Adhyaya 105
नगरादिवास्तुकथनं (Discourse on Vāstu for Cities and Related Settlements)
अस्मिन्नध्याये भगवान् ईश्वरः नगर-ग्राम-दुर्गादिषु समृद्ध्यर्थं वास्तुपूजाविधानं निरूपयति। ८१-पद (९×९) मण्डलेन वास्तुप्रतिष्ठा, पूर्वदिक्-नाडी-नामानि, पदानां पाद-सम्बद्धानि नामानि, दिक्-विदिक्-कोण-उपविभागेषु देवतानां शक्तीनां च विन्यासः (माया, आपवत्स, सविता/सावित्री/विवस्वान्, विष्णु, मित्रादयः) कथ्यते। ततः एकाशीपद-देवालयः, शताङ्घ्रिक-मण्डपः इत्यादि योजनाभेदाः, कक्ष-विन्यासः, भित्ति-प्रमाणानि, वीथ्युपवीथी-मार्गाः, भद्रा-श्रीजयादि विन्यासाः निर्दिश्यन्ते। गृहभेदाः (एक-द्वि-त्रि-चतु-आष्टशाला) तथा दिशादोष-लक्षणानि, शूल-त्रिशूल-त्रिशाला-चिह्नैः शकुननिर्णयः, दिगनुसारं शयन-आयुध-धन-गो-दीक्षास्थान-विभागः, शेष-गणनया गृहजातिनिर्णयः, द्वारफलानि च विस्तरेणोक्तानि—देवताक्रमसमन्वितं वास्तुशास्त्रं धर्मविद्येति प्रतिपाद्यते।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे सामान्यप्रासादलक्षणं नाम चतुरधिकशततमो ऽध्यायः अथ पञ्चाधिकशततमो ऽध्यायः नगरादिवास्तुकथनं ईश्वर उवाच नगरग्रामदुर्गाद्या गृहप्रासादवृद्धये च द्वारे श्वभ्रबिद्धे इति ख , घ , ङ च मार्गवेधैश् च इति छ चुल्लीबिद्धे इति ख , ङ च शिलाबिद्धेन मूढतां इति ग , ज च नगरग्रामदुर्गादौ इति ख , छ , ज च नगरग्रामदुर्गाख्यमिति घ एकाशीतिपदैर् वस्तुं पूजयेत् सिद्धये ध्रुवं
इति श्रीमदाग्नेये महापुराणे सामान्यप्रासादलक्षणं नाम चतुरधिकशततमोऽध्यायः समाप्तः। अथ पञ्चाधिकशततमोऽध्यायः—नगरादिवास्तुकथनम्। ईश्वर उवाच—नगरग्रामदुर्गादिषु गृहप्रासादवृद्ध्यर्थं एकाशीतिपदैः (नव-नवमण्डलेन) वास्तुपुरुषं विधिवत् पूजयेत्; तेन ध्रुवं सिद्धिर्भवति।
Verse 2
प्रागास्या दशधा नाड्यास्तासां नामानि च ब्रुवे शान्ता यशोवती कान्ता विशाला प्राणवाहिनी
प्राग्दिशि दशधा नाड्यः सन्ति; तासां नामानि वक्ष्यामि—शान्ता, यशोवती, कान्ता, विशाला, प्राणवाहिनी।
Verse 3
सती वसुमती नन्दा सुभद्राथ मनोरमा उत्तरा द्वादशान्याश् च एकाशीत्यङ्घ्रिकारिका
सती, वसुमती, नन्दा, सुभद्रा, मनोरमा, उत्तरा; तथा द्वादशान्याश्च—एवं एकाशीत्यङ्घ्रिकारिकासमूहः।
Verse 4
हरिणी सुप्रभा लक्ष्मीर्विभूतिर्विमला प्रिया जया ज्वाला विशोका च स्मृतास्तत्रपादतः
तत्र पादतः स्मृताः—हरिणी, सुप्रभा, लक्ष्मीः, विभूतिः, विमला, प्रिया, जया, ज्वाला, विशोका च।
