Bhuvanakosha & Tirtha-mahatmya
Sacred Geography & Pilgrimage
A cosmographic survey of the universe (bhuvanakosha) and the greatness (mahatmya) of sacred pilgrimage sites across Bharata.
Adhyayas in Bhuvanakosha & Tirtha-mahatmya
Adhyaya 107
The Creation of Svāyambhuva (Manu) — Bhuvanakośa, Seven Dvīpas, Varṣas, and Lineages
अग्निर्देवो नगरादि-वास्तु-निर्देशात् परं भुवनकोशस्य पृथिव्याः भूगोलस्य च सुव्यवस्थितं वर्णनं प्रतिजानाति। प्रियव्रतः सप्तद्वीपान्—जम्बू-प्लक्ष-शाल्मल-कुश-क्रौञ्च-शाक-पुष्करान्—स्वपुत्रेभ्यः विभज्य धर्म्यं प्रशासनक्रमं दर्शयति। जम्बूद्वीपे मेरु-इलावृतकेन्द्रिताः वर्षा मर्यादापर्वताश्च निर्दिश्यन्ते; उत्तरदेशाः जरामृत्युभयवर्जिताः, युगभेदातीतसमत्वयुक्ताश्च कथ्यन्ते। ततः राजधर्मात् वैराग्यप्राप्तिः—प्रियव्रतस्य, ऋषभस्य, भरतस्य च शालग्रामे विष्णुप्राप्तिः—राजवंशं तीर्थमोक्षेण संयोजयति। भरतात् सुमतिं यावत्, ततोऽिन्द्रद्युम्नादीनां वंशपरम्परा निरूप्य, एषा सृष्टिः स्वायम्भुवीति युगानुक्रमेण (कृत-त्रेता-आदि) समाप्यते।
Adhyaya 108
Chapter 108 — भुवनकोषः (Bhuvana-kośa: The Structure of the Worlds)
अग्निर्वसिष्ठाय भुवनकोशं क्रमशः निरूपयति—सप्तद्वीपान् तेषां सप्तपरिवेष्टितसमुद्रांश्च गणयित्वा जगतो धर्मनियतं महाविन्यासं स्थापयति। ततः जम्बूद्वीपं मेरुं च केन्द्रं कृत्वा प्रमाणानि पद्मोपमां च वदति—मेरुः जगत्पद्मस्य कर्णिकेव। मेरुपरितः वर्षप्रदेशान् सीमापर्वतान् च निर्दिशति—दक्षिणे भारतं किम्पुरुषं हरिवर्षं, उत्तरे रम्यकं हिरण्मयं उत्तरकुरुं, मध्ये इलावृतम्। दिग्गिरयः दिव्यवनानि मेरौ ब्रह्मपुरं लोकपालानां च क्षेत्राणि वर्ण्यन्ते। विष्णोः पादात् पतिताः नद्यः, विशेषतः सीता आलकनन्दा च, स्वर्गपृथिव्योः सेतुत्वेन जलप्रवाहं देवमार्गं कुर्वन्ति। अन्ते नद्यः तीर्थत्वं प्राप्नुवन्ति, भारतवर्षश्च धर्मपरिज्ञानजनितपावनत्वयुक्तो भूभाग इति प्रकाश्य तीर्थमहात्म्यवर्णनाय भूमिका क्रियते।
Adhyaya 109
Chapter 109 — Tīrtha-mahātmya (The Glory of Sacred Pilgrimage Places)
अग्निरुवाच—तीर्थफलम् आत्मसंयमेनाविनाभावि; संयतहस्तपादमनः, लघ्वाहारः, जितेन्द्रियता, दानग्रहणवर्जनं च तीर्थयात्रायाः नैतिकपूर्वशर्ताः। शुद्धा तीर्थयात्रा तथा अन्यतीर्थान्तरं न गत्वा त्रिरात्रव्रतं सर्वयज्ञानां फलसमं, महायज्ञान् कर्तुमशक्तानां कृते सुलभोपाय इति प्रतिपाद्यते। पुष्करं परमं तीर्थं, त्रिषु सन्ध्यासु देवसन्निधिविशेषयुक्तं; तत्र वासः, जपः, श्राद्धं च कुलोद्धारकं, अश्वमेधसमं पुण्यं ब्रह्मलोकप्रदं