Adhyaya 88

Verse 1

इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये निर्वाणदीक्षायां शान्तिशोधनं नाम सप्तशीतितमो ऽध्यायः अथाष्टाशीतितमो ऽध्यायः निर्वाणदीक्षाकथनं ईश्वर उवाच सन्धानं शान्त्यतीतायाः शान्त्या सार्धं विशुद्धया कुर्वीत पूर्ववत्तत्र तत्त्ववर्णादि तद् यथा

इत्यादिमहापुराणे आग्नेये निर्वाणदीक्षायां “शान्तिशोधनम्” नाम सप्तशीतितमोऽध्यायः। अथाष्टाशीतितमोऽध्यायः “निर्वाणदीक्षाकथनम्”। ईश्वर उवाच—शान्त्यतीतायाः प्रक्रियायाः सन्धानं शान्त्या सह विशुद्धया च पूर्ववत् कुर्यात्; तत्र तत्त्ववर्णादिविस्तारो यथोच्यते।

Verse 2

ॐ हीं क्षौं हौं हां इति सन्धानानि उभौ शक्तिशिवौ तत्त्वे भुवनाष्टकसिद्धिकं दीपकं रोचिकञ्चैव मोचकं चोर्ध्वगामि च

ॐ हीं क्षौं हौं हां इति सन्धानानि। उभयोः शक्तिशिवयोः तत्त्वे भुवनाष्टकसिद्धिदानि; दीपक-रोचिक-मोचक-ऊर्ध्वगामिन्याख्याः सिद्धयश्च।

Verse 3

व्योमरूपमनाथञ्च स्यादनाश्रितनष्टमं ओङ्कारपदमीशाने मन्त्रो वर्णाश् च षोडश

ईशाने व्योमरूपो मन्त्रोऽनाथोऽनाश्रितनष्टम इव। तस्य पदम् ओङ्कारः; वर्णाः षोडश भवन्ति।

Verse 4

अकारादिविसर्गान्ता वीजेन देहकारकौ कुहूश् च शङ्खिनी नाड्यौ देवदत्तधनञ्जयौ

अकारादिविसर्गान्ता वर्णाः; “बीज” इति “देहकारकौ” इति च नाम्नी। तथा कुहूशङ्खिनी नाड्यौ, देवदत्तधनञ्जयौ च (वायवः)।

Verse 5

मरुतौ स्पर्शनं श्रोत्रं इन्द्रिये विषयो नभः शब्दो गुणो ऽस्यावस्था तु तुर्यातीता तु पञ्चमी

वायुतत्त्वे स्पर्शनं श्रोत्रं च इन्द्रियं; तस्य विषयः आकाशः, गुणः शब्दः। अस्य अवस्था तु तुरीयातीताख्या, सा पञ्चमी इति निगद्यते।

Verse 6

हेतुः सदाशिवो देव इति तत्त्वादिसञ्चयं सञ्चिन्त्य शान्त्यतीताख्यं विदध्यात्ताडनादिकं

तत्त्वादिसञ्चयं सम्यक् सञ्चिन्त्य, सदाशिवो देवः परमो हेतुरिति निश्चित्य, ताडनादिकप्रवृत्तं शान्त्यतीताख्यं कर्म विधायेत्।

Verse 7

कलापाशं समाताड्य फडन्तेन विभिद्य च प्रविश्यान्तर् नमो ऽन्तेन फडन्तेन वियोजयेत्

कलापाशं समाताड्य, फडन्तमन्त्रेण विभिद्य, अन्तः प्रविश्य; ततः नमोऽन्तमन्त्रेण, पुनः फडन्तेन च, वियोजनं कुर्यात्।

Verse 8

शिखाहृत्सम्पुटीभूतं स्वाहान्तं सृणिमुद्रया पूरकेण समाकृष्य पाशं मस्तकसूत्रतः

शिखाहृत्सम्पुटीभूतं स्वाहान्तं मन्त्रं सृणिमुद्रया, पूरकेण समाकृष्य, पाशं मस्तकसूत्रतः ऊर्ध्वं नयेत्।

