Adhyaya 60

Verse 1

इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये अधिवासनं नाम ऊनषष्टितमो ऽध्यायः अथ षष्टितमोध्यायः वासुदेवप्रतिष्ठादिविधिः भगवानुवाच पिण्डिकास्थापनार्थन्तु गर्भागारं तु सप्तधा विभजेद् ब्रह्मभागे तु प्रतिमां स्थापयेद् बुधः

इत्यादिमहापुराणे आग्नेये ‘अधिवासनं’ नाम ऊनषष्टितमोऽध्यायः समाप्तः। अथ षष्टितमोऽध्यायः—वासुदेवप्रतिष्ठादिविधिः। भगवानुवाच—पिण्डिकास्थापनार्थं गर्भागारं सप्तधा विभजेत्; ब्रह्मभागे तु प्रतिमां बुधः स्थापयेत्।

Verse 2

देवमनुषपैशाचभागेषु न कदाचन ब्रह्मभागं परित्यज्य किञ्चिदाश्रित्य चाण्डज

देव-मनुष्य-पैशाचभागेषु विनियोगे कदाचन ब्रह्मभागं न परित्यजेत्, हे चाण्डज; अपि तु तस्मिन् ब्रह्मभागे आश्रित्य किञ्चित् सर्वदा न्यसेत्।

Verse 3

देवमानुषभागाभ्यां स्थाप्या यत्नात्तु पिण्डिका नपुंसककशिलायान्तु रत्नन्यासं समाचरेत्

देवमानुषभागाभ्यां यथाविधि यत्नतः पिण्डिका स्थापनीया। नपुंसकशिलायां तु विधिवद् रत्नन्यासः समाचरणीयः॥

Verse 4

नारसिंहेन हुत्वा रत्नन्यासं च तेन वै चतस्रः स्थापयेच्च गा इति ग, घ, ङ, चिह्नितपुस्तकत्रयपठः घोषयेच्च ततो मखे इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः स्थापयेदाशु पिण्डिकामिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः वर्णन्यासमिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः व्रीहीन् रत्नांस्त्रिधातूंश् च लोहादींश् चन्दनादिकान्

नारसिंहेन हुत्वा तेनैव रत्नन्यासं समाचरेत्। ततश्चतस्रः ‘गा’ इत्युक्त्या स्थापयेत्; मखे घोषयेत्; पिण्डिकामाशु स्थापयेत्; वर्णन्यासं च कुर्यात्। व्रीहीन् रत्नानि त्रिधातून् लोहादीन् चन्दनादिकांश्च विन्यसेत्॥

Verse 5

पूर्वादिनवगर्तेषु न्यसेन् मध्ये यथारुचि अथ चेन्द्रादिमन्त्रैश् च गर्तो गुग्गुलुनावृतः

पूर्वादिनवगर्तेषु न्यसेद् द्रव्याणि यथाविधि। मध्ये तु यथारुचि विन्यसेत्; इन्द्रादिमन्त्रैश्च गर्तं गुग्गुलुना आवृतं कुर्यात्॥

Verse 6

रत्नन्यासविधिं कृत्वा प्रतिमामालभेद्गुरुः सशलाकैर् दर्भपुञ्जैश् च सहदेवैः समन्वितैः

रत्नन्यासविधिं कृत्वा प्रतिमामालभेद् गुरुः। सशलाकैर्दर्भपुञ्जैश्च सहदेवैः समन्वितः॥

Verse 7

सवाह्यन्तैश् च संस्कृत्य पञ्चगव्येन शोधयेत् प्रोक्षयेद्दर्भतोयेन नदीतीर्थोदकेन च

सवाह्यन्तैश्च संस्कृत्य पञ्चगव्येन शोधयेत्। प्रोक्षयेद्दर्भतोयेन नदीतीर्थोदकेन च॥

Verse 8

होमार्थे खण्डिलं कुर्यात् सिकताभिः समन्ततः सार्धहस्तप्रमाणं तु चतुरस्रं सुशोभनं

होमार्थं खण्डिलं कुर्यात्, सिकताभिः समन्ततः प्रकीर्य; सार्धहस्तप्रमाणं चतुरस्रं सुसंस्थितं सुशोभनं भवेत्।

