Adhyaya 55
Chapter 55 — Piṇḍikā-lakṣaṇa-kathana (Defining Features of the Pedestal/Base for Icons)
वास्तु–प्रतिष्ठा तथा ईशानकल्प-प्रसङ्गेऽग्निर्देवः पूर्वाध्याये व्यक्ताव्यक्त-विचारात् प्रतिमास्थापन-शिल्पविधिं प्रति प्रवर्तते। स प्रतिमायाः प्रमाणानुसारं पिण्डिकायाः (आधारस्य) दीर्घ्यं नियच्छति, विस्तारं मेखलादि-बन्धनं च भिन्नांश-मानैः निर्दिशति। ततः खननकूपस्य परिमाणं, उत्तराभिमुखं किंचित् ढालं, प्राणालस्य (जलनिर्गमस्य) निर्गमनस्थानं च विधत्ते, येन जलव्यवस्थया शौचं रक्ष्यते। षोडशांश-विभागेन ऊर्ध्वमान-स्तरक्रमं, अधो-मध्य-कण्ठभागानां खण्डविभागं च मानकीकरोति। सामान्यप्रतिमासु अपि एतद्विधानं प्रवर्तते; देवालयद्वारस्य प्रमाणं मन्दिरद्वारमानानुगुणं कथ्यते; प्रतिमाप्रभायां गज-व्यालक-चिह्नालङ्कारोऽपि निर्दिश्यते। अन्ते सर्वत्र प्रमाणैक्यं स्थापयति—पुंदेवताः शिष्णु/हरि-मानानुसाराः, देव्यो लक्ष्मी-मानानुसाराः—इति शोभा धर्म्यावश्यकता इति प्रतिपाद्यते।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये व्यक्ताव्यक्तलक्षणं नाम चतुःपञ्चाशत्तमो ऽध्यायः अथ पञ्चपञ्चाशत्तमो ऽध्यायः पिण्डिकालक्षणकथनं भगवानुवाच अतः परंप्रवक्ष्यामि प्रतिमानान्तु पिण्डिकाम् दैर्घ्येण प्रतिमातुल्या तदर्धेन तु विस्तृता
इत्यादिमहापुराणे आग्नेये व्यक्ताव्यक्तलक्षणं नाम चतुःपञ्चाशत्तमोऽध्यायः। अथ पञ्चपञ्चाशत्तमोऽध्यायः पिण्डिकालक्षणकथनम्। भगवानुवाच—अतः परं प्रवक्ष्यामि प्रतिमानां तु पिण्डिकाम्; दैर्घ्येण प्रतिमातुल्या, तदर्धेन तु विस्तृता।
Verse 2
उच्छ्रितायामतोर्धेन सुविस्तारार्धभागतः तृतीयेन तु वा तुल्यं तत्त्रिभागेण मेखला
उच्छ्रितायामतोऽर्धेन सुविस्तारार्धभागतः। तृतीयेन तु वा तुल्यं, तत्त्रिभागेण मेखला॥
Verse 3
खातं च तत्प्रमाणं तु किञ्चिदुत्तरतो नतम् विस्तारस्य चतुर्थेन प्रणालस्य विनिर्गमः
खातं च तत्प्रमाणं तु किञ्चिदुत्तरतो नतम्। विस्तारस्य चतुर्थेन प्रणालस्य विनिर्गमः॥
Verse 4
समूलस्य विस्तारमग्रे कुर्यात्तदर्धतः विस्तारस्य तृतीयेन तोयमार्गन्तु कारयेत्
समूलस्य विस्तारमग्रे कुर्यात् तदर्धतः। विस्तारस्य तृतीयेन तोयमार्गं तु कारयेत्॥
Verse 5
पिण्डिकार्धेन वा तुल्यं दैर्घ्यमीशस्य कीर्तितम् ईशं वा तुल्यदीर्घञ्च ज्ञात्वा सूत्रं प्रकल्पयेत्
पिण्डिकार्धेन वा तुल्यं दैर्घ्यमीशस्य कीर्तितम्। ईशं वा तुल्यदीर्घं ज्ञात्वा तदनुसारं सूत्रं प्रकल्पयेत्॥
Verse 6
मांशेनेति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः त्रिभागेन तु बाहुल्यमिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः पिण्डिकार्धेन बाहुल्यमिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः दैर्घ्यं कुशस्येति ग, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः कुशम्बाहुल्यदीर्घञ्चेति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः उच्छ्रायं पूर्ववत् कुर्याद्भागषोडशसङ्ख्यया अधः षट्कं द्विभागन्तु कण्ठं कुर्यात्त्रिभागकम्
उच्छ्रायं पूर्ववत् कुर्याद् भागषोडशसङ्ख्यया। अधः षट्कं द्विभागं मध्यं कण्ठं कुर्यात् त्रिभागकम्॥
Verse 7
शेषास्त्वेकैकशः कार्याः प्रतिष्ठानिर्गमास् तथा पट्टिका पिण्डिका चेयं सामान्यप्रतिमासु च
शेषा अङ्गानि सर्वाणि क्रमशः कार्याणि; प्रतिष्ठानिर्गमाश्च तथा। पट्टिका पिण्डिका चेयं सामान्यप्रतिमास्वपि॥
Verse 8
प्रासादद्वारमानेन प्रतिमाद्वारमुच्यते गजव्यालकसंयुक्ता प्रभा स्यात् प्रतिमासु च
प्रासादद्वारमानेन प्रतिमाद्वारमुच्यते। प्रतिमासु च प्रभा स्यात् गजव्यालकसंयुक्ता॥
Verse 9
पिण्डिकापि यथाशोभं कर्तव्या सततं हरेः सर्वेषामेव देवानां शिष्णूक्तं मानमुच्यते देवीनामपि सर्वासां लक्ष्म्युक्तं मानमुच्यते
पिण्डिकापि यथाशोभं कर्तव्या सततं हरेः। सर्वेषां देवतानां तु शिष्णूक्तं मानमुच्यते; देवींनां सर्वासां च लक्ष्म्युक्तं मानमुच्यते॥
Frequently Asked Questions
Icon-installation metrics: piṇḍikā length–breadth ratios, mekhalā fractional measures, a north-sloping foundation pit, and praṇāla outlet placement at one-fourth of the breadth—linking proportion with drainage and purity.
By treating measurement, orientation, and water-management as sacred duties within Pratiṣṭhā: correct form (rūpa), function (praṇāla/drainage), and beauty (śobha) become disciplined offerings that sustain dharma and support focused worship.
The chapter states that male deities follow the proportional standard associated with Śiṣṇu/Hari, while all goddesses follow the Lakṣmī standard, ensuring consistent iconometric harmony.