Adhyaya 106
Chapter 106 — नगरादिवास्तुः (Vāstu Concerning Towns and Related Settlements)
अग्निरीश्वरः वसिष्ठं प्रति राज्यवृद्ध्यर्थं नगरादिवास्तुशास्त्रं उपदिशति। प्रथमं योजनमानैः भूमेः परीक्षां कृत्वा, वास्तुदेवतानां पूजनं बलिदानं च कृत्वा प्रतिष्ठापूर्वकर्म निर्दिशति। ततः त्रिंशत्पदवास्तुमण्डलं, तथा द्वारविन्यासं—पूर्वे सूर्यपदे, दक्षिणे गन्धर्वपदे, पश्चिमे वरुणपदे, उत्तरे सौम्यपदे—वदति। गजगमनयोग्यं द्वारप्रमाणं, अशुभद्वाररूपनिषेधं, तथा शान्तिकृत्-रक्षाविन्यासान् च निर्दिशति। चतुर्दिक्षु कर्म-प्रशासनविभागः—शिल्पिनः, नटाः, मन्त्रिणः, न्यायाधिकारिणः, वणिजः, वैद्याः, अश्वारूढाः—तथा श्मशानं, गोष्ठं, कृषकस्थानं च नियोज्यते। देवप्रतिष्ठारहितं नगरं ‘निर्दैवतं’ इति, तदुपद्रवग्रस्तं भवति; देवसंरक्षितं तु जयभोगमोक्षप्रदं। अन्ते गृहान्तर्विभागः—पाकशाला, कोशः, धान्यागारः, देवगृहं—तथा गृहभेदाः—चतुःशाला, त्रिशाला, द्विशाला, एकशाला; आलिन्द-दलिन्दादयः—इति धर्म्यराजधर्मेण सह नगरव्यवस्थां संयोजयति।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे गृहादिवास्तुर्नाम पञ्चाधिकशततमो ऽध्यायः अथ षडधिकशततमो ऽध्यायः नगरादिवास्तुः ईश्वर उवाच नगरादिकवास्तुश् च वक्ष्ये राज्यादिवृद्धये योजनं योजनार्धं वा तदर्थं स्थानमाश्रयेत्
इत्याग्नेये महापुराणे गृहादिवास्तुर्नाम पञ्चाधिकशततमोऽध्यायः समाप्तः। अथ षडधिकशततमोऽध्यायः—नगरादिवास्तुः। ईश्वर उवाच—राज्यादिवृद्धये नगरादिकवास्तुं वक्ष्ये; तदर्थं योजनं योजनार्धं वा प्रमाणं स्थानमाश्रयेत्।
Verse 2
हनमिति घ धर्मः कलिश्चेत्यादिः, मृतिर्धनमित्यन्तः पाठो झ पुस्तके नास्ति आयुः प्रावाह्यशस्यानीति ख , छ च भोगं च पत्यं चेति ख , छ च द्वारतः प्रोक्त इति घ भोजनार्धन्तदर्धं च इति घ , ङ च अभ्यर्च्य वास्तु नगरं प्राकाराद्यन्तु कारयेत् ईशादित्रिंशत्पदके पूर्वद्वारं च सूर्यके
‘हन’ इति—घ-पुस्तके ‘धर्मः कलिश्चेत्यादिः’ इत्यारभ्य पाठः; ‘मृतिर्धनम्’ इत्यन्तः पाठो झ-पुस्तके नास्ति। ख-छ-पुस्तकयोः ‘आयुः प्रावाह्यशस्यानी’ इति पाठान्तरं, तथा ‘भोगं च पत्यं च’ इति च। घ-पुस्तके ‘द्वारतः प्रोक्तः’ इति; घ-ङ-पुस्तकयोः ‘भोजनार्धं तदर्धं च’ इति च। वास्तुदेवान् अभ्यर्च्य प्राकारादिसहितं नगरं कारयेत्। ईशानादित्रिंशत्पदके वास्तुमण्डले पूर्वद्वारं सूर्यपदे स्थापयेत्।
Verse 3
गन्धर्वाभ्यां दक्षिणे स्याद्वारुण्ये पश्चिमे तथा सौम्यद्वारं सौम्यपदे कार्या हट्टास्तु विस्तराः
गन्धर्वपदे दक्षिणे द्वारं स्यात्, पश्चिमे वारुण्यपदे तथा। उत्तरद्वारं सौम्यपदे कार्यम्, हट्टाश्च विस्तराः कारयेत्।
Verse 4
येनेभादि सुखं गच्छेत् कुर्याद् द्वारं तु षट्करं छिन्नकर्णं विभिन्नञ्च चन्द्रार्धाभं पुरं न हि
येन इभादयः सुखं गच्छेयुः, द्वारं षट्करं कुर्यात्। छिन्नकर्णं विभिन्नं वा चन्द्रार्धाभं द्वारं पुरे न कारयेत्।
Verse 5
वज्रसूचीमुखं नेष्टं सकृद् द्वित्रिसमागमं चापाभं वज्रनागाभं पुरारम्भे हि शान्तिकृत्
