Ayurveda
The Medical Science
A compendium of Ayurvedic medicine covering diagnosis, treatment, herbal remedies, surgical principles, and preventive healthcare.
Adhyayas in Ayurveda
Adhyaya 279
Chapter 279 — सिद्धौषधानि (Siddhauṣadhāni, “Perfected Medicines”) — Colophon/Closure
अयं खण्डः ‘सिद्धौषधानि’ नाम्नः पूर्वोक्तस्य आयुर्वेदविषयस्य औपचारिकः उपसंहारः (कोलोफोन्) इति निर्दिश्यते। पुराणरचनायां एषः समाप्तिसूचकः केवलं सम्पादकीयचिह्नं न, किन्तु अग्नेयविद्यायां निहितस्य पृथगायुर्वेदविद्याप्रसारणस्य पूर्णतां सूचयति। अध्यायनामोच्चारणेन समाप्तिमुद्रया च औषधविद्या शिक्षणीयं, संरक्ष्यं, प्रमाणभूतं शास्त्रमिति प्रतिष्ठाप्यते। ततः परं ‘सर्वरोगहरौषधानि’ इति नूतनपाठाय पाठकः सज्जीक्रियते—विशिष्टसिद्धोपचारात् सार्वत्रिक-निवारक-सम्यक्-समन्वयकरोपायेषु संक्रमणं दर्शयन्। अग्निपुराणस्य समन्वयपद्धत्या एतद् वैद्यकं व्यावहारिकं पवित्रं च, देहस्थैर्यं कृत्वा धर्मभक्त्यर्थं मनः स्थिरीकरोति।
Adhyaya 280
Chapter 280 — रसादिलक्षणम् / सर्वरोगहराण्यौषधानि (Characteristics of Taste and Related Factors; Medicines that Remove All Diseases)
अध्यायेऽस्मिन् आयुर्वेदः राजरक्षणाय विज्ञानरूपेण निरूप्यते। धन्वन्तरिः रस-वीर्य-विपाक-प्रभावज्ञानस्य वैद्यस्य राज्ञः प्रजायाश्च रक्षणे सामर्थ्यं वदति। षड्रसानां सोमाग्निजन्यत्वं, विपाकस्य त्रिविधत्वं, वीर्यस्य उष्ण-शीतभेदं च निर्दिश्यते; मधु-प्रभृतिषु रस-विपाकविरोधः प्रभावेन समाधानं लभते। अनन्तरं भैषज्यकल्पना—कषाय/क्वाथस्य मानप्रमाणं, स्नेहपाक-लेह्यविधिः, तथा वयः-ऋतु-बल-अग्नि-देश-द्रव्य-रोगानुसारं मात्रानिर्णयः—उपदिश्यते। उपस्तम्भत्रयम् (आहार-निद्रा-ब्रह्मचर्य/मैथुननियमः), बृंहण-लङ्घनचिकित्सा, ऋतुनुसाराभ्यङ्ग-व्यायामनियमाः, आहारशुद्धेः अग्निबलस्य मूलाधारत्वं च प्रतिपाद्य, चिकित्साविधिः धर्म्यजीवनशासनैः सह एकीकृतः दर्श्यते।
Adhyaya 281
Vṛkṣāyurveda (The Science of Plant-Life) — Tree Placement, Muhūrta, Irrigation, Spacing, and Plant Remedies
अध्यायेऽस्मिन् रसविचारात् परं वृक्षायुर्वेदः धर्मशास्त्ररूपेण प्रवर्तते। धन्वन्तरिः शुभवृक्षाणां दिक्स्थापनं निर्दिशति—प्लक्षोत्तरदिकि, वटः पूर्वे, आम्रः दक्षिणे, अश्वत्थो पश्चिमे जलाभिमुखः; दक्षिणभागे कण्टकिवृद्धिं निषेधति, तत्र तिलाः पुष्पिण्यश्च रोप्याः इति शान्तिः। रोपणकाले ब्राह्मणपूजा, चन्द्र-ध्रुव-नक्षत्र-दिक्पूजनं, देवताविशेषार्चनं, शुभनक्षत्रग्रहणं, मूलसंरक्षणं