Adhyaya 104

Verse 1

तद्द्रव्यं श्रेष्ठद्रव्यं वा तत् सकार्यं तत्प्रमाणकं इत्य् आग्नेये महपुराणे जीर्णोद्धारो नाम त्र्यधिकशततमो ऽध्यायः अथ चतुरधिकशततमोध्यायः प्रासादलक्षणं ईश्वर उवाच वक्ष्ये प्रासादसामान्यलक्षणं ते शिखध्वज चतुर्भागीकृते क्षेत्रे भित्तेर्भागेन विस्तरात्

तद्द्रव्यं श्रेष्ठद्रव्यं वा तत्सकार्यं तत्प्रमाणकम्—इत्याग्नेये महापुराणे जीर्णोद्धारो नाम त्र्यधिकशततमोऽध्यायः समाप्तः। अथ चतुरधिकशततमोऽध्यायः प्रासादलक्षणम्। ईश्वर उवाच—वक्ष्ये प्रासादसामान्यलक्षणं ते, शिखध्वज; चतुर्भागीकृते क्षेत्रे भित्तेर्भागेन विस्तरात्॥

Verse 2

अद्रिभागेन गर्भः स्यात् पिण्डिका पादविस्तरात् पञ्चभागीकृते क्षेत्रेन्तर्भागे तु पिण्डिका

अद्रिभागेन गर्भः स्यात् पिण्डिका पादविस्तरात्। पञ्चभागीकृते क्षेत्रेऽन्तर्भागे तु पिण्डिका॥

Verse 3

सुषिरं भागविस्तीर्णं भित्तयो भागविस्तरात् भागौ द्वौ मध्यमे गर्भे ज्येष्ठभागद्वयेन तु

सुषिरं भागविस्तीर्णं भित्तयो भागविस्तरात्। भागौ द्वौ मध्यमे गर्भे ज्येष्ठभागद्वयेन तु॥

Verse 4

अथा मग्नमिति ख तत्प्रमाणत इति घ अर्धभागेनेति ख , घ , छ , ज च पञ्चभागीकृते वापि मध्यभागे इति घ , छ , ज च भागौ द्वौ मध्यमो गर्भो ज्येष्ठो भागद्वयेन तु इति ङ , छ , ज च त्रिभिस्तु कन्यसागर्भः शेषो भित्तिरिति क्वचित् षोढाभक्येथवा क्षेत्रे भित्तिर्भागैकविस्तरात्

केषाञ्चित् पाठभेदेषु—तत्प्रमाणत इति; अर्धभागेन वा पञ्चभागीकृतेऽपि क्षेत्रे मध्यभागे गर्भः। भागौ द्वौ मध्यमो गर्भो, ज्येष्ठो भागद्वयेन तु; त्रिभिस्तु कन्यसागर्भः, शेषो भित्तिरिति क्वचित्। षोढाभागीकृतेऽथवा क्षेत्रे भित्तिर्भागैकविस्तरात्॥

Verse 5

गर्भो भागेन विस्तीर्णो भागद्वयेन पिण्डिका विस्ताराद् द्विगुणो वापि सपादद्विगुणो ऽपि वा

गर्भः एकभागेन विस्तीर्णः; पिण्डिका तु भागद्वयेन विस्तरति। तस्य दीर्घता विस्तारेण तुल्ये द्विगुणा वा, सपादद्विगुणा वा भवति।

Verse 6

अर्धार्धद्विगुणो वापि त्रिगुणः क्वचित्त्रिदुच्छ्रयः जगती विस्तरार्धेन त्रिभागेन क्वचिद्भवेत्

मात्रा कदाचित् अर्धार्धद्विगुणा भवति, क्वचित् त्रिगुणा; क्वचित् त्रिधा उच्छ्रयः। जगती छन्दः क्वचिद् विस्तरार्धेन, क्वचिद् त्रिभागेन निर्धार्यते।

Verse 7

नेमिः पादोनविएस्तीर्णा प्रासादस्य समन्ततः परिधिस्त्रयं शको मध्ये रथकांस्तत्र कारयेत्

नेमिः प्रासादस्य समन्ततः पादोननवविस्तीर्णा विन्यसेत्। परिधिः त्रिभागं विभज्य; मध्ये शके भागे तत्र रथकान् कारयेत्।

Verse 8

चामुण्डं भैरवं तेषु नाट्येशं च निवेशयेत् प्रासादार्धेन देवानामष्टौ वा चतुरो ऽपि वा

