Adhyaya 49

Verse 1

इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये चतुर्विंशतिमूर्तिस्तोत्रं नाम अष्टाचत्वारिंशो ऽध्यायः अथोनपञ्चाशो ऽध्यायः मत्स्यादिलक्षणवर्णनं भगवानुवाच दशावतारं मत्स्यादिलक्षणं प्रवदामि ते मत्स्याकारस्तु मत्स्यः स्यात् कूर्मः कार्माकृलिर्भवेत्

इति आदिमहापुराणे आग्नेये चतुर्विंशतिमूर्तिस्तोत्रं नाम अष्टाचत्वारिंशोऽध्यायः समाप्तः। अथोनपञ्चाशोऽध्यायः—मत्स्यादिलक्षणवर्णनम्। भगवानुवाच—दशावतारं मत्स्यादिलक्षणं प्रवदामि ते। मत्स्याकारस्तु मत्स्यः स्यात् कूर्मः कूर्माकृतिर्भवेत्॥

Verse 2

शङ्खपद्मी इति ग, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः नराङ्गो वाथ कर्तव्यो भूवराहो गदादिभृत् दक्षिणे वामके शङ्खं लक्ष्मीर्वा पद्ममेव वा

ग-ङ-चिह्नितयोर्द्वयोः पुस्तकेषु पाठे ‘शङ्खपद्मी’ इति नामोक्तम्। प्रतिमा नराङ्गा कार्या, अथवा भूधर-वराहस्वरूपा गदाद्यायुधधारिणी। दक्षिणे वामे च शङ्खधारिणी; लक्ष्मीः स्यात्, अथवा केवलं पद्ममेव।

Verse 3

श्रीवामकूर्परस्था तु क्ष्मानन्तौ चरणानुगौ वराहस्थापनाद्राज्यं भवाब्धितरणं भवेत्

श्रीर्वामकूर्परस्था स्यात्; क्ष्मा चानन्तश्च चरणानुगौ प्रदर्श्यौ। वराहप्रतिष्ठापनेन राज्यलाभो भवति, भवाब्धितरणोपायश्च भवेत्।

Verse 4

नरसिंहो विवृत्तास्यो वामोरुक्षतदानवः तद्वक्षो दारयन्माली स्फुरच्चक्रगदाधरः

नरसिंहो विवृत्तास्यः वामोरुणा दानवं क्षतवान्। तद्वक्षो दारयन् माली स्फुरच्चक्रगदाधरः।

Verse 5

छत्री दण्डी वामनः स्यादथवा स्याच्चतुर्भुजः रामश्चापेषुहस्तः स्यात् कड्गी परशुनान्वितः

वामनः छत्री दण्डी स्यात्, अथवा चतुर्भुजः। रामः चापेषुहस्तः स्यात्; खड्गी परशुनान्वितोऽपि।

Verse 6

रामश्चापी शरी खड्गी शङ्खी वा द्विभुजः स्मृतः गदालाङ्गलधारी च रामो वाथ चतुर्भुजः

रामो द्विभुजः स्मृतः—चापी शरी खड्गी वा शङ्खी वा। अथवा रामः चतुर्भुजः, गदालाङ्गलधारी च।

Verse 7

वामोर्ध्वे लाङ्गलं दद्यादधः शङ्खं सुशोभनं मुषलं दक्षिणोर्ध्वे तु चक्रञ्चाधः सुशोभनं

वामोर्ध्वे लाङ्गलं स्थापयेदधः शङ्खं सुशोभनम्। दक्षिणोर्ध्वे मुषलं दद्याच्चक्रं चाधः सुशोभनम्॥

Verse 8

शान्तात्मा लम्बकर्णश् च गौराङ्गश्चाम्बरावृतः ऊर्ध्वपद्मस्थितो बुद्धो वरदाभयदायकः

शान्तात्मा लम्बकर्णो गौराङ्गोऽम्बरावृतः। ऊर्ध्वपद्मस्थितो बुद्धो वरदाभयदायकः॥

Verse 9

धनुस्तूणान्वितः कल्की म्लेच्छोत्सादकरो द्विजः अथवाश्वस्थितः खड्गी शङ्खचक्रशरान्वितः

