Vyavahara
Judicial Law & Legal Procedures
Legal procedures, judicial decision-making, evidence rules, property law, and the administration of justice in ancient Indian society.
Adhyayas in Vyavahara
Adhyaya 253
Chapter 253 — व्यवहारकथनम् (The Account of Legal Procedure)
अग्निर्देवो व्यावहारधर्मान् प्रवर्तयन् ऋणशोधनस्य नियमं वदति। ब्राह्मणराजदेययोः प्राधान्येन शोधनक्रमः, राज्ञा दण्डेन च वसूलव्ययेन सह निष्पादनम्। दीनशूद्रादीनां कर्मणा शोधनम्, दीनब्राह्मणस्य तु क्रमशः किश्तिभिः। उत्तराधिकारिणां संयुक्तकुटुम्बस्य दम्पत्योश्च नियतशर्तेषु दायित्वम्। प्रतिभूः—उपस्थितेः प्रमाणस्य दानस्य च—बहुप्रतिभूनां नियमाः, अपलायने दण्डः, सार्वजनिकं दत्ते प्रतिभोः प्रत्यावर्तनम्। आधौ बन्धके च परित्यागसीमा, मोचनकालः, फलभोग्याधिः, नाशे जोखिमविभागः, मूल्यह्रासे प्रतिस्थापनम्। निक्षेपेऽपि औपनिधिके गूढमुद्रिते, राज्यकृतविघ्नदैवापत्तौ अपवादाः, अपहारिणः दण्डः—एवं राजसभायां धर्म्यं न्यायशासनं प्रतिष्ठाप्यते।
Adhyaya 254
Divya-pramāṇa-kathana (Explanation of Divine Proofs / Ordeals and Evidentiary Procedure)
अग्निर्देवो व्यावहारधर्मे विश्वसनीयसाक्षिणः स्वरूपं वदति, अयोग्यवर्गांश्च निराकरोति; स्तेयहिंसाद्यापत्कर्मसु व्यापकसाक्ष्यं च अनुमन्यते। साक्ष्यस्य नैतिकगौरवं निरूप्य सत्यगोपनं मिथ्यावचनं च पुण्यनाशकरं महापातकं इति दर्शयति, राजा च दण्डक्रमेण साक्ष्यं प्रवर्तयेत्। संशयनिर्णये बहून्, शीलवन्तः, अधिकयोग्यान् च प्राधान्येन गृह्णीयात्; विरोधे शपथे च क्रमदण्डाः, केषाञ्चिद् निर्वासनमपि। ततः मौखिकात् साक्ष्यात् लेख्यप्रमाणं प्रति गत्वा ऋणसंविदादिलेख्यस्य रचना, साक्ष्यङ्कनं, संशोधनं, भग्ने नूतनप्रतिस्थापनं, रसीदनिबन्धनं च विधत्ते। अन्ते दिव्यप्रमाणानि—तुला, अग्नि, जल, विष, कोष—गुरुतराभियोगेषु विधिपूर्वकं मन्त्रैः सह, वर्णशक्त्यनुरूप्येण च; लघुसंशये देवताशपथः, गुरुपादशपथः, इष्टपूर्तफलशपथश्च कथ्यते।
Adhyaya 255
Chapter 255: दायविभागकथनम् (On the Division of Inheritance)
अग्निर्देवः प्रमाणार्थदिव्यपरीक्षाभ्यः परं दायविभागं प्रवर्तयति, समाजस्थैर्यहेतुत्वेन कुटुम्बधननियमं धर्मोपायत्वेन दर्शयन्। पितुः स्वेच्छया विभागः—ज्येष्ठस्य विशेषः वा समभागः—इति; स्त्रीधनानिर्वाहे पत्नीनामपि समभागन्यायः। मृतोत्तरविभागे ऋणपरिशोधनं, दुहितॄणां शेषाधिकारः, स्वार्जितं सौहृददत्तं विवाहलाभश्च बहिष्कृताः। संयुक्तधनधर्माः, पितृसम्पादिते अधिकारः, विभागोत्तरजातपुत्राणां भागः च निर्दिश्यते। औरस-क्षेत्रज-पुत्रिकासुत-कानीन-पौनर्भव-दत्त-क्रीतादीनां पुत्रभेदाः, उत्तराधिकारक्रमः पिण्डकर्तव्यं च कथ्यते। पतितादिदोषैर्भागहरणं, किन्तु आश्रितानां साध्वीपत्नीभ्यश्च भरणपोषणविधानम्। स्त्रीधनस्य स्रोताः, तस्य परम्परागतगमनम्, विवाहविवाददण्डाः, आपत्काले स्त्रीधनप्रयोगः, सौतिग्रहणे प्रतिकरः, साक्ष्य-लेख्य-गृहक्षेत्रपृथक्भोगैर्विभागसिद्धिश्च निरूप्यते।
Adhyaya 256
Determination of Boundary Disputes and Related Matters (सीमाविवादादिनिर्णयः)
