Adhyaya 72
Chapter 72 — स्नानविशेषादिकथनम् (Special Rules of Bathing, Mantra-Purification, and Sandhyā)
अस्मिन्नध्याये वास्तुप्रतिष्ठा–ईशानकल्पप्रसङ्गे पूजाप्रतिष्ठयोः मूलभूतं शौचविधानं निरूप्यते। भगवान् स्कन्दं प्रति नित्यनैमित्तिकस्नानं कथयति—मृद्ग्रहणं तस्यास्त्र-मन्त्रेण शोधनं, कुशविभागैः शरीरप्रक्षालनं, प्राणायामः निमज्जनं, हृद्यास्त्रस्मरणं, स्नानोत्तरशुद्धिः, अस्त्रसन्ध्या च विधिस्नानं च। ततः मुद्रानियोजितकर्माणि (अङ्कुश, संहार), दिग्विन्यासेन मन्त्रप्रक्षेपः, शिवकेन्द्रिताः शीतल-मङ्गलजपाः शिरःपादपर्यन्तं, इन्द्रियच्छिद्राणां सम्मुखीकरणं च। आग्नेय-माहेन्द्र-मन्त्रस्नान-मानसस्नानादि विशेषस्नानानि, निद्राभोजनस्पर्शाद्यनन्तरशौचानि च निर्दिश्यन्ते। अनन्तरं सन्ध्याविधिः—आचमनं, प्राणायामः, मानसजपः, प्रातर्मध्याह्नसायंसन्ध्यासु देवताध्यानानि, ज्ञातॄणां चतुर्थी ‘साक्षी’ सन्ध्या तथा गुह्याऽन्तःसन्ध्या। अन्ते हस्ततीर्थानि, मार्जनं अघमर्षणं, अर्घ्यं गायत्रीजपः, देवर्षिपितृदिक्पालरक्षोभ्यः क्रमबद्धं तर्पणं च, येन प्रतिष्ट्हा-ईशानोपासनायाः द्वारं शुद्धिः प्रतिष्ठाप्यते।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये विनायकपूजाकथनं नाम एकसप्ततितमो ऽध्यायः अथ द्विसप्ततितमो ऽध्यायः स्नानविशेषादिकथनं ईश्वर उवाच वक्ष्यामि स्कन्द नित्याद्यं स्नानं पूजां प्रतिष्ठया खात्वासिना समुद्धृत्य मृदमष्टाङ्गुलां ततः
इति आदिमहापुराणे आग्नेये विनायकपूजाकथनं नाम एकसप्ततितमोऽध्यायः। अथ द्विसप्ततितमोऽध्यायः स्नानविशेषादिकथनम्। ईश्वर उवाच—वक्ष्यामि स्कन्द नित्याद्यं स्नानं पूजां प्रतिष्ठया; खात्वासिना समुद्धृत्य मृदमष्टाङ्गुलां ततः।
Verse 2
सर्वात्मना समुद्धृत्य पुनस्तेनैव पूरयेत् शिरसा पयसस्तीरे निधायास्त्रेण शोधयेत्
सर्वात्मना समुद्धृत्य पुनस्तेनैव पूरयेत्। शिरसा पयसस्तीरे निधायास्त्रेण शोधयेत्॥
Verse 3
तृणानि शिखयोद्धृत्य वर्मणा विभजेत्त्रिधा एकया नाभिपादान्तं प्रक्षाल्य पुनरन्यया
तृणानि शिखयोद्धृत्य वर्मणा विभजेत्त्रिधा। एकया नाभिपादान्तं प्रक्षाल्य पुनरन्यया॥
Verse 4
अस्त्राभिलब्धयालभ्य दीप्तया सर्वविग्रहं निरुद्धाक्षाणि पाणिभ्यां प्राणान् संयम्य वारिणि
अस्त्राभिलब्धयालभ्य दीप्तया सर्वविग्रहम्। निरुद्धाक्षाणि पाणिभ्यां प्राणान् संयम्य वारिणि॥
Verse 5