धनुस्तूणान्वितः कल्की म्लेच्छोत्सादकरो द्विजः। अथवाश्वस्थितः खड्गी शङ्खचक्रशरान्वितः॥

Verse 10

लक्षणं वासुदेवादिनवकस्य वदामि ते दक्षिणोर्ध्वे गदा वामे वामोर्ध्वे चक्रमुत्तमं

लक्षणं वासुदेवादिनवकस्य वदामि ते। दक्षिणोर्ध्वे गदा वामे वामोर्ध्वे चक्रमुत्तमम्॥

Verse 11

ब्रह्मेशौ पार्श्वगौ नित्यं वासुदेवोस्ति पूर्ववत् शङ्खी स वरदो वाथ द्विभुजो वा चतुर्भुजः

ब्रह्मेशौ पार्श्वगौ नित्यं वासुदेवोऽस्ति पूर्ववत्। शङ्खी स वरदो वाथ द्विभुजो वा चतुर्भुजः॥

Verse 12

लाङ्गली मुषली रामो गदापद्मधरः स्मृतः वामोरुहृतदानव इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः गौराङ्गश्चायुधावृत इति ख, ग, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः धनुर्वाणान्वित इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः प्रद्युम्नो दक्षिणे वज्रं शङ्खं वामे धनुः करे

लाङ्गली-मुषली रामो गदा-पद्मधरः स्मृतः। (केषुचित् पाठेषु—वामोरुहृतदानवः, गौराङ्गश्चायुधावृतः, धनुर्वाणान्वित इति।) प्रद्युम्नो दक्षिणे वज्रं वामे शङ्खं करे धनुः धारयेत्॥

Verse 13

गदानाभ्यावृतः पीत्या प्रद्युम्नो वा धनुःशरी चतुर्भुजो निरुद्धः स्यात्तथा नारायणो विभुः

गदानाभ्यावृतः पीतः प्रद्युम्नो वा धनुःशरी। चतुर्भुजो निरुद्धः स्यात् तथा नारायणो विभुः॥

Verse 14

चतुर्मुखश् चतुर्बाहुर्वृहज्जठरमण्डलः लम्बकूर्चो जटायुक्तो व्रह्मा हंसाग्रवाहनः

चतुर्मुखश्चतुर्बाहुर्वृहज्जठरमण्डलः। लम्बकूर्चो जटायुक्तो ब्रह्मा हंसाग्रवाहनः॥

Verse 15

दक्षिणे चाक्षसूत्रञ्च स्रुवो वामे तु कुण्डिका आज्यस्थाली सरस्वती सावित्री वामदक्षिणे

दक्षिणे चाक्षसूत्रं स्यात् स्रुवो वामे तु कुण्डिका। आज्यस्थाली च संस्थाप्या सरस्वती सावित्री वामदक्षिणे॥

Verse 16

विष्णुरष्टभुजस्तार्क्षे करे खड्गस्तु दक्षिणे गदाशरश् च वरदो वामे कार्मुकखेटके

विष्णुरष्टभुजस्तार्क्ष्यारूढः परिकीर्तितः। दक्षिणे खड्गो गदाशरौ च वामे वरदः कार्मुकखेटकधृक्॥

Verse 17

चक्रशङ्खौ चतुर्बाहुर् नरसिंहश् चतुर्भुजः शङ्खचक्रधरो वापि विदारितमहासुरः

नरसिंहः चतुर्बाहुः चक्रशङ्खधरो लेख्यः; अथवा शङ्खचक्रधरो महानसुरं विदारितवान् इति रूपेण।

Verse 18

अचतुर्बाहुर्वराहस्तु शेषः पाणितले धृतः धारयन् बाहुना पृथ्वीं वाम्नेन कमलाधरः

वराहः अचतुर्बाहुः; स शेषं पाणितले धृतवान्। एकेन बाहुना पृथ्वीं धारयन्, वामेन कमलम् अधरः।

