Kosha
The Lexicon
A lexicographic section providing synonyms, technical terminology, and word-lists essential for understanding Vedic and Puranic literature.
Adhyayas in Kosha
Adhyaya 360
Chapter 360 — अव्ययवर्गाः (Groups of Indeclinables)
अस्मिन् कोशस्तरेऽध्याये भगवान् अग्निः वसिष्ठं प्रति अव्ययानां (अव्ययपदानां) संक्षिप्तं अर्थनक्शं प्रदर्शयति। आदौ ‘आ’ इति निपातस्य अर्थाः—अंशत्वं, व्यापनं, सीमा, धातुयोगजन्यव्युत्पत्तिः—तथा प्रगृह्यभावश्च निरूप्यते। ततः निन्दासूचकाः (कु, धिक्), समुच्चय-आधिक्यसूचकः (च), मङ्गलवचनम् (स्वस्ति), अतिक्रम-आधिक्यः (अति), प्रश्न-संशयौ (स्वित्, नु, ननु), विरोध-निश्चयौ (तु, हि, एव, वै) इत्यादयः वर्गीकृताः। काल-क्रमसूचकाः (अद्य, ह्यः, श्वः, तदा, इदानीम्, साम्प्रतम्), देश-दिक्शब्दाः (पुरस्तात्, प्रतीच्याम्, अग्रतः), पुनरावृत्ति-प्रायशः (मुहुः, असकृत्, अभीक्ष्णम्), भावोद्गाराः (हन्त, हा, अहो) च व्यवस्थिताः। स्वाहा, वौषट्, वषट्, स्वधा इत्यादि यज्ञोद्गाराः अपि निर्दिष्टाः, यथा निपाताः धर्मं प्रति शुद्धलौकिक-वेदिकवाक्यप्रयोगे उपकुर्वन्ति। एवं भुक्त्यर्थं स्पष्टता तथा मुक्त्यर्थं धर्मानुगता वाक्शुद्धिः इति द्वयमपि समर्थयन् अग्निपुराणस्य विश्वकोशीयः उपदेशः प्रकाशते।
Adhyaya 361
Adhyāya 361 — अव्ययवर्गः (Avyaya-vargaḥ) — The Section on Indeclinables (Colophon/Closure)
अध्यायेऽस्मिन् अग्निपुराणस्य कोशभागे अव्ययवर्गस्य समापनं निरूप्यते। आग्नेयशिक्षाप्रवाहे अव्ययानां व्याकरणनियतत्वात् आरभ्य वाक्ये अर्थविनियोगः प्रदर्श्यते। समापनसूत्रेण तन्त्रांशस्य समाप्तिः सूच्यते, तथा कोशविद्यायां परं नानार्थशब्दवर्गीकरणाय संक्रमणं प्रकल्प्यते। एषा शब्दविद्या श्रुत्युपदिष्टा इव प्रतिपाद्यते; यतः शुद्धशब्दबोधः यज्ञकर्मणि, व्यावहारे, शास्त्रार्थनिर्णये च आवश्यकः, तथा भुक्तिं धर्मेण सह, मुक्त्यर्थं च साधयति।
Adhyaya 362
Bhūmi–Vana–Auṣadhi–Ādi Vargāḥ (भूमिवनौषध्यादिवर्गाः) — Lexical Groups on Earth, Settlements, Architecture, Forests, Materia Medica, and Fauna
अग्निर्भगवान् वसिष्ठं प्रति कोशशैलीं शिक्षां प्रवर्तयन् पर्यायवर्गान् निरूपयति। आदौ भूमेर्मृत्तिकायाश्च शब्दाः, ततः लोकमार्गादि देशकालवाचकाः। अनन्तरं नगरनिगमस्थानीयादि प्रशासनसम्बद्धं तथा वास्तुशास्त्रोपयोगि नामधेयं—पुरं पण्यवीथी, मार्गः, द्वारं, प्राकारः, भित्तिः, सभा, गृहं, प्रासादः, कपालिका/सोपानम्, शौचक्रियाशब्दाश्च। पश्चात् पर्वतवनोपवनादि प्रकृतिवर्गाः, दीर्घोऽयुर्वेदीय-निघण्टुप्रवाहः—वृक्षलतौषधिद्रव्यपर्यायाः, वर्णाकारभेदेन जातयश्च। अन्ते मृगपक्षिशब्दाः—व्याघ्रवराहवृकशालभादयः, पक्षिणो भ्रमरश्च—तथा राशिगणगुच्छादि समूहनामानि। एषोऽध्यायोऽग्नेयविद्यायाः समन्वयं दर्शयति—भाषासूक्ष्मता धर्मोपकरणं, येन चिकित्सा-वास्तु-लोकव्यवस्था आध्यात्मिकानुशासनं च सम्यगन्वेति।
