Adhyaya 58
Chapter 58 — स्नानादिविधिः (Snānādi-vidhiḥ): Rules for Ritual Bathing and Related Consecration Rites
कलशाधिवासानन्तरं वास्तु–प्रतिष्ठाक्रमेऽग्निर्देवः स्नानादिविधिं निरूपयति, येन शिल्पिनिर्मितं बिम्बं जाग्रत्-शुद्धं लोकपूज्यं भवति। आचार्यः ईशानदिशि वैष्णवाग्निं स्थापयित्वा घनं गायत्रीहोमं करोति, सम्पातेन कलशान् अभिमन्त्र्य प्रतिष्ठापयति। कार्यशाला यजमानादयश्च शुद्ध्यन्ते; वाद्यघोषेण दक्षिणहस्ते (देशिकस्यापि) रक्षाकौतुकबन्धनं विधीयते। बिम्बं संस्थाप्य स्तुत्वा शिल्पिदोषविनाशं याचते, ततः स्नानमण्डपे नयति; नेत्रोन्मीलनं मन्त्रैर्हविर्भिश्च क्रियते। अभ्यङ्ग-उद्वर्तन-उष्णोदकप्रक्षालन-प्रोक्षणादि सहितं स्नपनं, तीर्थनदीजलैः सुगन्धिद्रव्यैः औषधिभिः पञ्चगव्येन च बहुमन्त्रपुटैः, बहुकलशैर्विष्ण्वावाहनपर्यन्तं विस्तरेण कथ्यते। अनन्तरं कौतुकमोचनं मधुपर्कः पवित्रकनिर्माणं धूपाञ्जनतिलकस्रगादिराजचिह्नोपचाराश्च; शोभायात्रा अष्टमङ्गलविन्यासश्च, अन्यदेवतासु हरादिष्वपि सामान्यः; ‘निद्रा’कलशस्य शिरोदेशे स्थापनं निर्दिश्यते।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये कलशाधिवासो नाम सप्तपञ्चाशत्तमो ऽध्यायः अथ अष्टपञ्चाशत्तमो ऽध्यायः स्नानादिविधिः भगवानुवाच ऐशान्यां जनयेत् कुण्डं गुरुर्वह्निञ्च वैष्णवं गायत्र्यष्टशतं हुत्वा सम्पातविधिना घटान्
इत्यादिमहापुराणे आग्नेये कलशाधिवासो नाम सप्तपञ्चाशत्तमोऽध्यायः समाप्तः। अथ अष्टपञ्चाशत्तमोऽध्यायः—स्नानादिविधिः। भगवानुवाच—ऐशान्यां दिशि गुरु: कुण्डं जनयेत्, वैष्णवं वह्निं प्रज्वालयेत्; गायत्र्यष्टशतं हुत्वा सम्पातविधिना घटान् संस्कुर्यात्।
Verse 2
प्रोक्षयेत् कारुशालायां शिल्पिभिर्मूर्तिपैर् व्रजेत् तूर्यशब्दैः कौतुकञ्च बन्धयेद्दक्षिणे करे
कारुशालायां प्रोक्षणं कुर्यात्; शिल्पिभिर्मूर्तिपैः सह व्रजेत्; तूर्यशब्दैः सह कौतुकं दक्षिणे करे बन्धयेत्।
Verse 3
विष्णवे शिपिविष्टेति ऊर्णासूत्रेण सर्षपैः पट्टवस्त्रेण कर्तव्यं देशिकस्यापि कौतुकं
“विष्णवे शिपिविष्टे” इति मन्त्रं जपन् ऊर्णासूत्रेण सर्षपैः पट्टवस्त्रेण च कौतुकं कुर्यात्; देशिकस्यापि तथैव कौतुकं कर्तव्यम्।
Verse 4
मण्डपे प्रतिमां स्थाप्य सवस्त्रां पूजितान् स्तुवन् नमस्तेर्च्ये सुरेशानि प्रणीते विश्वकर्मणा
मण्डपे प्रतिमां स्थापयित्वा सवस्त्रां पूजयित्वा स्तुत्वा च—“नमस्तेऽर्च्ये सुरेशानि, विश्वकर्मणा प्रणीते” इति वदेत्।
Verse 5
प्रभाविताशेषजगद्धात्रि तुभ्यं नमो नमः त्वयि सम्पूजयामीशे नारायणमनामयं
प्रभाविताशेषजगद्धात्रि तुभ्यं नमो नमः। त्वयि सम्पूजयाम्यीशे नारायणमनामयम्॥
Verse 6
रहिता शिल्पिदोषैस्त्वमृद्धियुक्ता सदा भव एवं विज्ञाप्य प्रतिमां नयेत्तां स्नानमण्डपं
“रहिता शिल्पिदोषैस्त्वमृद्धियुक्ता सदा भव” इति विज्ञाप्य प्रतिमां तां स्नानमण्डपं नयेत्।
Verse 7
शिल्पिनन्तोषयेद्द्रव्यैर् गुरवे गां प्रदापयेत् चित्रं देवेति मन्त्रेण नेत्रे चोन्मीलयेत्ततः
शिल्पिनं द्रव्यैः सन्तोषयेत्, गुरवे गां प्रदापयेत्। ततः “चित्रं देव” इति मन्त्रेण नेत्रे चोन्मीलयेत्।