च विधीयते। क्षेत्रसमृद्ध्यर्थं जलव्यवस्था—स्रोतोनयनं, पद्मसरः-निर्माणं, तडागारम्भे शुभनक्षत्राणां सूची च। अनन्तरं ऋतुनुसारं सिञ्चनविधिः, उत्तम-मध्यम-अन्तरालमानं, प्रतिरोपणसीमा, फलहीनताप्रतिषेधार्थं छेदनं च। अन्ते रोगनाश-पुष्पफलवृद्ध्यर्थं वनौषधयोगाः—विडङ्गघृतलेपः, धान्य-शिम्बीसंयोगाः, क्षीरघृतसिञ्चनं, गोमय-शक्तु-प्रक्षेपः, मांसाम्लजलम्, मत्स्यजलम् इत्यादयः कथ्यन्ते।
Adhyaya 282
Chapter 282 — नानारोगहराण्यौषधानि (Medicines that Remove Various Diseases)
अस्मिन्नध्याये धन्वन्तरिप्रामाण्येन आग्नेयविद्यायां नानारोगहराण्यौषधानि सङ्गृह्यन्ते। आदौ बालचिकित्सा—शिशोः अतिसार-दुग्धदोष-कास-छर्दि-ज्वरहर कषाय-लेह्यादयः; ततः मेध्य-रसायनानि कृमिघ्नयोगाश्च। नस्यं नासारक्तस्राव-ग्रीवागण्डहरम्, कर्णपूरणं कर्णशूलहरम्, कवल-गण्डूषाः जिह्वा-मुखरोगहराः, तथा उद्वर्तन-लेप-वर्तितैलादयः कुष्ठ-व्रणादिषु। प्रमेह-वातशोणित-ग्रहणी-पाण्डु-कामला-रक्तपित्त-क्षय-विद्रधि-भगन्दर-मूत्रकृच्छ्र-अश्मरी-शोथ-गुल्म-विसर्पादीनां चिकित्सा निरूप्यते। अन्ते त्रिफलाप्रधानं दीर्घायुष्यरसायनं तथा धूपन-आश्चर्यप्रदर्शन-षट्कर्मादि सिद्ध्युपायाः, औषध-याग-पुरुषार्थसामञ्जस्यं च प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 283
Chapter 283 — Mantras as Medicine (मन्त्ररूपौषधकथनम्)
अस्मिन्नध्याये धन्वन्तरिणा मन्त्रचिकित्सा औषधत्वेन निरूप्यते। आयुः-आरोग्यरक्षणे तथा विशेषावस्थासु प्रत्यक्षोपचाररूपेण मन्त्रशब्दः प्रशस्यते। ॐ परमो मन्त्र इति, गायत्री भुक्तिमुक्तिप्रदा इति च प्रतिपाद्य आरोग्यं मोक्षश्च सहचरफलाविति सिद्धान्तः स्थाप्यते। अनन्तरं विष्णु-नारायणमन्त्राः तथा नामजपः—जयः, विद्या, भयापनोदनम्, नेत्ररोगशमनम्, रणरक्षा, जलोत्तरणम्, दुःस्वप्ननिवारणम्, दाहादिभयेषु सहाय्यं—इत्यादिषु यथायोग्यं निर्दिश्यन्ते। सर्वभूतहिताचारो धर्मश्च ‘महौषधम्’ इति निर्णीयते, यतो नीतिः स्वयमेव चिकित्सायाः अङ्गम्। उपसंहारे एकेनापि दिव्यनाम्ना सम्यगुपयुज्यमानेन इष्टसिद्धिः रक्षाच साध्येते इति कथ्यते।
Adhyaya 284
मृतसञ्जीवनीकरसिद्धयोगः (Mṛtasañjīvanī-kara Siddha-yogaḥ) — Perfected Formulations for Revivification and Disease-Conquest