निमज्यासीत हृद्यस्त्रं स्मरन् कालानलप्रभं विघ्नराजक इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः निजास्त्रेण विशोधयेदिति ख, ग, चिह्नितपुस्तकपाठः मलस्नानं विशोधयेत्थं समुत्थाय जलान्तरात्
निमज्ज्य जलमध्ये स्थित्वा कालानलप्रभं हृद्यास्त्रं स्मरेत्; (केषुचित् पाठेषु ‘विघ्नराजक’ इति उच्चार्य) ततः जलान्तरात् समुत्थाय मलस्नानं निजास्त्रेण विशोधयेत्।
Verse 6
अस्त्रसन्ध्यामुपास्याथ विधिस्नानं समाचरेत् सारस्वतादितीर्थानां एकमङ्कुशमुद्रया
अस्त्रसन्ध्यामुपास्याथ विधिस्नानं समाचरेत्; एकया अङ्कुशमुद्रया सारस्वतादितीर्थानां फलमाप्नुयात्।
Verse 7
हृदाकृष्य तथा स्नाप्य पुनः संहारमुद्रया शेषं मृद्भागमादाय प्रविश्य नाभिवारिणि
हृदाकृष्य तथा स्नाप्य पुनः संहारमुद्रया; शेषं मृद्भागमादाय नाभिवारिणि प्रविश्य निक्षिपेत्।
Verse 8
वामपाणितले कुर्याद्भागत्रयमुदङ्मुखः अङ्गैर् दक्षिणमेकाद्यं पूर्वमस्त्रेण सप्तधा
उदङ्मुखः वामपाणितले भागत्रयं कुर्यात्; ततः दक्षिणे एकाद्यं अङ्गैर्न्यासं कुर्यात्, पूर्वे तु अस्त्रेण सप्तधा विन्यसेत्।
Verse 9
शिवेन दशधा सौम्यं जपेद्भागत्रयं क्रमात् सर्वदिक्षु क्षिपेत् पूर्वं हूं फडन्तशरात्मना
शिवेन दशधा सौम्यं जपेत्, भागत्रयं क्रमात् विन्यसेत्; पूर्वं सर्वदिक्षु हूं फडन्तशरात्मना मन्त्रेण क्षिपेत्।
Verse 10
कुर्याच्छिवेन सौम्येन शिवतीर्थं भुजक्रमात् सर्वाङ्गमङ्गजप्तेन मूर्धादिचरणावधि
शीतलसौम्यशिवमन्त्रेण भुजक्रमात् शिवतीर्थविधिं कुर्यात्। सर्वाङ्गमङ्गजपेन मूर्ध्नः आरभ्य पादान्तं यावत् न्यसेत्॥
Verse 11
दक्षिणेन समालभ्य पठन्नङ्गचतुष्टयम् पिधाय खानि सर्वाणि सम्मुखीकरणेन च
दक्षिणहस्तेन समालभ्य अङ्गचतुष्टयं पठेत्। सम्मुखीकरणेन च सर्वाणि खानि पिधायेत्॥
Verse 12
शिवं स्मरन्निमज्जेत हरिं गङ्गेति वा स्मरन् वौषडन्तषडङ्गेन के कुर्यादभिषेचनं
शिवं स्मरन् निमज्जेत् हरिं गङ्गेति वा स्मरन्। वौषडन्तषडङ्गेन अभिषेचनं कुर्यात्॥
Verse 13
कुम्भमात्रेण रक्षार्थं पूर्वादौ निक्षिपेज्जलं स्नात्वा रजोपचारेण सुगन्धामलकादिभिः
कुम्भमात्रेण रक्षार्थं पूर्वादौ जलं निक्षिपेत्। स्नात्वा रजोपचारेण सुगन्धामलकादिभिः पूजयेत्॥
Verse 14
स्नात्वा चोत्तीर्य तत्तीर्थं संहारिण्योपसंहरेत् अथातो विधिशुद्धेन संहितामन्त्रितेन च
स्नात्वा चोत्तीर्य तत्तीर्थं संहारिण्योपसंहरेत्। अथातो विधिशुद्धेन संहितामन्त्रितेन च प्रवर्तेत्॥
Verse 15