Verse 19

पादलग्ना धरा कार्या पदा लक्ष्मीर्व्यवस्थिता त्रैलोक्यमोहनस्तार्क्ष्ये अष्टबाहुस्तु दक्षिणे

धरा पादलग्ना कार्या, लक्ष्मीः पादयोः व्यवस्थिताः। तार्क्ष्ये त्रैलोक्यमोहनः लेख्यः; दक्षिणे तु अष्टबाहुः देवः।

Verse 20

चक्रं खड्गं च मुषलं अङ्कुशं वामके करे शङ्खशार्ङ्गगदापाशान् पद्मवीणासमन्विते

वामके करे चक्रं खड्गं मुषलं अङ्कुशं च; शङ्खं शार्ङ्गं गदां पाशं पद्मं वीणां च समन्विता।

Verse 21

लक्ष्मीः सरस्वती कार्ये विश्वरूपो ऽथ दक्षिणे मुद्गरं च तथा पाशं शक्तिशूलं शरं करे

वामे लक्ष्मीः सरस्वती च कार्ये; दक्षिणे तु विश्वरूपः। करे मुद्गरं पाशं शक्तिं शूलं शरं च धारयेत्।

Verse 22

वामे शङ्खञ्च शार्ङ्गञ्च गदां पाशं च तोमरं दक्षिणे चक्रमिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः गदी रत्यावृत इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः लम्बभ्रुव इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाटः धारयन्नाकुलां पृथ्वीं वामेन कमलामध इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः लाङ्गलं परशुं दण्डं छुरिकां चर्मक्षेपकं

वामहस्ते शङ्खं शार्ङ्गं गदां पाशं तोमरं च; दक्षिणे चक्रम्—इति चिह्नितपुस्तकपाठः। अन्यत्र—“गदी रत्यावृतः”, “लम्बभ्रुवः”, “आकुलां पृथ्वीं धारयन्; वामेन अधः कमलां (लक्ष्मीं) धारयन्” इति पाठान्तराणि। अपि च—लाङ्गलं परशुं दण्डं छुरिकां चर्मक्षेपकं च।

Verse 23

विंशद्बाहुश् चतुर्वक्त्रो दक्षिणस्थोथ वामके त्रिनेत्रे वामपार्श्वे न शयितो जलशाय्यपि

विंशद्बाहुः चतुर्वक्त्रः; दक्षिणस्थोऽथ वामकेऽपि। त्रिनेत्रः; वामपार्श्वे जलशाय्यपि रूपे न शयितो दर्श्यते।

Verse 24

श्रिया धृतैकचरणो विमलाद्याभिरीडितः नाभिपद्मचतुर्वक्त्रो हरिशङ्करको हरिः

श्रिया धृतैकचरणो विमलाद्याभिरीडितः। नाभिपद्मचतुर्वक्त्रप्रादुर्भावकरो हरिः; हरिशङ्करयोः कारणभूतोऽसौ परः हरिरेव पूज्यः।

Verse 25

शूलर्ष्टिधारी दक्षे च गदाचक्रधरो पदे रुद्रकेशवलक्ष्माङ्गो गौरीलक्ष्मीसमन्वितः

दक्षिणे शूलर्ष्टिधारी; वामे गदाचक्रधरोऽपि। रुद्रकेशवलक्ष्माङ्गः; गौरीलक्ष्मीसमन्वितः।

Verse 26

शङ्खचक्रगदावेदपाणिश्चाश्वशिरा हरिः वामपादो धृतः शेषे दक्षिणः कूर्मपृष्ठगः

शङ्खचक्रगदावेदपाणिः अश्वशिरा हरिः। वामपादः शेषे धृतः; दक्षिणः कूर्मपृष्ठगः।

Verse 27

दत्तात्रेयो द्विबाहुः स्याद्वामोत्सङ्गे श्रिया सह विश्वक्सेनश् चक्रगदी हली शङ्खी हरेर्गणः

दत्तात्रेयो द्विबाहुः स्यात्, वामोत्सङ्गे श्रिया सह उपविष्टया; तथा हरेर्गणो विश्वक्सेनः चक्रगदी, हली, शङ्खी च भवेत्।