अत्र भगवान् अग्निः सीमाविवादनिर्णये व्यवहारधर्म्यं विधिं निरूपयति। देशज्ञैः—पार्श्वभूमिपतिभिः, ग्रामवृद्धैः, गोपालकैः, कृषकैः, वनचारिभिश्च—साक्ष्यं गृहीत्वा वृक्षसेतुबिल्वमृत्तिकास्थूपदेवालयवर्त्मकूपादिलक्षणैः सीमा अन्वेष्या। सत्यरक्षणाय साहसदण्डा क्रमशः, लक्षणाभावे वा स्वजनसाक्ष्याभावे राजा सीमास्थापकः। ततः सीमालङ्घनं, सीमाचिह्नविनाशः, लोकहितसेतुकर्म, अतिक्रमकूपनिषेधः, अकृष्टभूमौ करनिर्णयः, सत्यानृतघातदण्डाः, भोगोपभोगसम्बद्धदोषाः, पथग्रामान्ते अतिक्रमनियमाः, गोविषये केचन अपवादाः, गोपालदायित्वं दण्डप्रतिदानं च। ग्रामक्षेत्रयोर्मानपरिमाणं, नष्टचौर्यद्रव्यप्राप्तौ निवेदनकालमर्यादा, क्रेतृविक्रेतृदायित्वं, अचलदानस्य प्रतिबन्धः प्रकाशनं च, मूल्यनिर्णये विशेषज्ञाः, दासमोचनशर्ताः, विद्वद्ब्राह्मणपालनं सदाचारप्रमाणं च। अन्ते निगमश्रेणीनां शासनं, करारभङ्ग-अपहार-प्रतिनिधिकर्म, श्रमवाहनदायित्वं, करनियमाः, चौर्यनिग्रहार्थं राजनियन्त्रितं द्यूतं च—एवं राजधर्मः प्रमाणव्यवहारसमाजव्यवस्थया सह संगृह्यते।
Adhyaya 257
वाक्पारुष्यादिप्रकरणम् (The Topic of Verbal Abuse and Related Offences)
अत्राग्निर्देवो वाक्पारुष्यं साहसं च तथा कामसम्बन्धदोषान् सामाजिकापराधान् वाणिज्यकपटं चौर्यनिग्रहं च विधिवत् विभाग्य दण्डविधानं निरूपयति। विकलाङ्गरोगिणां परिहासेऽश्लीलशपथवाक्येषु च दण्डाः, वर्णानुसारं प्रसङ्गानुसारं (अनुलोमप्रतिलोमभेदेन) तथा ब्राह्मणविद्वत्-राज-देवतादिषु संरक्षितेषु लक्ष्येषु दण्डवृद्धिः कथ्यते। हस्तोत्क्षेपाद् रक्तस्रावभङ्गच्छेदादि-प्रमाणैः साहसदण्डाः, समूहहिंसायां कलहचौर्ये च दण्डद्विगुणीकरणं प्रतिदानसहितं निर्दिश्यते। ततः कूटमानतुला-मिश्रण-कार्टेलवत् मूल्यनियमनं, न्यायलाभमर्यादा, शुल्कविधानं तदपहारदण्डाश्चोच्यन्ते। अन्ते चौरलक्षणैः संशयविचारः, साक्ष्याभावे लिङ्गयुक्त्या निर्णयः, ग्रामसीमादायित्वं, देहदण्ड-मृत्युदण्डपर्यन्ता क्रमवृद्धिः, ब्राह्मणापराधिनां लाञ्छननिर्वासनविशेषश्च; राज्ञः पर्यवेक्षणं स्वयम् न्यायोपवेशनगुणाश्च धर्मस्य व्यवस्थाकरणत्वेन प्रशंस्यन्ते।
Adhyaya 258
Ṛग्विधानम् (Ṛgvidhāna) — Applications of Ṛgvedic Mantras through Japa and Homa
अध्यायेऽस्मिन् पूर्वोक्तव्यवहारधर्मात् प्रायोगिकं लिटुर्गिकं मार्गं प्रति संक्रमणं दृश्यते। अग्निः पुष्करस्य वैदिकविधानानि (ऋक्-यजुः-साम-अथर्व) भुक्तिमुक्तिप्रदानानि इति निर्दिश्य जपहोमप्रधानतया अनुष्ठानं वदति। ततः पुष्करः ऋग्विधानं निरूपयति—गायत्रीजपः (जले तथा होमे) प्राणायामसहितः, १०,००० तथा १,००,००० जपसंख्यायुक्ता क्रमव्रतानि, तथा ओंकारजपः परमं ब्रह्म पापनाशकः इति। शुद्धि-आयुः-मेधा-जय-यात्रारक्षा-शत्रुनिग्रह-स्वप्नशान्ति-रोगोपशमन-प्रसवसहाय-वृष्टिकरण-वादजय-क्षेत्रसमृद्ध्यर्थं विविधमन्त्रप्रयोगाः कालदेशनियमैः (प्रातर्मध्याह्नसायं, जलचतुष्पथगोशाला-क्षेत्रादि; उपवासदानस्नानादि) सह निर्दिष्टाः। अन्ते होमानन्तरं दक्षिणा, अन्नहिरण्यदानं, ब्राह्मणाश्रयः आशीर्वादः, तथा द्रव्यविशेषाः इति प्रक्रियाधर्मः कथ्यते—येन कर्मकाण्डः नैतिकशुद्ध्यनुशासनस्य अन्तर्भूतः प्रदर्श्यते।