Verse 9

अष्टदिक्षु यथान्यासं कलशानपि विन्यसेत् पूर्वाद्यानष्टवर्णेन अग्निमानीय संस्कृतं

अष्टदिक्षु यथान्यासं कलशान् विन्यसेत्; ततः पूर्वादारभ्य अष्टवर्णेन मन्त्रेण संस्कृतमग्निम् आनीय स्थापयेत्।

Verse 10

त्वमग्नेद्युभिरिति गायत्र्या समिधो हुनेत् अष्टार्णेनाष्टशतकं आज्यं पूर्णां प्रदापयेत्

“त्वमग्ने द्युभिः” इति गायत्र्या समिधो हुनेत्; अष्टार्णेन मन्त्रेण अष्टशतकं आज्याहुतीः दद्यात्, अन्ते पूर्णाहुतिं प्रदापयेत्।

Verse 11

शान्त्युदकं आम्रपत्रैः मूलेन शतमन्त्रितं सिञ्चेद्देवस्य तन्मूर्ध्नि श्रीश् च ते ह्य् अनया ऋचा

आम्रपत्रैः शान्त्युदकं मूलेन मन्त्रेण शतवारं मन्त्रितं कृत्वा, तद् देवस्य मूर्ध्नि सिञ्चेत्; “श्रीश्च ते” इत्यनया ऋचा जपेत्।

Verse 12

ब्रह्मयानेन चोद्धृत्य उत्तिष्ठ ब्रह्मणस्पते तद्विष्णोरिति मन्त्रेण प्रासादाभिमुखं नयेत्

ब्रह्मयानेन समुद्धृत्य “उत्तिष्ठ ब्रह्मणस्पते” इति जपेत्; “तद्विष्णोः” इति मन्त्रेण प्रासादाभिमुखं तं नयेत्।

Verse 13

शिविकायां हरिं स्थाप्य भ्रामयीत पुरादिकं गीतवेदादिशब्दैश् च प्रासादद्वारि धारयेत्

शिविकायां हरिं प्रतिष्ठाप्य पुरादिकं परिभ्रामयेत्। गीत-वेद-पाठादि-शब्दैः सह प्रासादद्वारि तं धारयेत्॥

Verse 14

इतपुस्तकत्रयपाठः अष्टान्तेनाष्टशतकमिति ख, घ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः शान्त्युदकमाज्यपात्रैर् इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः ब्रह्मपात्रेणेति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः गीतवाद्यादिशब्दैश् च इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः स्त्रीभिर्विप्रैर् मङ्गलाष्टघटैः संस्नापयेद्धरिं ततो गन्धादिनाभ्यर्च्य मूलमन्त्रेण देशिकः

(पाठान्तराणि—अष्टान्तेनाष्टशतकमिति; शान्त्युदकमाज्यपात्रैरिति; ब्रह्मपात्रेणेति; गीतवाद्यादिशब्दैश्चेति।) ततः स्त्रीभिर्विप्रैर्मङ्गलाष्टघटैः हरिं संस्नापयेत्। अनन्तरं देशिको गन्धादिनाभ्यर्च्य मूलमन्त्रेण जपेत्॥

Verse 15

अतो देवेति वस्त्राद्यमष्टाङ्गार्घ्यं निवेद्य च स्थिरे लग्ने पिण्डिकायां देवस्य त्वेति धारयेत्

अतो देवेति मन्त्रेण वस्त्राद्यमुपनयेत्। अष्टाङ्गार्घ्यं निवेद्य च स्थिरे शुभलग्ने पिण्डिकायां ‘देवस्य त्वम्’ इति मन्त्रेण धारयेत्॥

Verse 16

ॐ त्रैलोक्यविक्रान्ताय नमस्तेस्तु त्रिविक्रम संस्थ्याप्य पिण्डिकायान्तु स्थिरं कुर्याद्विचक्षणः

