Adhyaya 98
Chapter 98 — गौरीप्रतिष्ठाकथनम् (Gaurī-Pratiṣṭhā: Installation and Worship of Gaurī; Īśāna-kalpa Elements)
अध्यायः ९८ आरभ्यते लघु-पाठभेद-सूचनया, ततः गौरीप्रतिष्ठावर्णनं प्रवर्तते। ईश्वरः विधिं निर्दिशति—प्रथमं मण्डप-निर्माणं पूर्वाङ्ग-सम्पादनं च, अनन्तरं प्रतिष्ठास्थानस्य उन्नयनं स्थापनेन सह। साधकः मूर्तिमन्त्रेभ्यः आरभ्य शय्यामन्त्रपर्यन्तं क्रमशो न्यासं करोति; गुहामन्त्रं च, आत्मविद्यादि-क्रमं शिवपर्यन्तं, अन्ते ईशाननिवेशनं च। पराशक्तेः न्यासेन प्रतिष्ठा, पूर्वोक्तविधिना होम-जपौ, आहूतशक्तीनां संयोगः, क्रियाशक्त्यात्मिका पिण्डी-निर्माणश्च। देवी सर्वत्र व्यापिनीति ध्यायते, रत्नोपहारादयः स्थाप्यन्ते, ततः प्रतिमायां/आसने नियोज्यते। अन्ते क्रियाशक्तिः पीठे, ज्ञानशक्तिः विग्रहे विन्यस्य, अम्बिका-शिवां सादरं स्पृष्ट्वा समग्रैः उपचारैः पूजयति।
Shlokas
Verse 1
लिङ्गानामिति ज पिष्टकादि च तत्क्रमादिति छ , ज च मृष्टिमन्त्रेणेत्यादिः दीक्षणादिविधानत इत्य् अन्तः पाठो ग पुस्तके नास्ति शिवपूजा इति क अथाष्टनवतितमो ऽध्यायः गौरीप्रतिष्ठाकथनं ईश्वर उवाच वक्ष्ये गौरीप्रतिष्ठाञ्च पूजया सहितां शृणु मण्डपाद्यं पुरो यच्च संस्थाप्य चाधिरोपयेत्
“लिङ्गानामिति… पिष्टकादि च तत्क्रमादिति… मृष्टिमन्त्रेणेत्यादिः” इत्यादि पाठभेदाः; “दीक्षणादिविधानत इत्यन्तः पाठः” ग-पुस्तके नास्ति; अन्यत्र “शिवपूजा” इति पाठः। अथाष्टनवतितमोऽध्यायः—गौरीप्रतिष्ठाकथनम्। ईश्वर उवाच—गौरीप्रतिष्ठां पूजया सहितां वक्ष्ये, शृणु। मण्डपाद्यं पुरो यच्च संस्थाप्य, ततोऽधिरोप्य स्थापयेत्।
Verse 2
शय्यायान्तांश् च विन्यस्य मन्त्रान्मूर्त्यादिकान् गुह आत्मविद्याशिवान्तञ्च कुर्यादीशनिवेशनं
शय्यायान्तांश्च विन्यस्य मन्त्रान् मूर्त्यादिकान् तथा, गुहं चात्मविद्याशिवान्तं न्यस्य; तत ईशनिवेशनं कुर्यात्।
Verse 3
शक्तिं परां ततो न्यस्य हुत्वा जप्त्वा च पूर्ववत् सन्धाय च तथा पिण्डीं क्रियाशक्तिस्वरूपिणीं
ततः परां शक्तिं न्यस्य, पूर्ववत् हुत्वा जप्त्वा च; तथा सन्धाय, क्रियाशक्तिस्वरूपिणीं पिण्डीं च निर्मिमीत।
Verse 4
सदेशव्यापिकां ध्यात्वा न्यस्तरत्नादिकां तथा एवं संस्थाप्य तां पश्चाद्देवीन्तस्यान्नियोजयेत्
सर्वदेशव्यापिनीं देवीं ध्यात्वा रत्नादिभिरुपहारैः सम्यक् न्यस्तां च कल्पयित्वा, एवं संस्थाप्य तां पश्चात् तस्मिन् आसने/प्रतिमायां देवीं आवाह्य नियोजयेत्।
Verse 5
परशक्तिस्वरूपान्तां स्वाणुना शक्तियोगतः ततो न्यसेत् क्रियाशक्तिं पीठे ज्ञानञ्च विग्रहे
परशक्तिस्वरूपपर्यन्तं तां संनय्य, स्वसूक्ष्मप्राणेन शक्तियोगतः संयोज्य, ततः न्यासं कुर्यात्—पीठे क्रियाशक्तिं, विग्रहे ज्ञानं विन्यसेत्।
Verse 6
ततोपि व्यापिनीं शक्तिं समावाह्य नियोजयेत् अम्बिकां शिवनाम्नीञ्च समालभ्य प्रपूजयेत्
ततोऽपि व्यापिनीं शक्तिं समावाह्य विधिवत् नियोजयेत्। अम्बिकां शिवनाम्नीं च समालभ्य, पूर्णोपचारैः प्रपूजयेत्।
Frequently Asked Questions
Maṇḍapa and preliminaries → mantra-nyāsa (Mūrti through śayyā, plus Guha and Ātmavidyā-to-Śiva series) → Īśāna-niveśana → Parā-Śakti nyāsa with homa and japa → union of invoked powers and piṇḍī formation → all-pervasive visualization and offering placement → assignment of the Goddess into the locus → kriyā-śakti on pīṭha and jñāna on vigraha → worship of Ambikā/Śivā.
It treats installation as both a metaphysical invocation of Śakti and a technical protocol—precise nyāsa order, differentiated placements (pīṭha vs vigraha), and coordinated homa-japa—showing ritual craftsmanship as a disciplined path aligned with dharma and spiritual realization.
The opening notes record variant readings (e.g., phrases like “liṅgānām…”, “piṣṭakādi… in sequence”, “with the mṛṣṭi mantra…”) and state that an internal reading about initiation rules is absent in one manuscript, with another variant reading “Śiva-pūjā.”