अध्यायेऽस्मिन् मन्त्रनिर्मितौषधविषयात् परं आयुर्वेदे नूतनं प्रकरणं प्रवर्तते—आत्रेयप्रणीतान् धन्वन्तरिणा पुनरुपदिष्टान् सिद्धयोगान् निरूपयति। ज्वर-कासश्वासहिक्का-अरोचक-छर्दितृष्णा-कुष्ठविस्फोट-व्रण-नाडीभगन्दर-आमवात-वातशोणित-शोथ-अर्श-अतीसार-क्षय-स्त्रीरोग-नेत्ररोगादिषु उपचारक्रमान् सङ्गृह्णाति। क्वाथचूर्णघृततैललेपगुटिकाञ्जननस्यसेकवमनविरेचनादिरूपैः योगाः क्रमशः प्रदर्श्यन्ते। अन्ते विशेषतः विरेचनं ‘नाराच’योगश्च श्रेष्ठ इति प्रतिपाद्य, सुश्रुतवचनानुसारं एते सिद्धयोगाः सर्वरोगनाशकाः, धर्मरक्षणाय आयुःस्थैर्यं साधनासामर्थ्यं च ददतीति निष्कर्षः।
Adhyaya 285
Kalpasāgara (Ocean of Formulations) — Mṛtyuñjaya Preparations and Rasāyana Regimens
अध्यायोऽयं पूर्वाध्याये मृतसञ्जीवनी-कल्पसमाप्तिं सूचयित्वा ‘कल्पसागर’ इति वैद्यकल्पानां महासङ्ग्रहं प्रवर्तयति। धन्वन्तरिरूपेणोक्तं मृ्त्युञ्जय-प्रयोगान् आयुर्दान-रोगघ्न-रसायनविधानैः सह निरूपयति—त्रिफलायाः क्रमवर्धितमात्रा, नस्यकर्माणि (बिल्वतैलं तिलतैलं कटुतुम्बीतैलं) नियतकालपर्यन्तं, मधु-घृत-दुग्धाद्यनुपानैः दीर्घकालसेवनं च। निरगुण्डी-भृङ्गराज-अश्वगन्धा-शतावरी-खदिर-निम्बपञ्चकादयः, तथा ताम्रभस्म-गन्धकः कुमारिकासहितः, क्षीर-क्षीरान्नादिनियमैः सह निर्दिष्टाः। अन्ते योगराजकस्य सेवनविकल्पाः, ‘ॐ ह्रूं स’ इति मन्त्राभिमन्त्रणं, तथा देवरषिभिरपि पूज्यत्वं कथ्यते; अनन्तरं पालकाप्यस्य गजायुर्वेदादि व्यापकायुर्वेदपरम्परायां संक्रमणं सूच्यते।
Adhyaya 286
अध्यायः २८६ — गजचिकित्सा (Elephant Medicine)
अस्मिन्नध्याये पूर्वाध्यायात् औपचारिकं संक्रमणं कृत्वा गजचिकित्सा नाम विशेषोऽयुर्वेदाङ्गः राजशालासु रणसिद्धौ च अत्यावश्यक इति प्रतिपाद्यते। पालकाप्यः लोमपादं प्रति सेवायोग्यानां गजानां शुभलक्षणानि निर्दिशति—नखसंख्या, मदकालस्य ऋतुसम्बन्धः, दन्तयोर्वैषम्यं, स्वरगुणः, कर्णविस्तारः, त्वचायां बिन्दुचित्रता; वामनविकृतान् तु त्याज्यान् आह। ततः गजपालनं राजधर्मेण जयेन च संबध्यते—विजयः शिस्तबद्धैः युद्धगजैः शिबिरनियमैश्चाधीन इति। अनन्तरं चिकित्सा क्रमशः—निर्वातस्नेहनीयदेशसज्जा, स्कन्धोपचाराः अभ्यङ्गश्च, आभ्यन्तरौषधानि (घृततैलयोगाः, कषायाः, क्षीरं, मांसरसः) तथा विशेषरोगेषु उपायाः—पाण्डुत्वसदृशवर्णक्षयः, आनाहः, मूर्च्छा, शिरोरुजः (नस्यसहितः), पादरोगाः, कम्पः, अतिसारः, कर्णशोथः, कण्ठावरोधः, मूत्राघातः, त्वग्दोषः, कृमिरोगः, क्षयसदृशव्याधिः, शूलः, विद्रधिचिकित्सा (छेदनात् स्नेहनबस्त्यन्तम्)। आहारविहारौ च—धान्यक्रमः, बलवर्धकभक्ष्याः, ऋतौ प्रोक्षणविधानम्। अन्ते युद्ध-धार्मिकांशोऽपि—जयार्थं धूपनम्, नेत्रप्रक्षालनं अञ्जनं, मन्त्रयुक्तं नेत्रबलप्रदानं—इत्यग्निपुराणस्य भैषज्य-रणनीति-दैवप्रभावसमन्वयः प्रदर्श्यते।
Adhyaya 287