च। अनन्तरं नदी-सङ्गम-वन-गिरि-नगराणां पवित्रभूगोलसूची—कुरुक्षेत्रं, प्रयागः, वाराणसी, अवन्ती, अयोध्या, नैमिषं इत्यादि—उक्त्वा स्नानं, दानं (कार्त्तिके अन्नदानविशेषः), स्मरणोच्चारणं च शुद्धि-स्वर्ग-ब्रह्मलोकफलदं कथ्यते। कुरुक्षेत्रस्य विशेषमहिमा—तस्य रजः अपि तारकं; सरस्वत्याः तथा विष्णुसम्बद्धदेवतासन्निध्या धर्मक्षेत्रं तीव्रफलप्रदं भवतीति।
Adhyaya 110
गङ्गामाहात्म्यं (The Greatness of the Gaṅgā)
तीर्थमाहात्म्यप्रसङ्गे भगवान् अग्निः सामान्यतीर्थप्रशंसां परित्यज्य गङ्गायाः परमपावनत्वं विशेषेण निरूपयति। यत्र यत्र गङ्गा प्रवहति तत्र देशः स्वयमेव पवित्रो भवतीति भूगोलोऽपि धर्मवाहक इति प्रतिपाद्यते। सा साधूनां परमा गतिः शरणं च; नित्यपूजनात् पितॄन् अपि पुत्रपौत्रांश्च उद्धरतीति कथ्यते। दर्शन-स्पर्शन-पान-स्तुतिपाठादयः सरलाः क्रियाः महाफलप्रदाः, दीर्घतपसामपि अतिशयफलदाः; मासपर्यन्तं गङ्गातटे भक्त्या स्थितिः सर्वयज्ञानां फलसमाना इति। अस्थिशेषाणां गङ्गायां स्थितौ तावत्कालं स्वर्गवासः सिध्यतीति श्राद्धकर्मणि महत्त्वं दर्श्यते। अन्ते सर्वसुलभकृपया अन्धादयः अपि गङ्गातीर्थसेवनात् देवतुल्यत्वं प्राप्नुवन्तीति भुक्तिमुक्त्योः लोकतन्त्रमार्गरूपेण गङ्गा स्तूयते।
Adhyaya 111
प्रयागमाहात्म्यम् (The Greatness of Prayāga)
अग्निः प्रयागमाहात्म्यं प्रवर्तयन् प्रयागं परमं तीर्थं भुक्तिमुक्तिप्रदं देवर्षिसङ्गमस्थानं (ब्रह्मविष्ण्वादीनाम्) इति वदति। गङ्गातटमृत्तिका धारिता लेपिता वा सूर्य इव तमो नाशयन्ती पापनाशिनी इति कर्ममाध्यमेनान्तःशुद्धिं दर्शयति। गङ्गायमुनयोर्मध्यं पृथिव्याः ‘जघनं’, तत्र प्रयागः ‘अन्तरुपस्थ’ इव—भूगोलः देवदेहत्वेन निरूप्यते। प्रतिष्ठान-कम्बला-अश्वतर-भोगवती-तीर्थानि प्रजापतेर्वेद्याः, वेदाः यज्ञाश्च तत्र मूर्तिमन्त इव; नामोच्चारणमात्रेणापि पुण्यं भवति। सङ्गमे दान-श्राद्ध-जपाः अक्षयाः; प्रयागे मरणेच्छूनां दृढनिश्चयश्चोक्तः। हंसप्रपतन-कोटितीर्थ-अश्वमेधतीर्थ-मानसतीर्थ-वासरकादीनि स्थाना निर्दिश्य, माघमासमहिमा तथा गङ्गायाः त्रिषु परमस्थानेषु (गङ्गाद्वार-प्रयाग-गङ्गासागर) दुर्लभत्वं प्रकाश्यते।
Adhyaya 112
Prayāga-māhātmya (Conclusion Notice)
अयं खण्डः अग्नेयपुराणस्य तीर्थप्रकरणे प्रयागमाहात्म्यस्य समाप्तिसूचकः संक्रमण-कोलफोन् इव वर्तते। पूर्वोक्तोपदेशस्य औपचारिकसमापनं कृत्वा, पवित्रभूगोलं व्यवहारधर्मरूपेण दर्शयति—विशिष्टतीर्थानि पुण्यशुद्ध्युपायाः, संसारजीवनस्य मोक्षानुगुण्यं च साधयन्ति। एषा समाप्तिः अग्नेयविद्यायाः क्रमबद्धप्रवृत्तिं सूचयति—एकस्य तीर्थस्य कर्म-तत्त्वस्वरूपात् अन्यस्मिन् गमनं, तथा क्षेत्राणां सुसंगतमानचित्रनिर्माणं, यत् पुराणस्य विश्वकोशीयलक्ष्यैः (कर्मकाण्डः, प्रतिमालक्षणम्, राजधर्मः, सहविद्याश्च) सह पूरकं भवति।