Verse 9

कुम्भकेन समादाय रेचकेनोद्भवाख्यया हृत्सम्पुटनमो ऽन्तेन वह्निं कुण्डे निवेशयेत्

कुम्भकेन समादाय, रेचकेन ‘उद्भवा’ख्यया, हृत्सम्पुटनमोऽन्तेन सह, वह्निं कुण्डे निवेशयेत्।

Verse 10

अस्याः पूजादिकं सर्वं निवृत्तेरिव साधयेत् सदाशिवं समावाह्य पूजयित्वा प्रतर्प्य च

अस्याः पूजादिकं सर्वं निवृत्तेरिव विधिवत् साधयेत्। सदाशिवं समावाह्य तं पूजयित्वा ततः प्रतर्पयेत्॥

Verse 11

सदा ख्याते ऽधिकारे ऽस्मिन् मुमुक्षुं दीक्षयाम्यहं भाव्यं त्वयानुकूलेन भक्त्या विज्ञापयेदिति

सदा ख्यातेऽधिकारेऽस्मिन् मुमुक्षुं दीक्षयाम्यहम्। भाव्यं त्वयानুকूलेन भक्त्या विज्ञापयेदिति॥

Verse 12

पित्रोरावाहनं पूजां कृत्वा तर्पणसन्निधी हृत्सम्पुटात्मवीजेन शिष्यं वक्षसि ताडयेत्

पित्रोरावाहनं पूजां कृत्वा तर्पणसन्निधौ। हृत्सम्पुटात्मबीजेन शिष्यं वक्षसि ताडयेत्॥

Verse 13

ॐ हां हूं हं फट् प्रविश्य चाप्यनेनैव चैतन्यं विभजेत्ततः शस्त्रेण पाशसंयुक्तं ज्येष्ठयाङ्कुशमुद्रया

ॐ हां हूं हं फट् इति जपन् प्रविश्य चाप्यनेनैव चैतन्यं विभजेत्। ततः शस्त्रेण पाशसंयुक्तं ज्येष्ठ्याङ्कुशमुद्रया (संस्कुर्यात्)॥

Verse 14

ॐ हां हूं हं फट् स्वाहान्तेन तदाकृष्य तेनैव पुटितात्मना गृहीत्वा तन्नमो ऽन्तेन निजात्मनि नियोजयेत्

ॐ हां हूं हं फट् स्वाहेति मन्त्रान्तेन तदाकृष्य। तेनैव पुटितात्मना गृहीत्वा तन्नमोऽन्तेन निजात्मनि नियोजयेत्॥

Verse 15

ॐ हां हं हीं आत्मने नमः ॐ हां हुं हः फट् इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः ॐ हां हं ह्रीमात्मने नम इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः पूर्ववत् पितृसंयोगं भावयित्वोद्भवाख्यया वामया तदनेनैव देव्या गर्भे नियोजयेत्

ॐ हां हं हीं आत्मने नमः—इति मन्त्रः। अन्यचिह्नितपुस्तके—ॐ हां हुं हः फट्; अपरस्मिन्—ॐ हां हं ह्रीं आत्मने नमः—इति पाठभेदः। पूर्ववत् पितृतत्त्वसंयोगं भावयित्वा, उद्भवाख्यया वामशक्त्या, अनेनैव मन्त्रेणोपायेन, देव्याः गर्भे जीवबीजं नियोजयेत्।

Verse 16

गर्भाधानादिकं सर्वं पूर्वोक्तविधिना चरेत् मूलेन पाशशैथिल्ये निष्कृत्यैव शतं जपेत्

गर्भाधानादिकं सर्वं पूर्वोक्तविधिनैव चरेत्। पाशशैथिल्याय निष्कृतिं कृत्वा, मूलेन मन्त्रेण शतं जपेत्।

Verse 17

मलशक्तितिरोधाने पाशानाञ्च वियोजने पञ्चपञ्चाहुतीर्दद्यादायुधेन यथा पुरा

मलशक्तितिरोधाने पाशानां च वियोजने, यथा पुरा आयुधेन, पञ्चपञ्चाहुतीः दद्यादिति।

Verse 18

पाशानायुधमन्त्रेण सप्रवाराभिजप्तया छिन्द्यादस्त्रेण कर्तर्या कलावीजयुजा यथा

पाशायुधमन्त्रेण सप्रवराभिजप्तया, कलावीजयुजा, यथा विधि, कर्तर्यस्त्रेण पाशं छिन्द्यात्।