अश्ववाहनसारः (Aśvavāhana-sāra) — Essentials of Horses as Mounts (and Horse-Treatment)
अस्मिन्नध्याये धन्वन्तरिणा अश्वः समृद्धिरक्षणयोर्धार्मिकं साधनमिति निरूप्यते; अश्वग्रहणपालनाभ्यां धर्मकामार्थाः सिद्ध्यन्ति। आरम्भे अश्वप्रयोगारम्भे शुभनक्षत्राणि—अश्विनी, श्रवणं, हस्तः, त्रय उत्तराः—तथा हेमन्त-शिशिर-वसन्ताः ऋतवः प्रशस्यन्ते। अनन्तरं नृशंस्यवर्जनं, दुर्गमार्गपरिहारः, शनैः शिक्षणं, नियतरेणुचालनं च विधीयते। मध्ये युद्धारोहणकौशलं रक्षाविधानं च, देहभागेषु देवतान्यासवत् स्थापना, अशुभहेषण-‘सादी’ इत्यादिदोषशमनार्थं मन्त्रप्रयोगश्च कथ्यते। उत्तरभागे आसन-रेणुसंयोजनं, वर्तनं, निग्रहविधयः, नाम्ना निर्दिष्टाः प्रयोगाश्च; श्रम-कीटदंशादिषु लेपः, केषाञ्चिद्वंशानां यवागूपानं चोक्तम्। अन्ते भद्र-मन्द-मृगजङ्घ-सङ्कीर्णभेदाः, शुभाशुभलक्षणानि, शालिहोत्रपरम्परायामश्वलक्षणोपदेशप्रतिज्ञा च।
Adhyaya 288
Chapter 288 — अश्वचिकित्सा (Aśva-cikitsā) | Horse-Medicine (Śālihotra to Suśruta)
अस्मिन्नध्याये शालिहोत्रः सुश्रुतं प्रति आयुर्वेदपरिधौ अश्वशास्त्रं उपदिशति। आदौ अश्वलक्षणं—शरीरलक्षणैः, वर्णभेदैः, केशावर्तस्थानैश्च शुभाशुभनिर्णयः, तथा ग्रह-राक्षसादिदोषभयस्य निर्देशः। अनन्तरं चिकित्सा—शूल, अतिसार, श्रम, कोष्ठदोषेषु शिराव्यधः, कास, ज्वर, शोथ, गलग्रह, जिह्वास्तम्भ, कण्डू, आघातव्रण, मूत्रजननरोगाः रक्तमेहादयश्च—एतेषां कषाय-कल्क-लेप-तैल-नस्य-बस्ति-जलेचन-सेकादिभिः तथा आहारनियमैः उपचाराः। अन्ते ऋतुचर्या—प्रातिपानविधिः, ऋतूनुसारं घृत-तैल-यामकप्रयोगः, स्नेहनानन्तरनिषेधाः, जलपान-स्नानकालः, अस्तबलव्यवस्था, आहारपरिमाणं च—धर्मानुगुणं मङ्गलफलप्रदं च निरूप्यते।
Adhyaya 289
Aśvāyurveda (Medical Science of Horses)
अध्यायोऽयं अग्निपुराणस्य विश्वकोशीयपाठ्यक्रमे अश्वायुर्वेदाख्यं पशुचिकित्साविशेषविभागं सूचयन् सेतुरिव प्रवर्तते। आग्नेयविद्यायां अश्वपालनं न केवलं उपयोगार्थं, किं तु धर्मसंरक्षणाय आजीविकाया गतिशक्तेः राजसामुदायिकस्थैर्यस्य च रक्षणहेतुः शास्त्रेषु गणितम्। अस्य स्थाननिर्देशेन पुराणे वैद्यज्ञानं मानवचिकित्सामात्रं न, अपि तु जातिविशिष्टस्वास्थ्यव्यवस्थापनं व्याप्नोति, येन परवर्ती विधिशान्तिकर्मोपायानां भूमिका भवति। यथाक्रमशिक्षायां तन्त्रनिर्देशः पवित्रविद्यारूपेण निरूप्यते—यत्र सम्यकाचारः सम्यक्कालः सम्यक्संकल्पश्च देहकल्याणं विश्वव्यवस्थया सह समन्वययन्ति।
Adhyaya 290
Chapter 290 — गजशान्तिः (Gaja-śānti: Elephant-Pacification Rite)