ॐ त्रैलोक्यविक्रान्ताय नमस्तेऽस्तु त्रिविक्रम। संस्थाप्य पिण्डिकायां तु स्थिरं कुर्याद्विचक्षणः॥

Verse 17

ध्रुवा द्यौरिति मन्त्रेण विश्वतश् चक्षुरित्यपि पञ्चगव्येन संस्नाप्य क्षाल्य गन्धदकेन च

‘ध्रुवा द्यौः’ इति मन्त्रेण ‘विश्वतश्चक्षुः’ इत्यपि। पञ्चगव्येन संस्नाप्य क्षाल्य गन्धोदकेन च शुद्धयेत्॥

Verse 18

पूजयेत् सकलीकृत्य साङ्गं सावरणं हरिं ध्यायेत् स्वं तस्य मूर्तिन्तु पृथिवी तस्य पीठिका

सकलीकृत्य साङ्गं सावरणं हरिं पूजयेत्। स्वं तस्य मूर्तिरिति ध्यायेत्; पृथिवी तस्य पीठिका॥

Verse 19

कल्पयेद्विग्रहं तस्य तैजसैः परमाणुभिः जीवमावाहयिष्यामि पञ्चविंशतितत्त्वगं

तस्य विग्रहं तैजसैः परमाणुभिः कल्पयेत्। ‘पञ्चविंशतितत्त्वगं जीवं आवाहयिष्यामि’ इति॥

Verse 20

चैतन्यं परमानन्दं जाग्रत्स्वप्नविवर्जितं देहेन्द्रियमनोबुद्धिप्राणाहङ्कारवर्जितं

चैतन्यं परमानन्दं जाग्रत्स्वप्नविवर्जितम्। देहेन्द्रियमनोबुद्धिप्राणाहङ्कारवर्जितम्॥

Verse 21

ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तं हृदयेषु व्यवस्थितं हृदयात् प्रतिमाविम्बे स्थिरो भव परेश्वर

ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तं हृदयेषु व्यवस्थित। हृदयात् प्रतिमाविम्बे स्थिरो भव परेश्वर॥

Verse 22

सजीवं कुरु बिम्बं त्वं सवाह्याभ्यन्तरस्थितः अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषो देहोपाधिषु संस्थितः

सजीवं कुरु बिम्बं त्वं सवाह्याभ्यन्तरस्थितः। अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषो देहोपाधिषु संस्थितः॥

Verse 23

ज्योतिर्ज्ञानं परं ब्रह्म एकमेवाद्वितीयकं सजीवीकरणं कृत्वा प्रणवेन निबोधयेत्

परं ब्रह्म ज्योतिर्मयं ज्ञानस्वरूपमेव; एकमेवाद्वितीयम्। तदन्तःकरणे सजीवीकृत्य प्रणवेन (ॐकारेण) तद्बोधयेत्।

Verse 24

सान्निध्यकरणन्नाम हृदयं स्पृश्य वै जपेत् सूक्तन्तु पौरुषं ध्यायन् इदं गुह्यमनुं जपेत्

सान्निध्यकरणनाम हृदयमन्त्रं हृदयं स्पृशन् वै जपेत्। पौरुषं सूक्तं ध्यायन् इदं गुह्यमनुं जपेत्।

Verse 25

नमस्तेस्तु सुरेशाय सन्तोषविभवात्मने मङ्गलाष्टघटे इति ख, ग, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः ज्ञानविज्ञानरूपाय ब्रह्मतेजोनुयायिने

नमस्तेऽस्तु सुरेशाय सन्तोषविभवात्मने। ज्ञानविज्ञानरूपाय ब्रह्मतेजोनुयायिने॥

Verse 26

गुणातिक्रान्तवेशाय पुरुषाय महात्मने अक्षयाय पुराणाय विष्णो सन्निहितो भव

गुणातिक्रान्तवेशाय पुरुषाय महात्मने। अक्षयाय पुराणाय विष्णो सन्निहितो भव॥

Verse 27

यच्च ते परमं तत्त्वं यच्च ज्ञानमयं वपुः तत् सर्वमेकतो लीनमस्मिन्देहे विबुध्यतां

यच्च ते परमं तत्त्वं यच्च ज्ञानमयं वपुः। तत् सर्वमेकतो लीनमस्मिन्देहे विबुध्यताम्॥