Verse 19

ॐ हां शान्त्यतीतकलापाशाय हः हूं फट् विसृज्य वर्तुलीकृत्य पाशानस्त्रेण पूर्ववत् घृतपूर्णे श्रुवे दत्वा कलास्त्रेणैव होमयेत्

ॐ हां शान्त्यतीतकलापाशाय हः हूं फट्—इति उच्चार्य मन्त्रं विसृज्य वर्तुलीकृत्य, पाशास्त्रेण पूर्ववत् प्रयुञ्जीत। घृतपूर्णे श्रुवे घृतं दत्त्वा, कलास्त्रेणैव होमं कुर्यात्।

Verse 20

अस्त्रेण जुहुयात् पज्च पाशाङ्कुशनिवृत्तये प्रायश्चित्तनिषेधार्थं दद्यादष्टाहुतीस्ततः

अस्त्रेण मन्त्रेण पञ्चाहुतीर्जुहुयात् पाशाङ्कुशयोर्निवृत्तये। ततः प्रायश्चित्तनिषेधार्थमष्टाहुतीर्दद्यादिति॥

Verse 21

सदाशिवं हृदावाह्य कृत्वा पूजनतर्पणे पूर्वोक्तविधिना कुर्यादधिकारसमर्पणं

सदाशिवं हृदि समावाह्य पूर्वोक्तविधिना पूजनतर्पणे कृत्वा, ततः अधिकारसमर्पणं कुर्यात्॥

Verse 22

ॐ हां सदाशिव मनोविन्दु शुल्कं गृहाण स्वाहा निःशेषदग्धपाशस्य पशोरस्य सदाशिव बन्धाय न त्वया स्थेयं शिवाज्ञां श्रावयेदिति

ॐ हां सदाशिव मनोविन्दु-शुल्कं गृहाण स्वाहा। निःशेषदग्धपाशस्यास्य पशोः सदाशिव, बन्धाय त्वयि; न त्वया स्थेयं—इति शिवाज्ञां श्रावयेत्॥

Verse 23

मूलेन जुहुयात् पूर्णां विसृजेत्तु सदाशिवं ततो विशुद्धमात्मानं शरच्चन्द्रमिवोदितं

मूलेन मन्त्रेण पूर्णाहुतिं जुहुयात्। ततः सदाशिवं विसृजेत्। अनन्तरं विशुद्धमात्मानं शरच्चन्द्रमिवोदितं ध्यायेत्॥

Verse 24

संहारमुद्रया रौद्र्या संयोज्य गुरुरात्मनि कुर्वीत शिष्यदेहस्थमुद्धृत्योद्भवमुद्रया

संहारमुद्रया रौद्र्या गुरुरात्मनि संयोज्य, शिष्यदेहस्थं तदुद्धृत्य उद्भवमुद्रया साधयेत्॥

Verse 25

दद्यादाप्यायनायास्य मस्तके ऽर्घ्याम्बुविन्दुकं क्षमयित्वा महाभक्त्या पितरौ विसृजेत्तथा

अथास्याप्यायनाय मस्तकेऽर्घ्याम्बुविन्दुकं दद्यात्। महाभक्त्या क्षमयित्वा पितरौ तथा विसृजेत्॥

Verse 26

वामया हृदयेनैवेति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः खेदितौ शिष्यदीक्षायै यन्मया पितरौ युवां कारुण्यनान्मोक्षयित्वा तद्व्रज त्वं स्थानमात्मनः

“वामया हृदयेनैव” इति चिह्नितपुस्तकपाठः। “शिष्यदीक्षायै खेदितौ युवां पितरौ मया कारुण्याद् मोक्षयित्वा, तस्मात् त्वं स्वस्थानमात्मनः व्रज”॥

Verse 27

शिखामन्त्रितकर्तर्या बोधशक्तिस्वरूपिणीं शिखां छिद्याच्छिवास्त्रेण शिष्यस्य चतुरङ्गुलां

मन्त्रितकर्तर्या शिष्यस्य बोधशक्तिस्वरूपिणीं शिखां शिवास्त्रेण चतुरङ्गुलप्रमाणां छिद्यात्॥