अध्यायेऽस्मिन् अश्वशान्तेः समाप्त्यनन्तरं शालीहोत्रेणोक्तो गजशान्तिविधिः प्रदर्श्यते—आयुर्वेदपशुचिकित्सासहितो राजरक्षार्थः, गजरोगप्रशमनाय अशुभनिवारणाय च। पञ्चम्यां कालनिर्णयेन आरभ्य विष्णु-श्रीप्रमुखदेवताः, लोकपालाः, नियन्तारः, नागवंशाश्च समाहूयन्ते। पद्ममण्डले देवतानां, अस्त्राणां, दिक्पालानां, भूततत्त्वानां च यथास्थानन्यासः; बहिर्वर्तुले ऋषयः, सूत्रकाराः, नद्यः, पर्वताश्च स्थाप्यन्ते—चिकित्सार्थं विश्वरचनासंयोगः। चतुर्धाराकुम्भाः, ध्वज-तोरणादि, औषधद्रव्याणि, घृताहुतयः (प्रत्येकदेवतायै शतानि) विहिताः; विसर्जनं दक्षिणा च, विशेषतः पशुवैद्यभृत्यादिभ्यः पारितोषिकं। मन्त्रजपेन गजिनीमारुह्य राजाभिषेकक्रमः, ‘श्रीगज’ इति रक्षावचनं च—युद्धे यात्रायां गृहे च राजधर्मरक्षकत्वं स्थापयति। अन्ते गजाध्यक्ष-परिचारकादीनां सत्कारः, ḍiṇḍिमनादश्च शुभसूचनार्थं निर्दिश्यते।
Adhyaya 291
Chapter 291 — Śāntyāyurveda (Ayurveda for Pacificatory Rites): Go-śānti, Penance-Regimens, and Therapeutics (incl. Veterinary Care)
अध्यायेऽस्मिन् गजशान्तेः समाप्त्यनन्तरं गोकेन्द्रिता शान्त्यायुर्वेदः प्रवर्तते। धन्वन्तरिः गवां पावनत्वं लोकाधारत्वं च प्रतिपाद्य पञ्चगव्यादीनां (गोमूत्र-गोमय-क्षीर-दधि-घृत-कुशोदक) शुद्धिकरत्वं, दुर्भाग्य-दुष्स्वप्न-मलिनताहारित्वं च वदति। एकरात्रोपवासः, महाशान्तपनं, तप्तकृच्छ्र-शीतकृच्छ्रादिकृच्छ्रभेदाः, गोव्रतविधिश्च—गोचर्यायाः अनुरूपाचारः—गोलोकप्राप्त्यनुगुणं पुण्यं च निरूप्यते। गवां हविः-अग्निहोत्रोपकरणत्वं, प्राणिनां शरणत्वं च स्तूयते। अनन्तरं चिकित्साविधानं—शृङ्गरोगः, कर्णशूलः, दन्तशूलः, कण्ठावरोधः, वातव्याधयः, अतिसारः, कास-श्वासः, भग्नचिकित्सा, कफरोगाः, रक्तदोषाः, वत्सपोषणं, ग्रह-विषनिवारणधूपनं च—विस्तरेणोक्तम्। अन्ते हरि-रुद्र-सूर्य-श्री-अग्निपूजया कालानुसारशान्तिः, गोदान-गोमोचनं, अश्व-गजविशेषपशुचिकित्सायाः परम्परासूचना च प्रदर्श्यते।
Adhyaya 292
Mantra-paribhāṣā (Technical Definitions and Operational Rules of Mantras)
अग्निः मन्त्रशास्त्रं द्विफलप्रदं—भुक्तिदं मुक्तिदं च—इति निरूप्य मन्त्राणां रचनाभेदं प्रवर्तयति—बीजमन्त्राः, दीर्घमालामन्त्राश्च, अक्षरसंख्यया सिद्ध्यर्हता च। ततः लिङ्गभेदेन तथा शक्तिभेदेन (आग्नेयः तीव्रः, सौम्यः शान्तः) मन्त्रवर्गीकरणं कृत्वा ‘नमः’ ‘फट्’ इत्याद्यन्तप्रयोगैः शान्तिकर्मणि वा वशीकरणोच्चाटनबन्धनादिषु (निषेधमर्यादासहितेषु) मन्त्रबलपरिवर्तनं दर्शयति। अनन्तरं साधनाप्रकरणे जागरावस्था, शुभवर्णारम्भः, लिप्यादिव्यवस्था, नक्षत्रक्रमनिमित्तानि