तेषु चामुण्डां भैरवं च तथा नाट्येशं निवेशयेत्। प्रासादार्धे देवानाम् अष्टौ वा चत्वारो वा विन्यासः स्यात्।

Verse 9

प्रदक्षिणां वहिः कुर्यात् प्रासादादिषु वा नवा आदित्याः पूर्वतः स्थाप्याः स्कन्दोग्निर्वायुगोचरे

प्रदक्षिणा बहिः कुर्यात्; प्रासादादिषु नव आदित्यान् अपि स्थापयेत्। आदित्याः पूर्वतः स्थाप्याः; स्कन्दोऽग्निश्च वायुगोचरे (वायव्ये) विन्यस्येताम्।

Verse 10

एवं यमादयो न्यस्याः स्वस्याः स्वस्यां दिशि स्थिताः चतुर्धा शिखरं कृत्वा शुकनासा द्विभागिका

एवं यमादयो देवाः स्वस्वदिशि स्वस्वस्थाने न्यस्यन्ते। ततश्चतुर्धा शिखरं कृत्वा शुकनासा द्विभागिका कार्या॥

Verse 11

तृतीये वेदिका त्वग्नेः सकण्ठो मलसारकः वैराजः पुष्पकश्चान्यः कैलासो मणिकस् तथा

तृतीये प्रकारेऽग्नेर्वेदिका सकण्ठो मलसारकः वैराजः पुष्पकश्चान्यः कैलासो मणिकस्तथा इति नामभिः कथ्यते॥

Verse 12

त्रिविष्ठपञ्च पञ्चैव मेरुमूर्धनि संस्थिताः चतुरस्रस्तु तत्राद्यो द्वितीयोपि तदायतः

मेरुमूर्धनि त्रिविष्ठपस्य पञ्च संस्थिताः, तथा पञ्चापरेऽपि। तत्राद्यश्चतुरस्रः, द्वितीयोऽपि तदायतः॥

Verse 13

अ , ज च प्रासादे दिक्षु इति ङ स्कन्दोग्निर्वामगोचरे इति क सकण्ठोमवसारक इति ङ सकण्ठोमवसाधक इति छ कैलास्य इति ङ , छ च चतुर्धेत्यादिः, मेरुमूर्ध्नि संस्थिता इत्य् अन्तः पाठो ग पुस्तके नास्ति वृत्तो वृत्तायतश्चान्यो ह्य् अष्टास्रश्चापि पञ्चमः एकैको नवधाभेदैश् चत्वारिंशच्च पञ्च च

‘प्रासादे दिक्षु’ इति ङ-पाठः। ‘स्कन्दोग्निर्वामगोचरे’ इति क-पाठः। ‘सकण्ठोमवसारक’ इति ङ-पाठः, ‘सकण्ठोमवसाधक’ इति छ-पाठः। ‘कैलास्य’ इति ङ-छ-पाठौ। ‘चतुर्धेत्यादिः’ इत्यतः परं ‘मेरुमूर्ध्नि संस्थिता’ इत्यन्तःपाठो ग-पुस्तके नास्ति। वृत्तो व वृत्तायतश्चान्यः, पञ्चमश्चाप्यष्टास्रः। एतेषां प्रत्येकः नवधाभेदैः समस्तं पञ्चचत्वारिंशत् भवति॥

Verse 14

प्रासादः प्रथमो मेरुर्द्वितियो मन्दरस् तथा विमानञ्च तथा भद्रः सर्वतोभद्र एव च

प्रथमः प्रासादः, द्वितीयो मेरुः, तृतीयो मन्दरस्तथा। विमानं च तथा भद्रः, सर्वतोभद्र एव च॥

Verse 15

चरुको नन्दिको नन्दिर्वर्धमानस् तथापरः श्रीवत्सश्चेति वैराज्यान्ववाये च समुत्थिताः

चरुकः नन्दिकः नन्दिः तथा वर्धमानोऽपरः; श्रीवत्सश्चेति—एते वैराज्यावस्थात् तथा च ववाय-समुत्थानात् उत्पन्ना इति कीर्तिताः।

Verse 16

बलभी गृहराजश् च शालागृहञ्च मन्दिरं विशालश् च समो ब्रह्म मन्दिरं भुवनन्तथा

बलभी गृहराजश्च शालागृहं मन्दिरं विशालश्च समो ब्रह्ममन्दिरं भुवनं च—एते भवन-प्रकाराणां संज्ञाः स्मृताः।