Verse 28

ॐ क्लीं शिखायै हूं फट् ॐ हः अस्त्राय हूं फट् स्रुचि तां घृतपूर्णायां गोविड्गोलकमध्यगां संविधायास्त्रमन्त्रेण हूं फडन्तेन होमयेत्

“ॐ क्लीं शिखायै हूं फट्; ॐ हः अस्त्राय हूं फट्” इति जपेत्। घृतपूर्णायां स्रुचि गोविड्गोलकमध्यगां स्थापयित्वा, अस्त्रमन्त्रेण ‘हूं फट्’ अन्तेन होमं कुर्यात्॥

Verse 29

ॐ हौं हः अस्त्राय हूं फट् प्रक्षाल्य स्रुक्स्रुवौ शिष्यं संस्नाप्याचम्य च स्वयं योजनिकास्थानमात्मानं शस्त्रमन्त्रेण ताडयेत्

“ॐ हौं हः अस्त्राय हूं फट्” इति जप्त्वा स्रुक्स्रुवौ प्रक्षाल्य, शिष्यं संस्नाप्य, स्वयमाचम्य च, योजनिकास्थाने आत्मानं शस्त्रमन्त्रेण ताडयेत्॥

Verse 30

वियोज्याकृष्य सम्पूज्य पूर्ववद् द्वादशान्ततः आत्मीयहृदयाम्भोजकर्णिकायां निवेशयेत्

वियोज्य तत् समाकृष्य सम्पूज्य च पूर्ववत्। द्वादशान्ततः समादाय स्वहृदयाम्भोजकर्णिकायां निवेशयेत्॥

Verse 31

पूरितं श्रुवमाज्येन विहिताधोमुखश्रुचा नित्योक्तविधिनाअदाय शङ्खसन्निभमुद्रया

आज्येन श्रुवं पूरयित्वा विहिताधोमुखश्रुचा। नित्योक्तविधिनादाय शङ्खसन्निभमुद्रया॥

Verse 32

प्रसारितशिरोग्रीवो नादोच्चारानुसारतः समदृष्टिशिवश्चान्तः परभावसमन्वितः

प्रसारितशिरोग्रीवो नादोच्चारानुसारतः। समदृष्टिः शिवश्चान्तः परभावसमन्वितः॥

Verse 33

कुम्भमण्डलवह्निभ्यः शिष्यादपि निजात्मनः गृहीत्वा षड्विधविधानं श्रुगग्रे प्राणनाडिकं

कुम्भमण्डलवह्निभ्यः शिष्यादपि निजात्मनः। गृहीत्वा श्रुगग्रे प्राणनाडिकां षड्विधविधानमाचरेत्॥

Verse 34

सञ्चिन्त्य विन्दुवद् ध्यात्वा क्रमशः सप्तधा यथा प्रथमं प्राणसंयोगस्वरूपमपरन्ततः

सञ्चिन्त्य विन्दुवद् ध्यात्वा क्रमशः सप्तधा यथा। प्रथमं प्राणसंयोगस्वरूपं ततः परम्॥

Verse 35

अ, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः ॐ ह्रीं शिखायै ह्रं फडिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः गोविन्दलोकमध्यगामिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः वियोज्याकृष्य सङ्गृह्येति ख, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः कुण्डमण्डलवह्निभ्य इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः हृदयादिक्रमोच्चारविसृष्टं मन्त्रसञ्ज्ञकं पूरकं कुम्भकं कृत्वा व्यादाय वदनं मनाक्

चिह्नितपुस्तकपाठेषु मन्त्रपदान्तराणि दृश्यन्ते—“ॐ ह्रीं शिखायै ह्रं फड्” इति; तथा “गोविन्दलोकमध्यगामि” इति, “वियोज्याकृष्य सङ्गृह्य” इति, “कुण्डमण्डलवह्निभ्यः” इति च। हृदयादिक्रमोच्चारविसृष्टं यत् तन्मन्त्रसञ्ज्ञकं; ततः पूरकं कुम्भकं च कृत्वा वदनं मनाक् व्यादाय।