Verse 5
ईशाद्यष्टाष्टकं दिक्षु यजेदीशं धनञ्जयं शक्रमर्कं तथा सत्यं भृशं व्योम च पूर्वतः
दिक्षु ईशाद्यष्टाष्टकं यजेत्—ईशं धनञ्जयं शक्रं अर्कं तथा सत्यं भृशं व्योम च; पूर्वतः क्रमशः स्थापयेत्।
Verse 6
हव्यवाहञ्च पूर्वाणि वितथं भौममेव च कृतान्तमथ गन्धर्वं भृगं मृगञ्च दक्षिणे
पूर्वदिशि हव्यवाहं (अग्निं) पूर्वाणीं वितथं भौमं च स्थापयेत्; दक्षिणे तु कृतान्तं (यमं) गन्धर्वं भृगुं मृगं च नियोजयेत्।
Verse 7
पितरं द्वारपालञ्च सुग्रीवं पुष्पदन्तकं वरुणं दैत्यशेषौ च यक्ष्माणं पश्चिमे सदा
पश्चिमे सदा पितॄन् द्वारपालं सुग्रीवं पुष्पदन्तकं वरुणं दैत्यशेषांश्च यक्ष्माणं च स्थापयेत्।
Verse 8
रोगाहिमुख्यो भल्लाटः सौभाग्यमदितिर्दितिः नवान्तः पदगो ब्रह्मा पूज्योर्धे च षडङ्घिगाः
रोगं अहिमुख्यं भल्लाटं सौभाग्यमदितिं दितिं नवान्तं पदगं ब्रह्माणं पूज्यं च; ऊर्ध्वभागे च षडङ्घिगाः सन्ति।
Verse 9
ब्रह्मेशान्तरकोष्ठस्थ मायाख्यान्तु पद्द्वये तदधश्चापवत्साख्यं केन्द्रन्तरेषु षट्पदे
ब्रह्मेशान्तरकोष्ठस्थे पद्मद्वये मायाख्यं (स्थानं/बीजं) स्थापयेत्; तदधश्च केन्द्रान्तरेषु षट्पदे अपवत्साख्यं स्थापयेत्।
Verse 10
या दशान्याश्चेति ख , ग , घ , ङ , ज च सूत्रपादत इति ग सूत्रपातत इति छ शक्रमेकं तथापत्यमिति झ रोगाहिमोक्षेति ख , छ च सोमरूप्यदितौ दितिमिति ख षडङ्गका इति ग गोष्ठस्थ इति छ मरीचिकाग्निमध्ये तु सविता द्विपदस्थितः सावित्री तदधो द्व्यंशे विवस्वान् षट्पदे त्वधः
“या दशान्याश्चेति”—इति ख-ग-घ-ङ-ज-पाठः। “सूत्रपादत इति”—ग-पाठः; “सूत्रपातत इति”—छ-पाठः। “शक्रमेकं तथापत्यमिति”—झ-पाठः। “रोगाहिमोक्षेति”—ख-छ-पाठौ। “सोमरूप्यदितौ दितिमिति”—ख-पाठः। “षडङ्गका इति”—ग-पाठः। “गोष्ठस्थ इति”—छ-पाठः। मरीचिकाग्निमध्ये तु सविता द्विपदस्थितः; तदधो द्व्यंशे सावित्री; अधस्तात् षट्पदे विवस्वान्।
Verse 11
पितृब्रह्मान्तरे विष्णुमिन्दुमिन्द्रं त्वधो जयं वरुणब्रह्मणोर्मध्ये मित्राख्यं षट्पदे यजेत्
पितृदेवतायाः ब्रह्मणश्च मध्ये विष्णुं पूजयेत्; अन्यत्र इन्दुं चेन्द्रं च; अधस्तात् जयां च। वरुणस्य ब्रह्मणश्च मध्ये ‘मित्र’नामकं देवं षट्पदपद्मे यजेत्।
Verse 12
रोगब्रह्मान्तरे नित्यं द्विपञ्च रुद्रदासकम् तदधो द्व्यङ्घ्रिगं यक्ष्म षट्सौम्येषु धराधरं
रोगपदस्य ब्रह्मपदस्य च मध्ये नित्यं ‘द्विपञ्च’संख्यया रुद्रदासकसमूहं विन्यसेत्। तदधः ‘द्व्यङ्घ्रि’रूपेण यक्ष्मं; षट्सौम्यपदेषु च धराधरं विन्यसेत्।