चोक्तानि। जपपूजाहोमाभिषेकैः, सम्यग्दीक्षागुरुपरम्परालाभेन, गुरोः शिष्यस्य च शुद्धाचारयोग्यतया मन्त्रसिद्धिर्भवतीति प्रतिपाद्यते। अन्ते जपसंख्याप्रमाणं, होमभागः, उच्चारणभेदाः (वाचिकात् मानसिकपर्यन्तम्), देशदिग्विन्यासः, तिथिवारदेवताः, तथा लिपिन्यासाङ्गन्यासमातृकान्यासविधयः निर्दिश्यन्ते; उपसंहारे वागीशी/लिपिदेवी सर्वमन्त्रसिद्धिप्रदायिनी शक्तिरिति प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 293
Mantra-paribhāṣā (मन्त्रपरिभाषा) — Colophon/Closure
अयं खण्डः ‘मन्त्रपरिभाषा’ इति पूर्वोक्तस्य शिक्षाप्रकरणस्य औपचारिकं समापनं दर्शयति, अग्नेयपद्धत्यां मन्त्रशब्दानां परिभाषा-निरूपणस्य समाप्तिं च सूचयति। अग्निपुराणस्य विश्वकोशीयप्रवाहे एते कोलोफोना न केवलं लेखकीयाः, किन्तु मन्त्रशास्त्रात्—पवित्रवाक्यस्य सिद्धान्त-प्रयोगनियमात्—आयुर्वेद-विषचिकित्सायां मन्त्र-काल-निदानानां देहगतसंकट-व्यवस्थापनसहितं यत्र संगमः, तत्र संक्रमणं बोधयन्ति। एवं शुद्धभाषा-यागविधेः संरक्षण-चिकित्सायां व्यावहारिकप्रयोगेन सातत्यं रक्ष्यते; अग्नेयलक्षणे शब्धः (मन्त्रः) लौकिकापत्काले धर्मस्य साधनं भवति।
Adhyaya 294
Daṣṭa-cikitsā (Treatment for Bites) — Mantra-Dhyāna-Auṣadha Protocols for Viṣa
अग्निर्दष्टचिकित्सायाः विशेषमायुर्वेदाङ्गं प्रवर्तयति। मन्त्र–ध्यान–औषधत्रयात्मकं उपचारक्रमं निरूप्य, “ॐ नमो भगवते नीलकण्ठाय” इति जपः विषशमनः प्राणरक्षकश्चेति स्थापयति। विषं जङ्गमं (सर्पकीटादि) स्थावरं (वनस्पतिखनिजादि) चेति द्विधा विभज्य, वियति/तार्क्ष्य(गरुड)मन्त्रकेन्द्रितं तन्त्रविधानं वर्णयति—स्वरवर्णभेदाः, कवचास्त्रमन्त्राः, यन्त्र-मण्डलध्यानं (मातृकापद्म), अङ्गुली-सन्धिषु न्यासविस्तरः। पञ्चमहाभूतानां वर्ण-आकार-देवतासहितं विनिमय/प्रतिलोम-न्यायं विषस्तम्भन-स्थानान्तरण-नाशार्थं प्रयुञ्जते। अन्ते गरुड-रुद्र/नीलकण्ठमन्त्राः, कर्णजपः, उपानहावबन्धः, रुद्रविधानपूजा चोक्त्वा, प्रतिविषोपचारं वैद्यकं धर्म्यं च कर्मेति प्रतिपादयति।
Adhyaya 295
Pañcāṅga-Rudra-vidhāna (The Fivefold Rudra Rite)
पूर्वोक्तदंश-दंशोपचारानन्तरं भगवान् अग्निः सर्वफलप्रदं, विशेषतः विष-व्याधि-रक्षणपरं पञ्चाङ्ग-रुद्रविधानं निरूपयति। रुद्रस्य पञ्चाङ्गानि—हृदयम्/स्तोत्रम्, शिवसङ्कल्पः, शिवमन्त्रः, सूक्तम्, पौरुषम्—इति मन्त्रतन्त्रतः निर्दिश्य, न्यासपूर्वकं क्रमशो जपविधिं स्थापयति। मन्त्राङ्गेषु ऋषि-छन्दो-देवताविन्यासः (त्रिष्टुभ्, अनुष्टुभ्, गायत्री, जगती, पङ्क्तिः, वृहती) तथा