Verse 36

सुषुम्णानुगतं नादस्वरूपन्तु तृतीयकं सप्तमे कारणे त्यागात्प्रशान्तविखरं लयः

सुषुम्णानुगतं नादस्वरूपं तृतीयकं; सप्तमे कारणे त्यागात् प्रशान्तविखरं लयो भवति।

Verse 37

शक्तिनादोर्ध्वसञ्चारस्तच्छक्तिविखरं मतं प्राणस्य निखिलस्यापि शक्तिप्रमेयवर्जितं

शक्तिनादोर्ध्वसञ्चारः तच्छक्तिविखरं मतम्; प्राणस्य निखिलस्यापि शक्तिप्रमेयवर्जितम्।

Verse 38

तत्कालविखरं षष्ठं शक्त्यतीतञ्च सप्तमं तदेतद् योजनास्थानं विखरन्तत्त्वसञ्ज्ञकं

तत्कालविखरं षष्ठं शक्त्यतीतं च सप्तमम्; तदेतद् योजनास्थानं विखरन्तत्त्वसञ्ज्ञकम्।

Verse 39

पूरकं कुम्भकं कृत्वा व्यादाय वदनं मनाक् शनैर् उदीरयन् मूलं कृत्वा शिष्यात्मनो लयं

पूरकं कुम्भकं कृत्वा व्यादाय वदनं मनाक्। शनैरुदीरयन् मूलं कृत्वा शिष्यात्मनो लयम्॥

Verse 40

हकारे तडिदाकारे षडध्वजप्राणरूपिणि उकारं परतो नाभेर्वितस्तिं व्याप्य संस्थितं

हकारे तडिदाकारि षडध्वजप्राणरूपिणि स्थिते, ततोऽपि परतः नाभौ वितस्तिमात्रं व्याप्य उकारं विन्यसेत्।

Verse 41

ततः परं मकारन्तु हृदयाच्चतुरङ्गुलं ओङ्कारं वाचकं विष्णोस्ततो ऽष्टाङ्गुलकण्ठकं

ततः परं मकारं तु हृदयात् चतुरङ्गुलोर्ध्वे विन्यसेत्; ततः विष्णोर्वाचकं ओङ्कारं हृदयात् अष्टाङ्गुलं कण्ठके स्थापयेत्।

Verse 42

चतुरङ्गुलतालुस्थं मकारं रुद्रवाचकं तद्वल्ललाटमध्यस्थं विन्दुमीश्वरवाचकं

चतुरङ्गुलतालुस्थं मकारं रुद्रवाचकम्; तद्वत् ललाटमध्यस्थं विन्दुम् ईश्वरवाचकम्।

Verse 43

नादं सदाशिवं देवं ब्रह्मरन्ध्रावसानकं शक्तिं च ब्रह्मरन्ध्रस्थां त्यजन्नित्यमनुक्रमात्

नादं सदाशिवं देवं ब्रह्मरन्ध्रावसानकम् ध्यायन्, ततः ब्रह्मरन्ध्रस्थां शक्तिं नित्यं अनुक्रमात् त्यजेत्।

Verse 44

दिव्यं पिपीलिकास्पर्शं तस्मिन्नेवानुभूय च द्वादशान्ते परे तत्त्वे परमानन्दलक्षणे

तस्मिन्नेव दिव्यं पिपीलिकास्पर्शसदृशं स्पर्शं अनुभूय, द्वादशान्ते परे तत्त्वे परमानन्दलक्षणे प्राप्नोति।

Verse 45

भावशून्ये मनो ऽतीते शिवे नित्यगुणोदये विलीय मानसे तस्मिन् शिष्यात्मानं विभावयेत्

यदा मनः सर्वविकल्पशून्ये मनोऽतीते नित्यगुणोदये शिवे विलीयते, तदा गुरुः शिष्यं तस्मिन्नेव प्रतिष्ठितमात्मानं स्वात्मभावेन विभावयेत्।

Verse 46

विमुञ्चन् सर्पिषो धारां ज्वालान्ते ऽपि परे शिवे योजनिकास्थिरत्वाय वौषडन्तशिवाणुना

सर्पिषो धारां निरन्तरं ज्वालान्तेऽपि परे शिवे विमुञ्चेत्; योजनिकास्थिरत्वाय वौषडन्तशिवमन्त्रेण समापयेत्।