Verse 8
मण्डले इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः अग्निर्ज्योतीति दृष्टिञ्च दद्याद्वै भद्रपीठके ततः शुक्लानि पुष्पाणि घृतं सिद्धार्थकं तथा
“मण्डले” इति चिह्नितपुस्तकपाठः। भद्रपीठके “अग्निर्ज्योतिः” इति मन्त्रेण दृष्टिं दद्यात्; ततः शुक्लानि पुष्पाणि घृतं सिद्धार्थकं तथा दद्यात्।
Verse 9
दूर्वां कुशाग्रं देवस्य दद्याच्छिरसि देशिकः मधुवातेति मन्त्रेण नेत्रे चाभ्यञ्जयेद्गुरुः
देशिकः देवस्य शिरसि दूर्वां कुशाग्रं च दद्यात्; “मधुवातेति” मन्त्रेण गुरुः नेत्रे चाभ्यञ्जयेत्।
Verse 10
हिरण्यगर्भमन्त्रेण इमं मेति च कीर्तयेत् घृतेनाभ्यञ्जयेत् पश्चात् पठन् घृतवतीं पुनः
हिरण्यगर्भमन्त्रेण “इमं मे” इति च कीर्तयेत्; पश्चात् घृतेनाभ्यञ्जयेत्, पठन् पुनः “घृतवतीम्”।
Verse 11
मसूरपिष्टे नोद्वर्त्य अतो देवेति कीर्तयन् क्षालयेदुष्णतोयेन सप्त ते ऽग्रेति देशिकः
मसूरपिष्टेनोद्वर्त्य “अतो देवे” इति कीर्तयन्; उष्णतोयेन क्षालयेत्, “सप्त तेऽग्रे” इति देशिकः।
Verse 12
द्रुपदादिवेत्यनुलिम्पेदापो हि ष्ठेति सेचयेत् नदीजैस्तीर्थजैः स्नानं पावमानीति रत्नजैः
“द्रुपदादिव” इत्यनुलिम्पेत्; “आपो हि ष्ठा” इति सेचयेत्। नदीजैस्तीर्थजैः स्नानं, रत्नजैः “पावमानी” इति।
Verse 13
समुद्रं गच्छ चन्दनैस्तीर्थमृत्कलशेन च शन्नो देवीः स्नापयेच्च गायत्र्याप्युष्णवारिणा
चन्दनैस्तीर्थमृत्कलशेन च समुद्रं गच्छ; “शन्नो देवीः” इति स्नापयेत्, गायत्र्या चोष्णवारिणा अपि स्नापयेत्।
Verse 14
पञ्चमृद्धिर्हिरण्येति स्नापयेत्परमेश्वरं सिकताद्भिरिर्मं मेति वल्मीकोदघटेन च
“पञ्चमृद्धिः” इत्यादि मन्त्रं तथा “हिरण्येति” इति जप्त्वा परमेश्वरं स्नापयेत्। तथा सिकताभिः “इर्मं मे” इति जपन्, वल्मीककृतघटेनोदकेनापि स्नानं कारयेत्।
Verse 15
तद्विष्णोरिति ओषध्यद्भिर्या ओषधीति मन्त्रतः यज्ञायज्ञेति काषायैः पञ्चभिर्गव्यकैस्ततः
“तद्विष्णोः” इत्यादि मन्त्रेण ओषध्यद्भिः कर्म कुर्यात्। “या ओषधीः” इति मन्त्रतः विधिवत्, तथा “यज्ञायज्ञेति” मन्त्रेण; ततः काषायैः पञ्चभिर्गव्यकैश्च क्रियामनुष्ठयेत्।
Verse 16
पयः पृथिव्यां मन्त्रेण याः फलिनी फलाम्बुभिः विश्वतश् चक्षुः सौम्येन पूर्वेण कलसेन च
मन्त्रेण पयः पृथिव्यां निक्षिपेत् वा प्रोक्षयेत्। “याः फलिनी” इति फलाम्बुभिः फलवतीः शक्तीराह्वयेत्। “विश्वतश्चक्षुः” इति सर्वदर्शि चक्षुः स्थापयेत्, सौम्येन पूर्वेण कलसेन च कर्म कुर्यात्।
Verse 17
सोमं राजानमित्येवं विष्णो रराटं दक्षतः हंसः शुचिः पश्चिमेन कुर्यादुद्वर्तनं हरेः
“सोमं राजानम्” इत्येवं मन्त्रेण विष्णोः रराटं मर्दयेत् शुद्धये। दक्षतः “हंसः” इति, वामतः “शुचिः” इति, पश्चिमेन तु हरेरुद्वर्तनं कुर्यात्।
Verse 18
मूर्धानन्दिवमन्त्रेण धात्रीं मांसीं च के ददेत् मानस्तोकेति मन्त्रेण गन्धद्वारेति गन्धकैः
“मूर्धानं दिवम्” इत्यादि मन्त्रेण धात्रीं मांसीं च दद्यात्। “मा नः स्तोके” इति मन्त्रेण, तथा “गन्धद्वारे” इति वैदिकसूक्तेन, गन्धकद्रव्याणि समर्पयेत्।
