप्य वायव्ये तु सरस्वतीं
उत्तरे मत्स्यादिदशावतारान् न्यसेत्; आग्नेय्यां चण्डिकां स्थापयेत्; नैरृत्यां अम्बिकां स्थाप्य, वायव्ये सरस्वतीं न्यसेत्।
Verse 8
पद्मामैशे वासुदेवं मध्ये नारायणञ्च वा त्रयोदशालये मध्ये विश्वरूपं न्यसेद्धरिं
पद्मासने मध्ये वासुदेवं न्यसेत्, अथवा नारायणं वा; त्रयोदशालयविन्यासे मध्ये विश्वरूपं हरिं स्थापयेत्।
Verse 9
पूर्वादौ केशवादीन् वा अन्यधामस्वयं हरिं मृण्मयी दारुघटिता लोहजा रत्नजा तथा
पूर्वादिदिक्षु केशवादिरूपेण वा अन्यधामस्थितं स्वयमेव हरिं प्रतिमां कुर्यात्। सा मृण्मयी, दारुनिर्मिता, लोहजा, रत्नजा च भवेत्।
Verse 10
शैलजा गन्धजा चैव कौसुमी सप्तधा स्मृता कौसुमी गन्धजा चैव मृण्मयी प्रतिमा तथा
प्रतिमाः सप्तधा स्मृताः—शैलजा, गन्धजा, कौसुमी च। तथा कौसुमी, गन्धजा, मृण्मयी प्रतिमा च (इत्यादि भेदाः)।
Verse 11
तत्कालपूजिताश् चैताः सर्वकामफलप्रदाः अथ शैलमयीं वक्ष्ये शिला यत्र च गृह्यते
एताः प्रतिमाः यथाकालपूजिताः सर्वकामफलप्रदाः। अधुना शैलमयीं वक्ष्ये—यत्र शिला गृह्यते तस्य लक्षणम्।
Verse 12
पर्वतानामभावे च गृह्णीयाद्भूगतां शिलां पाण्डरा ह्य् अरुणा पीता कृष्णा शस्ता तु वैर्णिनां
पर्वतानामभावे भूगतां शिलां गृह्णीयात्। पाण्डरा, अरुणा, पीता, कृष्णा च शिलाः वर्णिनां यथायोग्यं प्रशस्ताः।
Verse 13
न यदा लभ्यते सम्यग् वर्णिनां वर्णतः शिला वर्णाद्यापादानं तत्र जुह्यात् सिंहविद्यया
यदा वर्णिनां वर्णतः सम्यक् शिला न लभ्यते, तदा वर्णाद्यापादानं कृत्वा सिंहविद्यया जुह्यात्।
Verse 14
शिलायां शुक्लरेखाग्र्या कृष्णाग्र्या सिंहहोमतः कांस्यघण्टानिनादा स्यात् पुंलिङ्गा विस्फुलिङ्गिका
शिलायां यदा शुक्लरेखा अग्र्या स्यात् कृष्णाग्र्या च, सिंहहोमे कांस्यघण्टानिनादवत् निनादो जायते, तदा ‘विस्फुलिङ्गिका’ पुंलिङ्गा इति बोध्या।
Verse 15
तन्मन्दलक्षणा स्त्री स्याद्रूपाभावान्नपुंसका दृश्यते मण्डलं यस्यां सगर्भां तां विवर्जयेत्
तन्मण्डललक्षणा स्त्री उच्यते; रूपाभावात् नपुंसका इति मन्यते। यस्यां मण्डलं दृश्यते, तां सगर्भां विवर्जयेत्।
Verse 16
प्रतिमार्थं वनं गत्वा व्रजयागं समाचरेत् तत्र खात्वोपलिप्याथ मण्डपे तु हरिं यजेत्
प्रतिमार्थं वनं गत्वा व्रजयागं समाचरेत्। तत्र भूमिं खात्वा उपलिप्य, मण्डपे तु हरिं यजेत्।
Verse 17
बलिं दत्वा कर्मशस्त्रं टङ्कादिकमथार्चयेत् हुत्वाथ शालितोयेन अस्त्रेण प्रोक्षयेच्छिलां
बलिं दत्वा, कर्मशस्त्रं टङ्कादिकं च अर्चयेत्। हुत्वा, शालितोयेन अस्त्रेण शिलां प्रोक्षयेत्।
Verse 18
रक्षां कृत्वा नृसिंहेन मूलमन्त्रेण पूजयेत् हुत्वा पूर्णाहुतिं दद्यात्ततो भूतबलिं गुरुः
रक्षां कृत्वा नृसिंहेन, मूलमन्त्रेण पूजयेत्। हुत्वा पूर्णाहुतिं दद्यात्, ततः भूतबलिं गुरुः।
Verse 19
अन्यधामसु यज्ञविदिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः युग्मधामस्वयं हरिमिति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः कौमुदी इति ख, घ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः उन्मत्तलक्षणा इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः मन्त्रयेदिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः अत्र ये संस्थिताः सत्त्वा यातुधानाश् च गुह्यकाः सिद्धादयो वा ये चान्ये तान् सम्पूज्य क्षमापयेत्
अत्र ये संस्थिताः सत्त्वा यातुधानाश्च गुह्यकाः सिद्धादयोऽथ वा अन्ये, तान् सर्वान् विधिवत् सम्पूज्य क्षमां प्रार्थयेत्, यथा कर्म निर्विघ्नं प्रवर्तते।
Verse 20
विष्णुबिम्बार्थमस्माकं यात्रैषा केशवाज्ञया विष्ण्वर्थं यद्भवेत् कार्यं युष्माकमपि तद्भवेत्