Verse 47

वौषडन्तशिवात्मनेति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः दत्वा पूर्णां विधानेन गुणापदानमचरेत् ॐ हां आत्मने सर्वज्ञो भव स्वाहा ॐ हां आत्मने परितृप्तो भव स्वाहा ॐ ह्रूं आत्मने अनादिबोधो भव स्वाहा ॐ हौं आत्मने स्वतन्त्रो भव स्वाहा ॐ हौं आत्मनलुप्तशक्तिर्भव स्वाहा ॐ हः आत्मने अनन्तशक्तिर्भवस्वाहाइत्थं षड्गुणमात्मानं गृहीत्वा परमाक्षरात्

विधानेन पूर्णाहुतिं दत्त्वा गुणापदानं समाचरेत्—ॐ हां आत्मने सर्वज्ञो भव स्वाहा। ॐ हां आत्मने परितृप्तो भव स्वाहा। ॐ ह्रूं आत्मने अनादिबोधो भव स्वाहा। ॐ हौं आत्मने स्वतन्त्रो भव स्वाहा। ॐ हौं आत्मने अलुप्तशक्तिर्भव स्वाहा। ॐ हः आत्मने अनन्तशक्तिर्भव स्वाहा। इति षड्गुणमात्मानं गृहीत्वा परमाक्षरात् प्रवर्तेत।

Verse 48

विधिना भावनोपेतः शिष्यदेहे नियोजयेत् तीव्राणुशक्तिसम्पातजनितश्रमशान्तये

विधिना भावनोपेतः शिष्यदेहे नियोजयेत्, तीव्राणुशक्तिसम्पातजनितश्रमशान्तये।

Verse 49

शिष्यमूर्धनि विन्यस्येदर्घ्यादमृतविन्दुकं प्रणमय्येशकुम्भादीन् शिवाद्दक्षिणमण्डले

शिष्यमूर्धनि अर्घ्यादमृतविन्दुकं विन्यस्य, ततः शिवाद्दक्षिणमण्डले ईशकुम्भादीन् प्रणमयेत्।

Verse 50

सौम्यवक्त्रं व्यवस्थाप्य शिष्यं दक्षिणमात्मनः त्वयैवानुगृहीतो ऽयं मूर्तिमास्थाय मामकीं

सौम्यवक्त्रः सन् शिष्यं स्वदक्षिणभागे व्यवस्थाप्य, ज्ञेयम्—एष त्वयैव विशेषेणानुगृहीतः; मम मूर्तिं स्वयमेव समास्थाय (मम सन्निधिं प्राप्य) स्थितः।

Verse 51

देवे वह्नौ गुरौ तस्माद्भक्तिं चाप्यस्य वर्धय इति विज्ञाप्य देवेशं प्रणम्य च गुरुः स्वयं

तस्माद् देवे वह्नौ गुरौ चास्य भक्तिं वर्धयेत्येवं देवेशं विज्ञाप्य, गुरुः स्वयं प्रणम्य स्थितः।

Verse 52

ं हुं आत्मन्निति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः ॐ हौं आत्मन्निति घ, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः ॐ हैं आत्मन्निति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः शिवदक्षिणमण्डले इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः भक्तिं नाथास्य वर्धयेति ख, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः श्रेयस्तवास्त्विति ब्रूयादाशिषं शिष्यमादरात् ततः परमया भक्त्या दत्वा देवे ऽष्टपुष्पिकां पुत्रकं शिवकुम्भेन संस्नाप्य विसृजेन्मखं

(पाठभेदः) ‘ं हुं आत्मन्’ इति; अन्यत्र ‘ॐ हौं आत्मन्’ इति; अपरत्र ‘ॐ हैं आत्मन्’ इति। केषुचित् ‘शिवदक्षिणमण्डले’ इति; अन्येषु ‘भक्तिं नाथास्य वर्धये’ इति। ततः शिष्यं प्रति आदरात् ‘श्रेयस्तवास्तु’ इत्याशिषं ब्रूयात्। अनन्तरं परमया भक्त्या देवेऽष्टपुष्पिकां दत्त्वा, पुत्रकं (शिष्यम्) शिवकुम्भेन संस्नाप्य, मखं विसृजेत् (समापयेत्)।