Verse 19
मयूरपिच्छेनोद्वर्त्य इति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः गायत्र्या गन्धवारिणा इति ग, घ, ङ, चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः धात्रीमांस्युदकेन चेति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः इदमापेति च घटैर् एताशीतिपदस्थितैः एह्येहि भगवन् विष्णो लोकानुग्राहकारक
‘मयूरपिच्छेनोद्वर्त्य’ इति केषाञ्चित् पाठः; ‘गायत्र्या गन्धवारिणा स्नापयेत्’ इति त्रिषु पाठेषु; ‘धात्रीमांस्युदकेन च’ इति अन्यः। ततः अशीतिपदेषु स्थापितैः कलशैः ‘इदमापः…’ इति जपन्—‘एह्येहि भगवन् विष्णो लोकानुग्राहकारक’ इत्यावाहयेत्।
Verse 20
यज्ञभागं गृहाणेमं वासुदेव नमोस्तु ते अनेनावाह्य देवेशं कुर्यात् कौतुकमोचनं
‘यज्ञभागं गृहाणेमं वासुदेव नमोऽस्तु ते’ इति। अनेन मन्त्रेण देवेशमावाह्य कौतुकमोचनं कुर्यात्।
Verse 21
मुञ्चामि त्वेति सूक्तेन देशिकस्यापि मोचयेत् हिरण्मयेन पाद्यं दद्यादतो देवेति चार्घ्यकं
‘मुञ्चामि त्वा…’ इति सूक्तेन देशिकस्यापि मोचनं कुर्यात्। हिरण्मयेन पात्रेण पाद्यं दद्यात्; ततः ‘अतो देव…’ इति मन्त्रेणार्घ्यं निवेदयेत्।
Verse 22
मधुवाता मधुपर्कं मयि गृह्णामि चाचमेत् अक्षन्नमीमदन्तेति किरेद्दर्वाक्षतं बुधः
‘मधुवाता…’ इति जपन् मधुपर्कं गृह्णीयात्, ततश्चाचमेत्। ‘अक्षन्नमीमदन्तेति’ इति वदन् दर्व्या अक्षतान् किरेद् बुधः।
Verse 23
काण्डान्निर्मञ्छनं कुर्याद्गन्धं गन्धवतीति च उन्नयामीति माल्यञ्च इदं विष्णुः पवित्रकं
काण्डान्निर्मञ्छनं कृत्वा पवित्रकं विधीयते। गन्धं ददन् ‘गन्धवती’ इति वदेत्; माल्योन्नयने ‘उन्नयामि’ इति। इदं विष्णोः पवित्रकं (विधिः)।
Verse 24
वृहस्पते वस्त्रयुग्मं वेदाहमित्युत्तरीयकं महाव्रतेन सकलीपुष्पं चौषधयः क्षिपेत्
बृहस्पतेः पूजार्थं वस्त्रयुग्मं ‘वेदाहम्’ इति मन्त्रेण क्षिपेत्; ‘महाव्रतेन’ इत्यनेन उत्तरीयकं दद्यात्; तथा ‘सकली’ पुष्पं च औषधयश्च क्षिपेत्।
Verse 25
धूपं दद्याद्धूरसीति विभ्राट्सूक्तेन चाञ्जनं युञ्जन्तीति च तिलकं दीर्घायुष्ट्वेति माल्यकं
‘धूरसि’ इति मन्त्रेण धूपं दद्यात्; विभ्राट्सूक्तेन अञ्जनं दद्यात्; ‘युञ्जन्ती’ इति मन्त्रेण तिलकं कुर्यात्; ‘दीर्घायुष्ट्वे’ इति मन्त्रेण माल्यकं समर्पयेत्।
Verse 26
इन्द्रच्छत्रेति छत्रन्तु आदर्शन्तु विराजतः चामरन्तु विकर्णेन भूषां रथन्तरेण च
छत्रं ‘इन्द्रच्छत्रम्’ इति निर्दिशेत्; आदर्शं ‘विराजतः’ इति; चामरं ‘विकर्णेन’ इति; भूषां च ‘रथन्तरेण’ इति मन्त्रेण च।
Verse 27
व्यजनं वायुदैवत्यैर् मुञ्चामि त्वेति पुष्पकं वेदाद्यैः संस्तुतिं कुर्याद्धरेः पुरुषसूक्ततः
वायुदैवत्यैः व्यजनं समर्प्य ‘मुञ्चामि त्वे’ इति वदेत्; ततः पुष्पैः पुरुषसूक्ताद्यैर्वैदिकैः स्तोत्रैः हरेः संस्तुतिं कुर्यात्।
Verse 28
सर्वमेतत्समं कुर्यात् पिण्डिकादौ हरादिके देवस्योत्थानसमये सौपर्णं सूक्तमुच्चरेत्
पिण्डिकादौ तथा हरादिके च सर्वमेतत् समं कुर्यात्; देवस्योत्थानसमये सौपर्णं सूक्तम् उच्चरेत्।
Verse 29