Verse 13
चरकीं स्कन्दविकटं विदारीं पूतनां क्रमात् जम्मं पापं पिलिपिच्छं यजेदीशादिवाह्यतः
चरकीं स्कन्दविकटं विदारीं पूतनां च क्रमात्; ततः जम्मं पापं पिलिपिच्छं च—ईशादिगणात् आरभ्य बाह्यतः पीडानां निवारणार्थं यजेत्।
Verse 14
एकाशीपदं वेश्म मण्डपश् च शताङ्घ्रिकः पूर्ववद्देवताः पूज्या ब्रह्मा तु षोडशांशके
वेश्म एकाशीपदविन्यासेन कर्तव्यं, मण्डपश्च शताङ्घ्रिकपरिमाणः। पूर्ववत् देवताः पूज्याः; ब्रह्मा तु षोडशांशके प्रतिष्ठाप्यः/पूज्यः।
Verse 15
मरीचिश् च विवस्वांश् च मित्रं पृथ्वीधरस् तथा दशकोष्ठस्थिता दिक्षु त्वन्ये बेशादिकोणगाः
मरीचिर्विवस्वान् मित्रं पृथ्वीधरश्च—एते दिक्षु दशकोष्ठेषु स्थिताः। अन्ये तु वेशादयः कोणेषु (उपदिक्षु) गच्छन्ति/स्थिताः।
Verse 16
दैत्यमाता तथेशाग्नी मृगाख्यौ पितरौ तथा पापयक्ष्मानिलौ देवाः सर्वे सार्धांशके स्थिताः
दैत्यमाता तथैवेशाग्नी मृगाख्यौ पितरौ तथा। पापयक्ष्मानिलौ देवाः सर्वे सार्धांशके स्थिताः॥
Verse 17
यत्पाद्योकः प्रवक्ष्यामि सङ्क्षेपेण क्रमाद् गुह इति ख , छ च ब्रह्मान्ताः षोडशांशके इति ग , ज च पृथ्वीधरन्तथेति ख त्वन्येवेशादिके गणा इति ख , छ च दैत्यमाता भवेशाग्नी इति ख दैत्यमाता हरेशाग्नी इति घ , ज च यज्ञाद्योक इति ङ सदिग्विंशत्करैर् दैर्घ्यादष्टाविंशति विस्तरात्
यत्पाद्योकः प्रवक्ष्यामि सङ्क्षेपेण क्रमाद् गुहादिकान्। ब्रह्मान्ताः षोडशांशके, पृथ्वीधरादयः, वेषादिके गणा इति। दैत्यमाता भवेशाग्नी वा दैत्यमाता हरेशाग्नी इति पाठभेदः; यज्ञाद्योकश्च। दैर्घ्यं सदिग्विंशत्करैः, विस्तरादष्टाविंशतिः॥
Verse 18
शिशिराश्रयः शिवाख्यश् च रुद्रहीनः सदोभयोः रुद्रद्विगुणिता नाहाः पृथुष्णोभिर्विना त्रिभिः
शिशिराश्रयः शिवाख्यश्च रुद्रहीनः सदोभयः। नाहाः रुद्रद्विगुणिता गणिताः, पृथुष्णवस्त्रयो विना॥
Verse 19
स्याद्ग्रहद्विगुणं दैर्घ्यात्तिथिभिश् चैव विस्तरात् सावित्रः सालयः कुड्या अन्येषां पृथक्स्त्रिंशांशतः
स्याद्ग्रहद्विगुणं दैर्घ्यात् तिथिभिश्चैव विस्तरात्। सावित्रः सालयः कुड्या, अन्येषां पृथक् त्रिंशांशतः॥
Verse 20
कुड्यपृथुपजङ्घोच्चात् कुड्यन्तु त्रिगुणोच्छयं कुड्यसूत्रसमा पृथ्वी वीथी भेदादनेकधा
कुड्यपृथुत्वपजङ्घोच्चात् कुड्यं तु त्रिगुणोच्छ्रयम्। कुड्यसूत्रसमा पृथ्वी, वीथी भेदादनेकधा॥
Verse 21
भद्रे तुल्यञ्च वीथीभिर्द्वारवीथी विनाग्रतः श्रीजयं पृष्ठतो हीनं भद्रोयं पार्श् चयोर्विना