वज्रसूचीमुखं नेष्टम्। सकृद् वा द्वि-त्रिसमागमं, चापाभं वज्रनागाभं च इष्टम्। पुरारम्भे हि एतानि शान्तिकृतः कथ्यन्ते।
Verse 6
प्रार्च्य विष्णु हरार्कादीन्नत्वा दद्याद् बलिं बली आग्नेये स्वर्णकर्मारान् पुरस्य विनिवेशयेत्
प्रार्च्य विष्णुं हरं अर्कादीन्, नत्वा दद्याद् बलिं बली। आग्नेये पुरभागे स्वर्णकर्मारान् पुरस्य विनिवेशयेत्।
Verse 7
दक्षिणे नृत्यवृत्तीनां वेश्यास्त्रीणां गृहाणि च नटानाञ्चक्रिकादीनां कैवर्तादेश् च नैरृते
दक्षिणदिशि नृत्यवृत्तिजीविनां वेश्यास्त्रीणां च गृहाणि विन्यसेत्; नैरृतदिशि नटानां चक्रिकादीनां कैवर्तादीनां च निवासस्थानानि स्थापयेत्।
Verse 8
रथानामायुधानाञ्च कृपाणाञ्च वारुणे शौण्डिकाः कर्माधिकृता वायव्ये परिकर्मणः
वारुणे विभागे रथायुधकृपाणादिषु कर्माधिकृतान् नियोजयेत्; वायव्ये विभागे परिकर्मणः सेवोपकरणादिकार्येषु स्थापयेत्।
Verse 9
ब्राह्मणा यतयः सिद्धाः पुण्यवन्तश् च चोत्तरे फलाद्यादिविक्रयिण ईशाने च वणिग्जनाः
उत्तरे ब्राह्मणाः यतयः सिद्धाः पुण्यवन्तश्च निवसेयुः; ईशाने फलाद्यादिविक्रयिणो वणिग्जनाश्च स्थापनीयाः।
Verse 10
पूर्वतश् च बलाध्यक्षा आग्नेये विविधं बलं स्त्रीणामादेशिनो दक्षे काण्डारान्नैरृते न्यसेत्
पूर्वतः बलाध्यक्षान् स्थापयेत्, आग्नेये विविधं बलं विन्यसेत्; दक्षिणे स्त्रीणामादेशिनः, नैरृते काण्डारान् न्यसेत्।
Verse 11
पश्चिमे च महामात्यान् कोषपालांश् च कारुकान् व्यायतं वज्रनासाभमिति घ चापाभं चक्रनाभाभमिति ङ स्तुत्वा नत्वा बलिं बली इति ङ आग्नेये तु कर्मकारानिति ख दक्षिणे भृत्यधूर्तानामिति छ नटानां वाह्लिकादीनामिति ख , ज च परिकर्मण इति छ , ज च उत्तरे दण्डनाथांश् च नायकद्विजसङ्कुलान्
पश्चिमे महामात्यान् कोषपालांश्च कारुकान् विन्यसेत्। स्तुत्वा नत्वा च देवं बलिं दद्यात्। आग्नेये तु कर्मकारान्, दक्षिणे भृत्यधूर्तान् नटान् वाह्लिकादीन् परिकर्मणश्च; उत्तरे दण्डनाथान् नायकान् द्विजसङ्कुलांश्च स्थापयेत्।
Verse 12
पूर्वतः क्षत्रियान् दक्षे वैश्याञ्छून्द्रांश् च पश्चिमे दिक्षु वैद्यान् वाजिनश् च बलानि च चतुर्दिशं
पूर्वदिशि क्षत्रियान् स्थापयेत्; दक्षिणे वैश्यान्; पश्चिमे शूद्रान्। अन्यासु दिक्षु वैद्यान् वाजिनश्च स्थापयेत्, बलानि चतुर्दिक्षु विन्यसेत्।
Verse 13
पूर्वेण चरलिङ्ग्यादीञ्छ्मशानादीनि दक्षिणे पश्चिमे गोधनाद्यञ्च कृषिकर्तॄंस्तथोत्तरे
पूर्वे चरलिङ्ग्यादीन्; दक्षिणे श्मशानादीनि; पश्चिमे गोधनाद्यं च; उत्तरे कृषिकर्तॄन् स्थापयेत्।
Verse 14
न्यसेन्म्लेच्छांश् च कोणेषु ग्रामादिषु तथा स्मृतिं श्रियं वैश्रवणं द्वारि पूर्वे तौ पश्यतां श्रियं
कोणेषु ग्रामादिषु म्लेच्छान् न्यसेत्। तथा पूर्वद्वारे स्मृतिं श्रियं वैश्रवणं च स्थापयेत्, ये तान् पश्यन्ति ते श्रियं लभन्ते।
Verse 15
देवादीनां पश्चिमतः पूर्वास्यानि गृहाणि हि पूर्वतः पश्चिमास्यानि दक्षिणे चोत्तराननान्
देवानां पश्चिमतः पूर्वास्यानि गृहाणि; पूर्वतः पश्चिमास्यानि; दक्षिणे चोत्तराननानि (गृहाणि) स्थापयेत्।