उत्तिष्ठेति समुत्थाप्य शय्याया मण्डपे नयेत् शाकुनेनैव सूक्तेन देवं ब्रह्मरथादिना
“उत्तिष्ठ” इति वचनेन देवं समुत्थाप्य शय्यायाः मण्डपे नयेत्; शाकुनेनैव सूक्तेन ब्रह्मरथादिभिः देवस्य यात्रां कारयेत्।
Verse 30
अतो देवेति सूक्तेन प्रातिमां पिण्डिकां तथा श्रीसूक्तेन च शय्यायां विष्णोस्तु शकलीकृतिः
“अतो देव” इत्यादि सूक्तेन प्रातिमां पिण्डिकां च निर्माय; श्रीसूक्तेन शय्यायां विष्णोः शकलीकृतिं सम्यक् विन्यसेत्।
Verse 31
तत्त्वायामीति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः मृगराजं वृषं नागं व्यजनं कलशं तथा वैजयन्तीं तथा भेरीं दीपमित्यष्टमङ्गलं
“तत्त्वायामिति…” इति चिह्नितपुस्तकपाठः। अष्टमङ्गलानि—मृगराजः, वृषः, नागः, व्यजनम्, कलशः, वैजयन्ती, भेरी, दीपश्च।
Verse 32
दर्शयेदश्वसूक्तेन पाददेशे त्रिपादिति उखां पिधानकं पात्रमम्बिकां दर्विकां ददेत्
अश्वसूक्तेन दर्शयेत्; पाददेशे “त्रिपाद” इति स्थापयेत्। ततः उखां पिधानकं पात्रम् अम्बिकां दर्विकां च ददेत्।
Verse 33
मुषलोलूखलं दद्याच्छिलां सम्मार्जनीं तथा तथा भोजनभाण्डानि गृहोपकारणानि च
मुषलं उलूखलं शिलां सम्मार्जनीं च दद्यात्; तथा भोजनभाण्डानि गृहोपकारणानि च सर्वाणि प्रदद्यात्।
Verse 34
शिरोदेशे च निद्राख्यं वस्त्ररत्नयुतं घटं खण्डखाद्यैः पूरयित्वा स्नपनस्य विधिः स्मृतः
शिरोदेशे ‘निद्रा’ इति नाम्ना वस्त्ररत्नविभूषितं घटं स्थापयेत्। तं खण्डखाद्यैः पूरयित्वा स्नपनविधिः स्मृतः॥
Frequently Asked Questions
The chapter emphasizes a tightly ordered pratiṣṭhā-snapana pipeline: Īśāna-kūṇḍa and Vaiṣṇava fire setup, Gāyatrī-based homa (eight hundred oblations), sampāta-based kalaśa consecration, workshop prokṣaṇa, kautuka binding/release, netronmīlana, and a mantra-mapped bathing regimen using specified waters and substances (herbs, pañcagavya, perfumes), followed by pavitraka and royal upacāras.
It frames craftsmanship and ritual precision as sādhanā: purification of space, body, and icon, disciplined mantra-recitation, and regulated offerings culminate in invoking Viṣṇu’s grace for loka-anugraha (benefit of the worlds). The sequence turns technical Vāstu–pratiṣṭhā actions into dharmic worship that integrates bhukti (order, prosperity, communal stability) with mukti-oriented devotion and purity.
Kautuka functions as a protective consecration-thread marking ritual eligibility and safeguarding the rite; it is bound with specific materials and mantras, applied even to the deśika, and later ritually released (mocana) to conclude the protected phase.
Aṣṭamaṅgala are eight auspicious emblems (lion, bull, serpent, fly-whisk, kalaśa, vaijayantī, bherī, lamp) displayed to signal completeness, auspiciousness, and royal-temple legitimacy during installation and public-facing ritual phases.