भद्रायां रचनायां द्वारवीथी सर्ववीथीभिः समा कार्या, अग्रतः प्रक्षेपं विना। श्रीजय-रचना पृष्ठतो न्यूनैव; अयं भद्रः उभयपार्श्वयोः पार्श्वविस्तारवर्जितः।
Verse 22
गर्भपृथुसमा वीथी तदर्धार्धेन वा क्वचित् वीथ्यर्धेनोपवीथ्याद्यमेकद्वित्रिपुरान्वितम्
मुख्यवीथी गर्भस्य पृथुत्वसमां कार्या; क्वचित् तस्यार्धमपि। उपवीथ्यादयः वीथ्यर्धपृथुत्वेन विधेयाः; रचना चैक-द्वि-त्रिपुरान्विता भवेत्।
Verse 23
सामान्यानाथ गृहं वक्ष्ये सर्वेषां सर्वकामदं एकद्वित्रिचतुःशालमष्टशालं यथाक्रमात्
अथ सामान्यानां गृहविन्यासं वक्ष्ये, यत् सर्वेषां सर्वकामप्रदं कथ्यते—एकशालं द्विशालं त्रिशालं चतुःशालं चाष्टशालं च यथाक्रमम्।
Verse 24
एकं याम्ये च सौमास्यं द्वे चेत् पश्चात् पुरोमुखम् चतुःशालन्तु साम्मुख्यात्तयोरिन्द्रेन्द्रमुक्तयोः
याम्ये दिशि एकमास्यं, सौम्ये च सौम्यास्यं। द्वे चेत्, पश्चात् पुरोमुखे—एकं पश्चिमाभिमुखं, एकं पूर्वाभिमुखम्। चतुःशाले तु सम्मुख्याद् द्वयोरिन्द्रेन्द्रमुक्तिफलप्रदं भवेत्।
Verse 25
शिवास्यमम्बुपास्यैष इन्द्रास्ये यमसूर्यकं र इत्य् आदिः, त्रिगुणोच्छ्रयमित्यन्तः पाठो झ पुस्तके नास्ति गर्भपीठसमा इति ख , घ , झ च सौम्यास्यं द्वे द्वे पश्चात्पुरोमुखमिति ख सौम्याख्यं द्वे च पश्चादधोमुखमिति झ सावित्रः सालयः कोटीनां तपसा प्राक्सौम्यस्थे च दण्दाख्यं प्राग्याम्ये वातसञ्ज्ञकं
अत्र पाठान्तराणि निर्दिश्यन्ते—“शिवास्यम्… अम्बुपास्यम्…” इति, इन्द्रास्ये “यमसूर्यकं…” इति च, “र” इत्याद्याक्षरारम्भः। “त्रिगुणोच्छ्रयम्” इत्यन्तः पाठो झ-पुस्तके नास्ति। “गर्भपीठसमा” इति ख-घ-झ-पुस्तकेषु प्रमाणितम्। सौम्यास्यविषये—ख-पाठे “द्वे द्वे पश्चात् पुरोमुखम्”, झ-पाठे तु “सौम्याख्ये द्वे पश्चादधोमुखे” इति। अपि च—“सावित्रः” सालयः कोटितपसा इति; प्राक्-सौम्यस्थे “दण्डा”ख्यं, प्राग्-याम्ये “वात”सञ्ज्ञकं च निर्दिष्टम्।
Verse 26
आप्येन्दौ गृहवल्याख्यं त्रिशूलं तद्विनर्धिकृत् पूर्वशलाविहीनं स्यात् सुक्षेत्रं वृद्धिदायकं
आप्येन्दुदिशि गृहवल्याख्यं चिह्नं त्रिशूलं च यदि निर्दोषं (अर्धभागेन न हीनं) कृतं स्यात्, तथा पूर्वशालादोषविहीनं चेत्, तत् सुक्षेत्रं वृद्धिप्रदं भवति।
Verse 27
याम्ये हीने भवेच्छूली त्रिशालं वृद्धिकृत् परं यक्षघ्नं जलहीनौकः सुतघ्नं बहुशत्रुकृत्