Verse 16
नाकेशविष्ण्वादिधामानि रक्षार्थं नगरस्य च निर्दैवतन्तु नगरग्रामदुर्गगृहादिकं
नगररक्षार्थं नाकेशविष्ण्वादिधामानि स्थापयेत्। निर्दैवतं तु नगरग्रामदुर्गगृहादिकं दिव्यरक्षणवर्जितं (इति) स्मृतम्।
Verse 17
भुज्यते तत् पिशाचाद्यै रोगाद्यैः परिभूयते नगरादि सदैवं हि जयदं भुक्तिमुक्तिदं
तत् स्थानं गृहं वा पिशाचादिभिरिव भुज्यते, रोगाद्यैश्च परिभूयते। किन्तु नगरादि यदा देवसंरक्षणसमन्वितं भवति तदा सदैव जयदं, भुक्तिमुक्तिप्रदं च भवति।
Verse 18
पूर्वायां श्रीगृहं प्रोक्तमाग्नेय्यां वै महानसं शनयं दक्षिणस्यान्तु नैरृत्यामायुधाश्रयं
पूर्वदिशि श्रीगृहं प्रोक्तम्; आग्नेय्यां महानसम्; दक्षिणभागे शनयम्; नैरृत्यां आयुधाश्रयम्।
Verse 19
भोजनं पश्चिमायान्तु वायव्यां धान्यसङ्ग्रहः उत्तरे द्रव्यसंस्थानमैशान्यां देवतागृहं
पश्चिमदिशि भोजनस्थानं स्थापयेत्; वायव्यां धान्यसङ्ग्रहः; उत्तरदिशि द्रव्यसंस्थानम्; ऐशान्यां देवतागृहम्।
Verse 20
चतुःशालं त्रिशालं वा द्विशालं चैकशालकं चतुःशालगृहाणान्तु शालालिन्दकभेदतः
गृहं चतुःशालं त्रिशालं वा द्विशालं चैकशालकं वा भवेत्। चतुःशालगृहाणां तु शालालिन्दकभेदतः प्रकारभेदो ज्ञेयः।
Verse 21
इ इति ग पूर्वत इति ख दक्षिणे चोत्तरेण चेति ख , ग , घ च नगरस्य हीति ख , छ च रोगाद्यैर् अभिभूयते इति ज दक्षिणायां त्विति ग , घ , झ च देवतालयमिति झ शालालिन्दप्रभेदत इति क शतद्वयन्तु जायन्ते पञ्चाशत् पञ्च तेष्वपि त्रिशालानि तु चत्वारि द्विशालानि तु पञ्चधा
शालालिन्दप्रभेदतः प्रकारद्विशतं जायते, ततोऽपि पञ्चाशत्पञ्च च। तेषु त्रिशालानि चत्वारि प्रकाराणि, द्विशालानि च पञ्चधा भवन्ति।
Verse 22
एकशालानि चत्वारि एकालिन्दानि वच्मि च अष्टाविंशदलिन्दानि गृहाणि नगराणि च
एकशालगृहाणां चतुर्विधं तथा एकालिन्दप्रकारं च वक्ष्यामि; अष्टाविंशतिदलिन्दविन्यासान् गृहेषु नगरेषु च प्रवक्ष्ये।
Verse 23
चतुर्भिः सप्रभिश् चैव पञ्चपञ्चाशदेव तु षडलिन्दानि विंशैव अष्टाभिर्विंश एव हि
चतुर्भिः (मात्राभिः) सप्रभैश्चैव तथा पञ्चपञ्चाशदपि; षडालिन्देषु विंशतिः, अष्टालिन्देष्वपि विंशतिरेव।
Verse 24
अष्टालिन्दं भवेदेवं नगरादौ गृहाणि हि
एवं नगरादौ (विन्यासारम्भे) गृहाणि हि अष्टालिन्दविन्यासेन कर्तव्यानि।
Frequently Asked Questions
Directional planning using a 30-pada vāstu-maṇḍala: fixed gate sectors (east–Sūrya, south–Gandharva, west–Varuṇa, north–Saumya), gate sizing for elephant passage, and avoidance of defective gate shapes; plus systematic zoning of occupations and civic functions by quarter.
By making civic space a ritualized, deity-protected field: devārcana and bali sacralize the settlement, while installing shrines and aligning functions by direction reduces afflictions and supports dharma—so prosperity and security (bhukti) become supports for devotion and liberation (mukti).