Adhyaya 113
Narmadā-ādi-māhātmya (The Greatness of the Narmadā and Other Tīrthas)
अस्मिन् तीर्थमाहात्म्ये अग्निर्भगवान् नर्मदां परमपावनीं स्तौति, तस्याः तीर्थानां बहुलत्वं प्रमाणं च निर्दिशति। गङ्गायाः दर्शनमात्रेण सद्यः शुद्धिः, नर्मदायाः तु जलस्पर्श-स्नानेन पावनशक्तिरिति तुलनया पुण्योपार्जनस्य भेदाः प्रतिपाद्यन्ते। ततः अमरकण्टकप्रदेशे गिरिपरितः बहूनि तीर्थानि, श्रीपर्वतं च कावेरी-सङ्गमस्य मङ्गलत्वं च निरूप्यते। श्रीपर्वतस्य पवित्रत्वे कारणकथा—गौरी तपः कृत्वा अध्यात्मवरं लब्ध्वा तत्र नामप्रसिद्धिं प्राप्नोतीति। अन्ते दान-तप-जप-श्राद्धादीनां अत्र कृतानामक्षयत्वं, अस्मिन् तीर्थे मरणस्य शिवलोकप्राप्तिहेतुत्वं, हरदेव्योरत्र सन्निधिः क्रीडाश्च वर्ण्यते।
Adhyaya 114
Chapter 114 — Gayā-māhātmya (The Greatness of Gayā)
अग्निर्वसिष्ठं प्रति गायातीर्थस्य परमप्राधान्यं कथयति। गायासुरस्य तपसा देवाः क्षोभिताः; विष्णुस्तस्मै वरं दत्त्वा तं सर्वतीर्थमयं करोति। ततः देवाः स्थैर्यार्थं विष्णोः आदेशेन ब्रह्मा गायासुरदेहं यज्ञभूमिरूपेण याचते; स च स्वीकृत्य वेदिरूपो भवति, किन्तु चलति। तदा धर्मेण धारिता देवमयी शिला स्थाप्यते। धर्मव्रता/देवव्रतस्य आख्यानं, मरीचेः शापः, देववरश्च—येन सर्वदेवताः शिलायां निवसन्ति, दिव्यपादचिह्नैः चिह्निता। विष्णुः गदाधररूपेण स्थैर्यं करोति; ब्रह्मा पूर्णाहुतिं समापयति; गायासुरो वरं लभते यत् तस्य देहः विष्णु-शिव-ब्रह्मसंयुक्तपावितं क्षेत्रं भवति, पितॄणां ब्रह्मलोकप्रदं प्रसिद्धम्। अन्ते धर्मकर्मसु लोभनिन्दा, गायायां तीर्थाधारितयाजकजीविकानुमतिः, तथा गायानामकरणं पाण्डवैः हरिपूजनसम्बन्धश्च निरूप्यते।
Adhyaya 115
अध्याय ११५ — गयायात्राविधिः (Procedure for the Pilgrimage to Gayā)
अत्र अग्निर्देवो गयायात्राविधिं क्रमशः निर्दिशति—श्राद्धपिण्डदानप्रधानं पितॄणां मोक्षोपायं स्वशुद्धिहेतुं च। साधकः विधिवत् श्राद्धं कृत्वा कार्पटीव्रतं गृह्णाति, दानप्रतिग्रहवर्जितः संयतः पदे पदे पितृणामुत्कर्षाय पुण्यं सञ्चिनोति। गयामाहात्म्यं सर्वान्यफलश्रुतिभ्यः श्रेष्ठं प्रतिपाद्यते—गयां प्राप्तः पुत्रः पितॄणां ‘त्राता’ भवति। ततः तीर्थयात्राक्रमः—उत्तरमानसदक्षिणमानसे स्नानतर्पणे, कनखले फल्गौ (गयाशिरसि) परमं स्थानं यत्र समृद्धिः फलति पितरश्च ब्रह्मलोकं यान्ति; धर्मारण्ये/मतङ्गाश्रमे, ब्रह्मसरसि, ब्रह्मयूपे च विधयः। अन्ते रुद्रपादे विष्णुपदे ब्रह्मपदे तथा दक्षिणाग्नि-गार्हपत्य-आहवनीयेषु कर्माणि। मन्त्ररूपाणि, ज्ञाताज्ञात-मातृपितृकुलसमावेशनसूत्राणि, लुप्तकर्मप्रायश्चित्तभावः, शतशतपीढ्युद्धारः, दशाश्वमेधफलम्, पुनर्जन्माभावश्च कथ्यते। अक्षयवटे ब्राह्मणभोजनस्य अक्षयपुण्यं प्रशस्यते; क्रमभङ्गेऽपि गयायात्रा महाफला इति उपसंहरति।