Adhyaya 363
Chapter 363: नृब्रह्मक्षत्रविट्शूद्रवर्गाः (Groups of terms for Men, Brahmins, Kṣatriyas, Vaiśyas, and Śūdras)
अग्निर्देवः कोशक्रमे पूर्वाध्याये भूमिवनौषधिवर्गानन्तरं मनुष्यकेन्द्रितं वर्गीकरणं प्रवर्तयति। आदौ ‘नरः’, ‘नारी’, ‘वधू’ इत्यादीनां पर्यायान्, ततः स्त्रीणां सामाजिक-नैतिकभेदान्, सपिण्ड-सनाभ-गोत्रादि वंशबान्धववर्गान्, दम्पत्योः पतिपत्नीशब्दयुगलानि च निर्दिशति। अनन्तरं गर्भोत्पत्त्यादि प्रजननशब्दान्, देहदोष-विकलाङ्गतां, रोगनामानि विशेषतः कुष्ठादि त्वग्रोगान् श्वास-क्षयादीन् च, तथा शुक्र-मांस-मेदो-शिरा-धात्वादीन् द्रव्यवर्गान् विवृणोति। अस्थि-अङ्ग-उपाङ्गशब्दान्, लिङ्गप्रयोगसूचनां, कटि-गुह्य-स्कन्ध-नख-ग्रीवाप्रदेश-केशपर्यन्तं देहावयवशब्दान् च विस्तरेण ददाति। अन्ते अङ्गुल-वितस्ति-रत्नि/अरत्निमानानि, भूषण-वस्त्रालङ्कार-तन्तुवाचकान्, परिमाण-आकार-रचनाविशेषान् च संहित्य, यथार्थनामनिर्देशेन लौकिकविद्याः धर्मज्ञानरूपेण प्रकाशयति।
Adhyaya 364
Chapter 364 — ब्रह्मवर्गः (Brahmavarga: Lexical Classification of Brahminical/Ritual Terms)
कोशपद्धत्या संक्षिप्तपरिभाषाभिः भगवानग्निः वैदिकयागविद्यायै ब्राह्मणधर्मकर्मभूमिकाभ्यश्च आवश्यकाः सूक्ष्मार्थपदानि निरूपयति। प्रथमं वंशः, अन्ववायः, गोत्रम्, कुलम्/अभिजनान्वयः इत्यादिभिः वंशपरम्परालक्षणानि निर्दिश्य, ततः अध्वरस्य ācāryaः मन्त्रव्याख्याता, ādeṣṭā च नियोजकः इति कर्मपदानि व्याचष्टे। यज्ञपरिसरं च—यजमानः/यष्टा, सहयाजकाः सभ्यभूमिकाश्च, तथा ऋत्विजां त्रयम् (अध्वर्यु-उद्गाता-होता) यजुः-साम-ऋग्विद्यायाः अनुरूपं—विभजति। अनन्तरं यूपे चषालम्, वेद्याः चतुरश्रता, आमिक्षा, पृषदाज्यम्, परमान्नम्, उपाकृतपशुः इत्यादि द्रव्योपकरणानि परिभाषते; अभिषेक-प्रोक्षण-पूजादीनां पर्यायान् ददाति। नियमन-व्रतयोर्भेदं, कल्प-अनुकल्पयोः तथा विधिविवेकं, श्रुत्यध्ययनस्य उपाकरणं, तपस्विनां भेदांश्च निर्दिश्य, अन्ते यमः (नित्यः देहसंयमात्मकः) तथा नियमः (कदाचित् बाह्यसहायः आचारः) इति तात्त्विकभेदं दर्शयन् ब्रह्मभूय/ब्रह्मत्व/ब्रह्मसायुज्यपर्यन्तं समापयति।
Adhyaya 365
Chapter 365 — क्षत्रविट्शूद्रवर्गाः (The Classes of Kṣatriyas, Vaiśyas, and Śūdras)