Verse 17

प्रभवः शिविका वेश्म नवैते पुष्पकोद्भवाः बलयो दुन्दुभिः पद्मो महापद्मक एवच

प्रभवः शिविका वेश्म पुष्पकोद्भवः बलयः दुन्दुभिः पद्मो महापद्मकश्च—एते नव शुभनिधयः।

Verse 18

वर्धनी वान्य उष्णीषः शङ्खश् च कलसस् तथा स्ववृक्षश् च तथाप्येते वृत्ताः कैलाससम्भवाः

वर्धनी वान्य उष्णीषः शङ्खः कलसस्तथा स्ववृक्षश्च—एते सर्वे कैलाससम्भवा इति वृत्ताः।

Verse 19

गजोथ वृषभो हंसो गरुत्मान्नृक्षनायकः भूषणो भूधरश्चान्न्ये श्रीजयः पृथवीधरः

स एव गजः स एव वृषभः स एव हंसः स एव गरुत्मान्; स एव नृक्षनायकः, भूषणो भूधरश्च; अन्येषु च श्रीजयः पृथिवीधरः।

Verse 20

वृत्तायतात् समुद्भूता नवैते मणिकाह्वयात् वज्रं चक्रन्तथा चान्यत् स्वस्तिकं वज्रस्वस्तिकं

वृत्तायतयोः आकारयोः समुद्भूताः एते नव मणिकासंज्ञिताः। तेषु वज्रं चक्रं तथान्यरूपं स्वस्तिकं वज्रस्वस्तिकं च।

Verse 21

ईत्यादिः, कैलाससम्भवा इत्य् अन्तः पाठो छ पुस्तके नास्ति वृषण इति ङ खवृक्षश्चेत्यादिः, पृथिवीधर इत्य् अन्तः पाठो ज पुस्तके नास्ति मणिकाक्षयात् इति ज वज्रहस्तिकमिति ख , ग , छ च वज्रमुष्टिकमिति ज चित्रं स्वस्तिकखड्गञ्च गदा श्रीकण्ठ एव च विजयो नामतश् चैते त्रिविष्टपसमुद्भवाः

इत्यादि। छपुस्तके ‘कैलाससम्भवा’ इत्यन्तः पाठो नास्ति; ङपुस्तके ‘वृषण’ इति। तथा ‘खवृक्ष’ इत्यादिः; जपुस्तके ‘पृथिवीधर’ इत्यन्तः पाठो नास्ति; जपुस्तके ‘मणिकाक्षयात्’ इति। ख-ग-छपुस्तकेषु ‘वज्रहस्तिक’ इति, जपुस्तके ‘वज्रमुष्टिक’ इति। चित्रं स्वस्तिकखड्गं गदा श्रीकण्ठ एव च विजय इति नामतः—एते त्रिविष्टपसमुद्भवाः।

Verse 22

नगराणामिमाः सञ्ज्ञा लाटादीनामिमास् तथा ग्रीवार्धेनोन्नतञ्चूलम्पृथुलञ्च विभागतः

नगराणामिमाः सञ्ज्ञाः; लाटादीनामपि तथैव। ग्रीवार्धोन्नतचूलं पृथुलत्वं च विभागतः लक्षणं निर्दिश्यते।

Verse 23

दशधा वेदिकाङ्कृत्वा पञ्चभिः स्कन्धविस्तरः त्रिभिः कण्ठं तु कर्तव्यं चतुर्भिस्तु प्रचण्डकं

वेदिकां दशधा विभज्य, स्कन्धविस्तरः पञ्चभागः कार्यः। कण्ठस्तु त्रिभागः कर्तव्यः, प्रचण्डकं चतुर्भागं विधीयते।

Verse 24

दिक्षु द्वाराणि कार्याणि न विदिक्षु कदाचन पिण्डिका कोणविस्तीर्णा मध्यमान्ता ह्य् उदाहृता

दिक्षु द्वाराणि कार्याणि, न विदिक्षु कदाचन। पिण्डिका कोणविस्तीर्णा, मध्यमान्ता ह्युदाहृता।

Verse 25

क्वचित् पञ्चमभागेन महताङ्गर्भपादतः उच्छ्राया द्विगुणास्तेषामन्यथा वा निगद्यते

केषुचित् परम्परासु महताम् अङ्गुलादि-गर्भमान-प्रमाणात् पञ्चमभागं मानं कृत्वा तेषां निर्दिष्टा उच्छ्रायाः द्विगुणा इति कथ्यन्ते; अन्यथा वा अन्यैः प्रामाणिकैः भिन्नरीत्या निगद्यते।