केशवाज्ञया विष्णुबिम्बार्थम् अस्माकं यात्रैषा प्रवृत्ता; विष्ण्वर्थं यत् कार्यं भवेत्, तद् युष्माकमपि कार्यं भवतु।
Verse 21
अनेन बलिदानेन प्रीता भवत सर्वथा
अनेन बलिदानेन यूयं सर्वथा प्रीताः भवत।
Verse 22
क्षमेण गच्छतान्यत्र मुक्त्वा स्थानमिदं त्वरात् अप्_४३०२१च्देएवं प्रबोधिताः सत्त्वा यान्ति तृप्ता यथासुखं शिल्पिभिश् च चरुं प्राश्य स्वप्नमन्त्रं जपेन्निशि
क्षमया गच्छत अन्यत्र, स्थानमिदं त्वरया मुञ्चत। एवं प्रबोधिताः सत्त्वा यान्ति तृप्ताः यथासुखम्। ततः शिल्पिभिः सह चरुं प्राश्य, निशि स्वप्नमन्त्रं जपेत्।
Verse 23
ॐ नमः सकललोकाय विष्णवे प्रभविष्णवे विश्वाय विश्वरूपाय स्वप्नाधिपतये नमः
ॐ नमः सकललोकाय विष्णवे प्रभविष्णवे। विश्वाय विश्वरूपाय स्वप्नाधिपतये नमः॥
Verse 24
आचक्ष्व देवदेवेश प्रसुप्तोस्मि तवान्तिकं स्वप्ने सर्वाणि कार्याणि हृदिस्थानि तु यानि मे
आचक्ष्व देवदेवेश परमेश्वर—अहं तव समीपे प्रसुप्तोऽस्मि; स्वप्ने मे हृदिस्थानि सर्वाणि कार्याणि संकल्पाश्च प्रकाशन्ते, यानि मम सन्ति।
Verse 25
ॐ ॐ ह्रूं फट् विष्णवे स्वाहा शुभे स्वप्ने शुभं सर्वं ह्य् अशुभे सिंहहोमतः प्रातरर्घ्यं शिलायां तु दत्वास्त्रेणास्त्रकं यजेत्
ॐ ॐ ह्रूं फट् विष्णवे स्वाहा—इति जपेत्। शुभे स्वप्ने सर्वं शुभमेव; अशुभे तु सिंहहोमं कुर्यात्। प्रातः शिलायां अर्घ्यं दत्त्वा, अस्त्रमन्त्रेण ‘अस्त्रकं’ यजेत्।
Verse 26
कुद्दालटङ्कशस्त्राद्यं मध्वान्याक्तमुखञ्चरेत् आत्मानं चिन्तयेद्विष्णुं शिल्पिनं विश्वकर्मकं
कुद्दाल-टङ्क-शस्त्रादीन् गृहीत्वा, मध्वादिभिरन्याक्तमुखः चरन्; आत्मानं विष्णुं चिन्तयेत्, विश्वकर्माणं दिव्यं शिल्पिनं च।
Verse 27
शस्त्रं विष्ण्वात्मकं दद्यात् मुखपृष्ठादि दर्शयेत् जितेन्द्रियः टङ्कहस्तः शिल्पी तु चतुरस्रकां
शस्त्रं विष्ण्वात्मकं दद्यात्, मुख-पृष्ठादि दर्शयेत्। जितेन्द्रियः टङ्कहस्तः शिल्पी चतुरस्रकां (आकृतिं) निर्मापयेत्।
Verse 28
श्वाधिपतये इति ख, चिह्नितपुअतकपाठः प्रपन्नो ऽस्मि इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः ॐ ॐ ह्रीं फडिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः विश्वकर्मणिमिति ख, ग, चिह्नितपुअतकपाठः विश्वात्मकमिति ग, घ, ङ, चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः शिलां कृत्वा पिण्डिकार्थं किञ्चिन्न्यूनान्तु कल्पयेत् रथे स्थाप्य समानीय सवस्त्रां कारुवेश्मनि पूजयित्वाथ घटयेत् प्रतिमां स तु कर्मकृत्
चिह्नितपुस्तकपाठेषु ‘श्वाधिपतये’, ‘प्रपन्नोऽस्मि’, ‘ॐ ॐ ह्रीं फड्’, ‘विश्वकर्मणिम्’, ‘विश्वात्मकम्’ इति पाठभेदाः। प्रतिमापिण्डिकार्थं शिलां कृत्वा किञ्चिन्न्यूनां कल्पयेत्। रथे स्थाप्य सवस्त्रां समानीय कारुवेश्मनि पूजयित्वा, ततः स कर्मकृत् प्रतिमां घटयेत्।
Frequently Asked Questions
The center is reserved for Vāsudeva (or Nārāyaṇa), with prescribed deities installed in the surrounding quarters according to dik-vinyāsa (directional assignment).
Āgneya: Vāmana; Nairṛti: Nṛhari (Narasiṃha); Vāyavya: Aśvaśīrṣa (Hayagrīva); Īśāna: Śūkara (Varāha).
It ritualizes technical acts—directional placement, material selection, tool consecration, protection and appeasement rites—so that craftsmanship and temple-building become disciplined dharmic action aligned with mantra, purity, and devotion.
The chapter prescribes substitution/oblation procedures using Siṃha-vidyā and, when dreams are inauspicious, performing Siṃha-homa to remediate obstacles.