लिङ्गानुसारदेवताग्रहणं, अनुवाकानुसारं एकरुद्र-रुद्र-रुद्रभेदाश्च कथ्यन्ते। अन्ते त्रैलोक्यमोहनादि प्रयोगाः शत्रु-विष-रोगनिग्रहाय, तथा विष्णु-नरसिंहस्य द्वादशाक्षर-अष्टाक्षरमन्त्रौ विषव्याधिनाशकौ प्रतिपाद्येते। कुब्जिका-त्रिपुरा-गौरी-चन्द्रिका-विषहारिणी-प्रसादमन्त्राश्च आयुः-आरोग्यवर्धनाय, मन्त्रप्रायश्चित्त-रक्षारूपेण निर्दिष्टाः।
Adhyaya 296
Chapter 296 — Viṣa-cikitsā: Mantras and Antidotes for Poison, Stings, and Snake-bite
अस्मिन् आयुर्वेदप्रकरणे भगवान् अग्निर्वसिष्ठाय संक्षिप्तां विषचिकित्साविधिं कथयति—मन्त्रप्रयोगैः सह तत्क्षणोपचारः औषधयोगाश्च। आदौ कृत्रिम-प्रदत्तविषेषु नानाविषेषु दंश-विषेषु च विषशमनमन्त्राः, मेघसदृशतमोहरण-प्रतिबन्धनभावेन, मन्त्रान्ते धारण-निग्रहविधानं च निर्दिश्यते। ततः बीजमन्त्र-वैष्णवचिह्न-समन्वितः कृष्णाह्वानयुक्तः ‘सर्वार्थसाधक’ मन्त्रः। अनन्तरं प्रेतगणाधिपतिरुद्रं प्रति ‘पातालक्षोभ’ मन्त्रः दंशे सर्पदंशे च, आकस्मिक-स्पर्शजन्यविषेऽपि शीघ्रशमनाय विहितः। पश्चात् दंशचिह्नच्छेदन-दाहादि, शिरीष-आर्कक्षीर-तीक्ष्णद्रव्यादियुक्ताः प्रतिविषयोगाः, पान-लेप-अञ्जन-नस्यादिभिः बहुमार्गप्रयोगाश्च वर्ण्यन्ते।
Adhyaya 297
Vishahṛn Mantrauṣadham (Poison-Removing Mantra and Medicinal Remedy) — Colophon and Transition
अध्यायोऽयं विषहृन्मन्त्रौषधसमन्वितं तन्त्रं इति औपचारिकेन कोलोफोनेन समाप्यते। अग्नि–वसिष्ठसंवादे प्रकटितं तद् ज्ञानं श्रुतिरूपेण प्रमाणीकृत्य, अनन्तरं विस्तीर्णचिकित्साध्यायाय पाठकं प्रापयति। एषा संक्रान्तिः विश्वकोशस्य वास्तु-कीलिका इव, सामान्यप्रतिविषसिद्धान्तेभ्यः प्राणिविशेषविधानेषु—विशेषतः सर्पविषदंशचिकित्सायाम्—प्रवर्तनं सूचयति। अत्राग्नेया विद्या न पृथक्कृता; मन्त्रप्रामाण्यं, विधिशुद्धिः, औषधप्रयोगश्च धर्मानुगुणे आरोग्यसेवायां एक एव प्रवाहः इति प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 298
Bala-graha-hara Bāla-tantram (बालग्रहहर बालतन्त्रम्) — Pediatric protection and graha-affliction management
अग्निर्भगवान् बालतन्त्रं प्रवर्तयति, यत्र जन्मादारभ्य शिशून् पीडयन्ति इति मन्यन्ते बालग्रहाः। अत्र क्रमशः (१) लक्षणपरिज्ञानम्—अङ्गचेष्टाविक्षेपः, अरुचिः, ग्रीवाविकर्षणम्, विकृतनादः, श्वासकष्टम्, वर्णविकारः, दुर्गन्धः, आकुञ्चनकम्पः, वमनम्, भयम्, मोहः, रक्तमिश्रमूत्रम्; (२) तिथिदिनगणना-मासवर्षादिकालचिह्नैः सह ग्रहविशेषनिर्णयः; (३) चिकित्सारक्षोपायाः—लेपाः, धूपाः, स्नानम्, दीपधूपप्रयोगः, दिग्देश-स्थानकृत्यं (यथा यमदिशि करञ्जमूले), तथा मत्स्यमांससुरादि, मुद्गतिलमिष्टान्नादिभिः वा केषाञ्चित् अमेध्य-निरन्नबलिभिः बलिदानम्। अन्ते बलिदाने सर्वकामिकरक्षार्थं चामुण्डामन्त्राः प्रदीयन्ते, आयुर्वेदः कर्मकाण्डेन सह यथाविधि उपदिश्य बालस्वास्थ्यं गृहक्षेमं च धर्मतः स्थापयति।