Verse 26

षष्ट्याधिकात् समारभ्य अङ्गुलानां शतादिह उत्तमान्यपि चत्वारि द्वाराणि दशहानितः

षष्ट्यधिकात् अङ्गुलमानात् आरभ्य इह शताङ्गुलपर्यन्तं, उत्तमानि अपि चत्वारि द्वारमानानि सन्ति; प्रत्येकं द्वारं दशाङ्गुलैः क्रमशः हीयते।

Verse 27

त्रीण्येव मध्यमानि स्युस्त्रीण्येव कन्यसान्यतः उच्छ्रायार्धेन विस्तारो ह्य् उच्छ्रायो ऽभ्यधिकस्त्रिधा

मध्यमानि त्रीण्येव स्युः, तथा कन्यसानि अपि त्रीण्येव। उच्छ्रायार्धेन विस्तारः कार्यः; तस्मात् मानात् उच्छ्रायः त्रिधा अधिकः विधेयः।

Verse 28

चतुर्भिरष्टभिर्वापि दशभिरङ्गुलैस्ततः उच्छ्रायात् पादविस्तीर्णा विशाखास्तदुदुंवरे

ततः उच्छ्रायमानात् चतुर्भिः अष्टभिः वा दशभिः अङ्गुलैः, तदुदुम्बरे विशाखाः पादविस्तीर्णाः बहिर्विस्तरेयुः।

Verse 29

विस्तरार्धेन बाहुल्यं सर्वेषामेव कीर्तितम् शताधिकमिति ज उत्तमान्यपि चत्वारि चत्वारि दशहानित इति ज दशभिर्वा गुणैः शुभ इति छ विशाखास्थे त्वडुम्बरे इति छ च विशुद्धेन तु वाहुल्यमिति ख विस्तरार्धेन वा हन्यादिति झ विस्तरार्धेन बहुल्यमिति ज द्विपञ्चसप्तनवभिः शाखाभिर्द्वारमिष्टदं

सर्वेषां द्वाराणां विस्तरार्धेन बाहुल्यं कीर्तितम्। केषुचित् पाठेषु ‘शताधिकम्’ इति, तथा उत्तमान्यपि चत्वारि, चत्वारि दशहानितः इति च। अन्यत्र ‘दशभिर्वा गुणैः शुभम्’ इति; ‘विशाखास्थे त्वडुम्बरे’ इति च पाठः। अपरत्र ‘विशुद्धेन तु बाहुल्यम्’ इति; अन्यत्र ‘विस्तरार्धेन वा हन्यात्’ इति। समग्रतः द्विपञ्चसप्तनवभिः शाखाभिः युक्तं द्वारं इष्टदं शुभं च।

Verse 30

अधःशाखाचतुर्थांशे प्रतीहारौ निवेशयेत् मिथुनैः पादवर्णाभिः शाखाशेषं विभूषयेत्

अधःशाखायाः चतुर्थांशे प्रतीहारद्वयं निवेशयेत्। मिथुनैः पादवर्णाभिश्च शाखाशेषं समलङ्कुर्यात्॥

Verse 31

स्तम्भबिद्धे भृत्यता स्यात् वृक्षबिद्धे त्वभूतिता कूपबिद्धे भयं द्वारे क्षेत्रबिद्धे धनक्षयः

स्तम्भबिद्धे भृत्यता स्यात्, वृक्षबिद्धे त्वभूतिता। कूपबिद्धे भयं द्वारे, क्षेत्रबिद्धे धनक्षयः॥

Verse 32

प्रासादगृहशिलादिमार्गविद्धेषु बन्धनं सभाबिद्धे न दारिद्र्यं वर्णबिद्धे निराकृतिः

प्रासादगृहशिलादिमार्गविद्धेषु बन्धनं; सभाबिद्धे न दारिद्र्यं; वर्णबिद्धे निराकृतिः॥

Verse 33

उलूखलेन दारिद्र्यं शिलाबिद्धेन शत्रुता छायाबिद्धेन दारिद्र्यं बेधदोषो न जायते

उलूखलेन दारिद्र्यं, शिलाबिद्धेन शत्रुता। छायाबिद्धेन दारिद्र्यं, बेधदोषो न जायते॥

Verse 34

छेदादुत्पाटनाद्वापि तथा प्राकारलक्षणात् सीमाया द्विगुणत्यागाद् बेधदोषो न जायते

छेदादुत्पाटनाद्वापि तथा प्राकारलक्षणात्। सीमाया द्विगुणत्यागाद् बेधदोषो न जायते॥