Verse 28

आत्मानं सन्निधीकृत्य ब्रह्मादिपरिवारकान् स्वनाम्ना स्थापयेदन्यानायुधान् स्वमुद्रया

आत्मानं सन्निधीकृत्य ब्रह्मादिपरिवारकान् स्वनाम्ना स्थापयेद्; अन्यान् आयुधान् अपि स्वमुद्रया तेषां तेषां नामोच्चारणेन स्थापयेत्।

Verse 29

यात्रावर्षादिकं दृष्ट्वा ज्ञेयः सन्निहितो हरिः नत्वा स्तुत्वा स्तवाद्यैश् च जप्त्वा चाष्टाक्षरादिकं

यात्रावर्षादिकं दृष्ट्वा सन्निहितो हरिरिति ज्ञेयम्; नत्वा स्तुत्वा स्तवाद्यैश्च जप्त्वा चाष्टाक्षरादिकम्।

Verse 30

चण्डप्रचण्डौ द्वारस्थौ निर्गत्याभ्यर्चयेद्गुरुः अग्निमण्डपमासाद्य गरुडं स्थाप्य पूजयेत्

चण्डप्रचण्डौ द्वारस्थौ निर्गत्य गुरुरभ्यर्चयेत्; अग्निमण्डपमासाद्य गरुडं स्थाप्य पूजयेत्।

Verse 31

दिगीशान् दिशि देवांश् च स्थाप्य सम्पूज्य देशिकः विश्वक्सेनं तु संस्थाप्य शङ्खचक्रादि पूजयेत्

दिगीशान् दिशि देवांश्च स्थाप्य सम्पूज्य देशिकः; विश्वक्सेनं तु संस्थाप्य शङ्खचक्रादि पूजयेत्।

Verse 32

सर्वपार्षदकेभ्यश् च बलिं भूतेभ्य अर्चयेत् परमवस्त्रसुवर्णादि गुरवे दक्षिणां ददेत्

सर्वपार्षदकेभ्यश्च बलिं दत्त्वा भूतेभ्यश्च अर्चयेत्; गुरवे परमवस्त्रसुवर्णादि दक्षिणां दद्यात्।

Verse 33

यागोपयोगिद्रव्याद्यमाचार्याय नरोर्पयेत् आचार्यदक्षिणार्धन्तु ऋत्विग्भ्यो दक्षिणां ददेत्

यागोपयोगिद्रव्यादीनि सर्वाणि यजमानः कर्माचार्याय समर्पयेत्। आचार्यदक्षिणायाः अर्धभागं तु ऋत्विग्भ्यः यथाविधि दक्षिणारूपेण दद्यात्॥

Verse 34

अन्येभ्यो दक्षिणां दद्याद्भोजयेद् ब्राह्मणांस्ततः अवारितान् फलान् दद्याद्यजमानाय वै गुरुः

अन्येभ्यः अपि यथायोग्यं दक्षिणां दद्यात्, ततः ब्राह्मणान् भोजयेत्। गुरुः च यजमानाय अवारितफलानि, यानि देयानि, तानि सम्यक् प्रदद्यात्॥

Verse 35

विष्णुं नयेत् प्रतिष्ठाता चात्मना सकलं कुलं य इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः यच्च ते परमं गुह्यमिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः यात्रावर्षादिकं कृत्वेति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः अवारितफलमिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः प्रतिष्ठाकृदिति ख, ग, घ, ङ, चिह्नितपुस्तकचतुष्टयपाठः सर्वेषामेव देवानामेष साधारणो विधिः मूलमन्त्राः पृथक्तेषां शेषं कार्यं समानकं

प्रतिष्ठाता विष्णुरूपेण देवं नयेत्; तेन स्वात्मना सह सकलं कुलं नयति शुद्धिं च नयति। सर्वेषां देवानां प्रतिष्ठायामेष साधारणो विधिः—मूलमन्त्राः तेषां पृथक्, शेषं कर्म समानमेव॥