Adhyaya 116
Chapter 116 — गयायात्राविधिः (Gayā-yātrā-vidhiḥ) | The Procedure for the Gayā Pilgrimage
अग्निर्भगवान् गयायात्रायाः क्रमविधिं निर्दिशति—गायत्रीजपसहितं स्नानं, त्रिसन्ध्योपासनं, प्रातर्मध्याह्ने च श्राद्धं पिण्डदानं च। गयाक्षेत्रं पदचिह्न-कुण्ड-शिला-द्वार-देवतासन्निधिभिः सघनं तीर्थजालं निरूप्यते; अर्घ्य-नमस्कार-मन्त्रैः तानि स्थानाानि प्रवर्तन्ते। योनिद्वारगमनं संसारानावृत्तिलक्षणं, वैतरणीधेनुदानं एकविंशतिपुरुषोद्धारकं, पुण्डरीकाक्षदर्शनं ऋणत्रयनाशकं इति फलश्रुतिः। ततः विष्णोः गदाधर-हृषीकेश-माधव-नारायण-वराह-नरसिंह-वामनादिरूपपूजा, शिवलिङ्गपूजा (गुह्याष्टलिङ्गसमेता), देवीगणेशपूजा च समन्विता, यात्रां समग्रलितुर्ग्यात्मकं यज्ञरूपं करोति। अन्ते गदाधरस्तोत्रेण धर्मार्थकाममोक्षप्रार्थना, ऋणमोचनसाक्षित्वं, तथा अक्षयश्राद्धसिद्धान्तः—गयाकर्मभिः अक्षयपुण्यं, पितॄणां ब्रह्मलोकप्राप्तिश्च—प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 117
अध्याय ११७ — श्राद्धकल्पः (The Procedure for Śrāddha)
अध्यायेऽस्मिन् गयातीर्थयात्राकथानन्तरं श्राद्धकल्पः प्रतिपाद्यते। गयायां विशेषतः सङ्क्रान्तौ च तीर्थप्रभाववर्धितं श्राद्धं कथ्यते। पात्रतायाः सिद्ध्यर्थं शुभकालः (शुक्लपक्षे चतुर्थ्यादारभ्य), पूर्वदिननिमन्त्रणं, यतिसाधुस्नातकश्रोत्रियादीनां पात्राणां चयनं, अपात्रवर्जनं च निर्दिश्यते। पितृमातृपक्षयोः त्रयाणां प्रतिनिधीनां आसनविधानं, ब्रह्मचर्यसदृशसंयमः, कुशदर्भपवित्रविन्यासः, विश्वेदेवपितृआवाहनं यव-तिलविकिरणेन, अर्घ्य-उदकदानं मन्त्रैः, देवपितृपरिक्रमाभेदः (सव्य-अपसव्य) च विवृणोति। अग्निहोत्रिणां होमः, अनग्नीनां हस्तदानविधानं, ततः भोजनं तृप्तिप्रश्नः, उच्छिष्टव्यवस्था, पिण्डन्यासः, अक्षय्योदक-आशीर्वादः, स्वधोच्चारणं दक्षिणादानं च। एकोद्दिष्ट-सपिण्डीकरण-अभ्युदयिकश्राद्धभेदाः, अन्नैः तृप्तिकालाः, पङ्क्तिपावनब्राह्मणलक्षणं, तिथिफलानि, अक्षयकालाः, तथा गयाप्रयागगङ्गाकुरुक्षेत्रादिषु तीर्थेषु अक्षयश्राद्धफलप्रशंसा च संक्षेपेण कथ्यते।
Adhyaya 118
Bhāratavarṣa (भारतवर्षम्) — Definition, Divisions, Mountains, Peoples, and Rivers