Adhyaya 299
Chapter 299 — ग्रहहृन्मन्त्रादिकम् (Grahahṛn-Mantras and Allied Procedures)
अग्निर्देवः बालरक्षणे ग्रहशान्तिकर्मभ्यः प्रवृत्तः, ग्रहपीडानां व्यापकं चिकित्सारहस्यं निरूपयति—हेतून्, दुर्बलदेशान्, लक्षणानि, तथा मन्त्र-औषध-क्रियासंयुक्तान् प्रतिकारान्। भावातिशय-दोषाहारविरुद्धताभ्यां मनोविकाराः रोगाश्च जायन्ते इति दर्शयन्, उन्मादादीन् वात-पित्त-कफजं सन्निपातजं च, तथा देव-गुरु-कोपसमुत्थं आगन्तुकं च विभजति। नदीतीर-सङ्गम-शून्यगृह-भिन्नद्वार-एकवृक्षादिषु ग्रहवासान् निर्दिश्य, सामाजिक-याज्ञिकापचारान् अशुभचेष्टाश्च भयवर्धकान् मन्यते। उद्वेग-दाह-शिरोरुज-भिक्षावृत्ति-इन्द्रियासक्त्यादयः लक्षणसमूहा निदानचिह्नानि। चिकित्सायां चण्डीसम्बद्धा ग्रहहृन्मन्त्राः (महासुदर्शनादयः) तथा सूर्यबिम्बे ध्यानम्, प्रातः अर्घ्यदानम्, बीजन्यासः, अस्त्रशोधनम्, पीठ-शक्तिन्यासः, दिक्पालरक्षा इत्यादि विधयः। अन्ते अजमूत्रनस्याञ्जनं, घृत-यवागू-कषायादि योगाः ज्वर-श्वास-हिक्का-कास-अपस्मारादिषु प्रयुज्यन्ते; एवम् अग्नेया विद्या मन्त्रचिकित्सारूपेण आयुर्वेदेन सह एकीकृता प्रदर्श्यते।
Adhyaya 300
Chapter 300 — सूर्यार्चनम् (Worship of Sūrya)
अग्निर्भगवान् सूर्यस्य सिद्धिजनकं ग्रहशमनं चोपासनाविधानं शिक्षयति। सर्वार्थसाधकं संक्षिप्तं बीजपिण्डं, अङ्ग-घटकनिर्माणं बिन्दुपूरणं च निरूप्य, सर्वकर्मप्रवर्तकत्वेन गणेशस्य पञ्चबीजसमूहान् दिक्पूजा-मूर्तिस्थापन-मुद्राबन्ध-रक्तरूपलक्षण-आयुधहस्तविन्यासैः सह, चतुर्थीव्रताद्यनुष्ठानैः प्राक्कर्मरूपेण योजयति। ततः स्नानार्घ्यादिभिः सूर्यग्रह-मण्डलं विस्तार्य नवग्रहपूजां नवमन्त्राभिमन्त्रितकलशैः, चण्डाय दीपदानं, गोरोचनाकुङ्कुमरक्तगन्धान्कुराद्युपहारान्, धान्य-हिबिस्कुसम्बद्धदानानि च निर्दिशति। फलानि—ग्रहशान्तिः, रणविजयः, वंशबीजदोषनिवारणं, मन्त्रन्यस्तस्पर्शेन द्रव्याभिमन्त्रणेन (उशीरादिना) वशीकरणादिप्रयोगाः। शिरःपादपर्यन्तं न्यासः, रविरूपात्मभावना च समापनम्; वर्णभेदेन स्तम्भनमारण-पुष्टि-शत्रुघात-मोहनाद्यर्थानां ध्यानविधानं च, एवं सूर्यर्चनं भक्त्युपासनां च प्रयोजनसिद्धिं च अग्नेयविद्यायां सेतुं करोति।