अग्निर्देवः कोशक्रमे सामाजिक-प्रशासनिकपदानि निरूपयति। राजत्वस्य भेदाः—राजन्यः, क्षत्रियः/विराट्, अधीश्वरः, चक्रवर्ती, सार्वभौमः, मण्डलेश्वरश्च; मन्त्रिवर्गः—मन्त्रिन्, धी-सचिवः, अमात्यः, महामात्रः; न्याय-राजस्वपर्यवेक्षणे प्राड्विवाकः, अक्षदर्शकः, भौरिकः, कनकाध्यक्षश्च। अन्तःपुरव्यवस्थायां अन्तरवंशिकः, सौविदल्लः, कञ्चुकिन्, स्थापत्यः। ततः राजधर्मसमीपनीतौ शत्रु-मित्र-उदासीन-पार्ष्णिग्राहादयः, गुप्तचर-सूचकाः, शीघ्र-विलम्बफलभेदः, दृश्य-अदृश्यकारणभावश्च। अनन्तरं वैद्यकीय-तकनीकनामानि, व्याकरणे लिङ्गनिर्देशाः, धनुर्वेदे कवच-व्यूह-चक्र-अनीकादि, अक्षौहिणीपर्यन्तं गणना, धनुः-प्रत्यञ्चा-शर-तूणीर-खड्ग-परशु-छुरिका-शक्ति-ध्वजादि शस्त्रनामानि। उपसंहारे वैश्यवृत्तयः—कृषिः, कुसिदं, वाणिज्यं; मान-नाणक-धातु-रसादयः; अन्ते शूद्रान्त्यजश्रेणी-शिल्पकर्मपदानि—धर्मस्य शासनार्थं व्यवहारार्थं च यथार्थभाषानिर्देशः।
Adhyaya 366
Chapter 366 — सामान्यनामलिङ्गानि (Common Noun-Forms and Their Grammatical Genders)
अत्र भगवान् अग्निः व्यावसायिक-संस्थागत-शब्दान् विहाय कोशवत् सामान्यनाम-विशेषणानां तथा तेषां लिङ्ग-प्रयोग-समानार्थक्यादीनां मानकीकरणं निरूपयति। सुकृती, पुण्यवान्, धन्य, महाशय इत्यादि गुण-श्रेष्ठता; कौशल-विद्या; दान-औदार्य; नायक-अधिप-प्रभृतयः नेतृत्व-शब्दाः; तथा दुष्टता, विलम्ब, साहस, आलस्य, उद्योग, लोभ, विनय, धैर्य, संयम, वाचालता, अपकीर्ति, क्रूरता, कपट, कदर्यत्व, गर्व, सौभाग्य-स्वभाव इत्यादि आचार-विरोधाः संगृह्यन्ते। सौन्दर्य-शून्यता, उत्कर्ष, स्थूलता-कृशता, सन्निकर्ष-दूरता, वर्तुलता, उच्चता, ध्रुव-नित्य-सनातनत्व, पाठ-दोषाश्च क्रमशः दर्श्यन्ते। अभियोग-अभिग्रहादि व्यवहार-शब्दाः, तथा शब्द-प्रमाण, उपमान, अर्थापत्ति, परार्थधी, अभाव-ज्ञानं च प्रतिपाद्य, अन्ते हरिं मनुष्य-बुद्ध्यर्थम् ‘अलिङ्ग’ इति दार्शनिक-दैव-निबन्धनेन धर्मोपकारिणीं व्याकरणार्थ-प्रमाणविद्यां समन्वयति।
Adhyaya 367
Chapter 367 — नित्यनैमीत्तिकप्राकृतप्रलयाः (The Nitya, Naimittika, and Prākṛta Dissolutions)
अत्र भगवान् अग्निः प्रलयतत्त्वं चतुर्विधं व्यवस्थितं करोति—नित्यः (प्राणिनां नित्यनाशः), नैमित्तिकः (ब्रह्मणः कल्पान्ते), प्राकृतः (महायुगपर्यन्ते जगत्संहृतिः), आत्यन्तिकः (मोक्षज्ञानात् जीवस्य परमात्मनि लयः)। नैमित्तिके दीर्घानावृष्टिः, सप्तकिरणैः सूर्येण जलापहरणम्, सप्तसूर्यरूपोद्भवः, सर्वदाहः, कालाग्निरुद्रपर्यन्तं वह्निवृद्धिः, पातालाद् स्वर्गपर्यन्तं दाहः, प्राणिनां उच्चलोकगमनं च वर्ण्यते। ततः वर्षा वह्निं शमयति, वायवो मेघान् विक्षिपन्ति; हरिः शेषे एकार्णवे योगनिद्रां प्रविश्य पुनर्ब्रह्मरूपेण सृष्टिं करोति। प्राकृतप्रलये सांख्यक्रमेण पृथिवी जलं, जलं वह्निः, वह्निर्वायुः, वायुराकाशः, आकाशमहंकारः, ततः महत्, अन्ते प्रकृतौ लीयते; अन्ततः प्रकृतिपुरुषावपि नामवर्णातीतपरमेषु लीयेते, तत्र विकल्पाः निवर्तन्ते।