याम्यदिशि हीने शूलोत्पत्तिर्भवति। त्रिशालं परं वृद्धिकृत् इति कथ्यते। यक्षघ्नं, जलहीनौकः, सुतघ्नं, बहुशत्रुकृत् च भवति।
Verse 28
र्नास्ति प्रकरणान्तरीयपाथोयमत्र लेखकभ्रमात् समागत इति भाति गृहशल्याख्यमिति ख पूर्वशाखाविहीनमिति ङ याम्ये हीने भवेच्चुल्ली त्रिशास्त्रं दितितत्परमिति झ याम्ये हीने भवेच्छत्री त्रिशालं वित्तहृत्परमिति ग इन्द्रादिक्रमतो वच्मि ध्वजाद्यष्टौ गृहाण्यहं प्रक्षालानुस्रगावासमग्नौ तस्य महानसं
अत्र लेखकभ्रमात् प्रकरणान्तरीयपाठः समागत इति भाति। (पाठान्तराणि) ‘गृहशल्याख्यम्’ इति, ‘पूर्वशाखाविहीनम्’ इति। ‘याम्ये हीने भवेच्चुल्ली, त्रिशास्त्रं दितितत्परम्’ इति; अथवा ‘याम्ये हीने भवेच्छत्री, त्रिशालं वित्तहृत्परम्’ इति। इन्द्रादिक्रमतो ध्वजाद्यष्टौ गृहाणि वक्ष्यामि—प्रक्षालम्, अनुस्रगम्, आवासम्, अग्निः; तस्य (अग्निगृहस्य) महानसं च।
Verse 29
याम्ये रसक्रिया शय्या धनुःशस्त्राणि रक्षसि धनमुक्त्यम्वुपेशाख्ये सम्यगन्धौ च मारुते
याम्यदिशि रसक्रिया शय्या च विधीयते। राक्षसीदिशि धनुःशस्त्राणि। उपेशाख्ये धनमुक्त्यादि निक्षेप्यम्। मारुते सम्यगन्धाः स्थापनीयाः।
Verse 30
सौम्ये धनपशू कुर्यादीशे दीक्षावरालयं स्वामिहस्तमितं वेश्म विस्तारायामपिण्डिकं
सौम्यदिशि धनपशूनां स्थानं कुर्यात्। ईशदिशि दीक्षावरालयं (दीक्षामण्डपं च) विधीयते। वेश्म स्वामिहस्तमितं कर्तव्यं, विस्तारायामयोः अपिण्डिकं (पिण्डिकावर्जितं) भवेत्।
Verse 31
त्रिगुणं हस्तसंयुक्तं कृत्वाष्टांशैहृतं तथा तच्छेषोयं स्थितस्तेन वायसान्तं ध्वजादिकं
दत्तसंख्यां त्रिगुणीकृत्य हस्तसंयुक्तां कृत्वा तामष्टभिर्भजेत्। यः शेषोऽवशिष्यते तेन वायसाद्यन्तं ध्वजादिकं वर्गीकरणं निश्चितम्॥
Verse 32
त्रयः पक्षाग्निवेदेषु रसर्षिवसुतो भवेत् सर्वनाशकरं वेश्म मध्ये चान्ते च संस्थितं
त्रिपक्षविधौ चाग्निवेदगणने च संख्या रसर्षिवसुतो भवेत् (६–७–८)। एषा व्यवस्था यदि वेश्ममध्ये वा वेश्मान्ते वा स्थिताऽस्ति तदा सर्वनाशकरं भवति॥
Verse 33
तस्माच्च नवमे भागे शुभकृन्निलयो मतः तन्मधे मण्डपः शस्तः समो वा द्विगुणायतः
तस्मान्नवमे भागे शुभकृन्निलयो मतः। तन्मध्ये मण्डपः शस्तः समो वा द्विगुणायतः॥
Verse 34
प्रत्यगाप्ये चेन्दुयमे हट्ट एव गृहावली एकैकभवनाख्यानि दिक्ष्वष्टाष्टकसङ्ख्यया
प्रत्यगाप्ये च इन्दुयमे हट्ट एव गृहावली। एकैकभवनाख्यानि दिक्ष्वष्टाष्टकसङ्ख्यया॥
Verse 35
ईशाद्यदितिकान्तानि फलान्येषां यथाक्रमं भयं नारी चलत्वं च जयो वृद्धिः प्रतापकः