अग्निर्भगवान् भारतवर्षं दक्षिणसमुद्रात् हिमालयपर्यन्तं देशं निर्दिशति, योजनेषु विस्तारं कथयन् तदेव कर्मभूमिरिति प्रतिपादयति यत्र मानवानां कर्मणा स्वर्गप्राप्तिरपवर्गश्च सिध्यति। ततः भुवनकोशरीत्या कुलपर्वतान् नाम्ना निर्दिश्य उपमहाद्वीपस्य भू-पुराणिकं आधारं स्थापयति। द्वीपान् समुद्रपरिवेष्टनं च सूचयित्वा भारतस्य नवविभागं प्रादेशिकपरिचयार्थं निरूपयति। किरात-यवनादीन् जनान् तथा ब्राह्मणादिवर्णव्यवस्थां तस्मिन् विन्यासे स्थापयति। अन्ते विन्ध्य-सह्य-मलय-महेन्द्र-शुक्तिमत्-हिमालयाद् उद्गतानां नदीसमूहान् गणयन् पवित्रजलधारां पर्वतभूगोलसंबद्धां करोति; एवं भूगोलो धर्मनिर्देशः, नद्यश्च तीर्थपुण्यवाहिन्यः इति अध्यायस्य सारः।
Adhyaya 119
Mahādvīpādi (The Great Continents and Related Cosmography) — Agni Purana Chapter 119
अग्निः पूर्वोक्तं भारतवर्षवर्णनं समाप्य महाद्वीपादि-विश्वविन्यासं क्रमशः निरूपयति। प्रथमं जम्बूद्वीपः—लक्षयोजनविस्तारः, नवधा विभागः, क्षीरसागरपरिवेष्टितश्च—उच्यते। ततः परितः परितः वलयवत् प्लक्षद्वीपः (मेधातिथिवंशजैः नृपैः, वर्षनामभिः, मुख्यनदीभिः, वर्णाश्रमधर्मव्यवस्थया च) तथा शाल्मलादयः द्वीपाः वर्ण्यन्ते; प्रत्येकं च लवण-इक्षुरस-सुरा/सुरोद-घृत-दधिजल-स्वादूदकसागरैः परिवृतं दर्श्यते। वर्षनामकरणन्यायः, अधिपतिवंशपरम्परा, पर्वतनदीसम्बन्धाः, तथा सोम-वायु-ब्रह्म-सूर्य-हरिपूजाप्रकाराः कथ्यन्ते, यथा भूगोलः स्थानिकभक्तितत्त्वेन सह एकीभवति। अन्ते स्वर्णमयी निर्जीवा स्वादूदकभूमिः, तमोवृतो लोकालोकपर्वतः, तथा अण्डकटाहः इति सीमासिद्धान्तः प्रतिपाद्यते—परिमितलोकव्यवस्था आवृतब्रह्माण्डे प्रतिष्ठिता इति।
Adhyaya 120
Adhyaya 120 — भुवनकोषः (Bhuvanakośa: Cosmic Geography and Cosmological Measures)
अग्निर्वसिष्ठं भुवनकोशं शिक्षयति—पृथिव्याः परिमाणं, अतलादि पातालान्तं सप्ताधोलोकानां नानाविधभूमयः, तथा शेषोऽनन्तो तमसाधाररूपेण भूमेः प्रतिष्ठा इति। अधः नरकप्रदेशाः, ऊर्ध्वं सूर्यस्य लोकप्रकाशनं, सूर्यचन्द्रनक्षत्रमण्डल-ग्रहलोकानां क्रमशो दूरीपरिमाणानि, ध्रुवपर्यन्तं महर्जनस्तपःसत्य/ब्रह्मलोकपर्यन्तं च लोकक्रमः वर्ण्यते। ब्रह्माण्डं तस्यावरणानि च—जलाग्निवाय्वाकाशभूतादि-महत्-प्रधानपर्यन्तानि—साङ्ख्यतत्त्वभाषया वैष्णवभावेन समन्वितानि; विष्णुः शक्तिश्च सृष्टेः कारणशक्तिरिति प्रतिपाद्यते। ज्योतिषशास्त्रवत् सूर्यरथः कालचक्रं छन्दोमयाश्वाः, ध्रुवपुच्छकः शिशुमाराकृतिः, गङ्गायाः दिव्यप्रादुर्भावः स्मरणमात्रेण पापनाशक इति स्तूयते। अन्ते विष्णोः सत्ताज्ञानाधारत्वं, एतद्भुवनकोशपाठस्य पुण्यफलप्रदत्वं च निगद्यते।