ईशाद्यदितिकान्तानि फलान्येषां यथाक्रमम्। भयं नारी चलत्वं च जयो वृद्धिः प्रतापकः॥
Verse 36
आङ्गैर् हतं तथेति घ , ज च कृत्वाष्टांशहतस्तथेति झ तस्मात्तु इति झ प्रागीशे चेन्दुयाम्ये वेति ख प्रागाप्ये चेन्दुयाम्ये इति छ , झ च सर्वनाशकरमित्यादिः, यथाक्रममित्यन्तः पाठो ज पुस्तके नास्ति धर्मः कलिश् च नैस्व्यञ्च प्राग्द्वारेष्वष्टसु ध्रुवं दाहो ऽसुखं सुहृन्नाशो धननाशो मृतिर्धनं
प्राग्द्वारस्याष्टसु स्थानेषु यथाक्रमं ध्रुवं फलानि भवन्ति—धर्महानिः, कलिः (विवादः), नैस्व्यं (दारिद्र्यम्), दाहः, असुखम्, सुहृन्नाशः, धननाशः, मृतिश्च।
Verse 37
शिल्पित्वं तनयः स्याच्च याम्यद्वारफलाष्टकम् आयुःप्राव्राज्यशस्यानि धनशान्त्यर्थसङ्क्षयाः
याम्यद्वारस्य फलाष्टकं—शिल्पित्वं, तनयलाभश्च; आयुः, प्राव्राज्यम्, शस्यानि (क्षेत्रसमृद्धिः), धनम्, शान्तिः, अर्थलाभः, हानिक्षयश्च।
Verse 38
शोषं भोगं चापत्यञ्च जलद्वारफलानि च रोगो मदार्तिमुख्यत्वं चार्थायुः कृशता मतिः
जलद्वारफलानि—शोषः, भोगः, अपत्यलाभश्च; तथा रोगः, मदार्तिः, मुख्यत्वम्, अर्थलाभः, आयुः, कृशता, मतिश्च।
Verse 39
मानश् च द्वारतः पूर्व ऊतरस्यान्दिशि क्रमात्
द्वारतः प्रागारभ्य क्रमात् उत्तरदिशि मानं विन्यसेत्।
Frequently Asked Questions
The chapter emphasizes the 81-pada (9×9) Vāstu-maṇḍala as the base grid for worship and planning, with precise devatā assignments to directions and interspaces, plus proportional building rules (ekāśīpada temple plan, śatāṅghrika maṇḍapa, wall height as threefold, vīthī/upavīthī widths, and remainder-based house classification).
By treating planning and measurement as a form of ritual alignment (devatā-nyāsa on the maṇḍala), it converts architecture into disciplined Dharma-practice: ordered space supports auspicious living, reduces afflictions, and integrates prosperity-oriented action (Bhukti) with reverent cosmological orientation that steadies the mind toward higher aims (Mukti).
Yes. Multiple śloka segments preserve manuscript variants (e.g., kha/ga/gha/ṅa/cha/jha readings), indicating transmission layers and helping reconstruct technical terms and alternative interpretations in Vāstu diagnostics and placement rules.