निवृत्यादिविशुद्धेन भस्मना स्नानमाचरेत् शिरस्तः पादपर्यन्तं ह्रूं फडन्तशरात्मना
निवृत्यादितत्त्वैर्विशुद्धेन भस्मना स्नानं समाचरेत्। शिरसः पादपर्यन्तं ह्रूं फडन्तशरात्मना लेपयेत्॥
Verse 16
तेन कृत्वा मलस्नानं विधिस्नानं समाचरेत् क्रूं फडन्तशरात्मना इति ख, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः क्रूं फडन्तशरात्मना इति ख, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः ईशतत्पुरुषाघोरगुह्यकाजातसञ्चरैः
तेनैव कृत्वा मलस्नानं ततः विधिस्नानं समाचरेत्। क्रूं फडन्तशरात्मना—इति ख-ङ-चिह्नितपुस्तकपाठः—ईशतत्पुरुषाघोरगुह्यकाजातसञ्चरैः॥
Verse 17
क्रमेणोद्धूनयेन्मूर्ध्नि वक्त्रहृद्गुह्यविग्रहात् सन्ध्यात्रये निशीथे च वर्षापूर्वावसानयोः
क्रमेणोद्धूनयेत् मूर्ध्नि वक्त्रात् हृदः गुह्यात् विग्रहात्। सन्ध्यात्रये निशीथे च वर्षापूर्वावसानयोः॥
Verse 18
सुप्त्वा भुक्त्वा पयः पीत्वा कृत्वा चावश्यकादिकम् स्त्रीपुन्नपुंसकं शूद्रं विडालशशमूषिकम्
सुप्त्वा भुक्त्वा पयः पीत्वा कृत्वा चावश्यकादिकम्। स्त्रीपुन्नपुंसकं शूद्रं विडालशशमूषिकं स्पृष्ट्वा शुद्धिमाचरेत्॥
Verse 19
स्नानमाग्नेयकं स्पृष्ट्वा शुचा वुद्धूलकं चरेत् सूर्यांशुवर्षसम्पर्कैः प्राङ्मुखेनोर्ध्वबाहुना
स्नानमाग्नेयकं कृत्वा स्पृष्ट्वा वा शुचा वुद्धूलकं चरेत्। सूर्यांशुवर्षसम्पर्कैः प्राङ्मुखेनोर्ध्वबाहुना॥
Verse 20
माहेन्द्रं स्नानमैशेन कार्यं सप्तपदावधि गोसङ्घमध्यगः कुर्यात् खुरोत्खातकरेणुभिः
माहेन्द्रं स्नानम् ऐशेन विधिना कार्यम्। गोसङ्घस्य मध्ये स्थित्वा सप्तपदावधि गच्छन् खुरोत्खातकरेणुभिः स्नानं कुर्यात्॥
Verse 21
पावनं नवमन्त्रेण स्नानन्तद्वर्मणाथवा सद्योजातादिभिर्मन्त्रैर् अम्भोभिरभिषेचनम्
पावनं नवमन्त्रेण स्नानेन भवति, अथवा तद्वर्मणा। सद्योजातादिमन्त्रैः संस्कृतैरम्भोभिः अभिषेचनं वा॥
Verse 22
मन्त्रस्नानं भवेदेवं वारुणाग्नेययोरपि मनसा मूलमन्त्रेण प्राणायामपुरःसरम्
एवं मन्त्रस्नानं वारुणाग्नेययोः कर्मणोरपि भवेत्। मनसा मूलमन्त्रेण, प्राणायामपुरःसरं कर्तव्यम्॥
Verse 23
कुर्वीत मानसं स्नानं सर्वत्र विहितं च यत् वैष्णवादौ च तन्मन्त्रैर् एवं स्नानादि कारयेत्
सर्वत्र विहितं यत् मानसं स्नानं तत् कुर्वीत। वैष्णवादौ च तन्मन्त्रैः एवमेव स्नानादि कारयेत्॥
Verse 24
सन्ध्याविधिं प्रवक्ष्यामि मन्त्रैर् भिन्नैः समं गुह संवीक्ष्य त्रिः पिवेदम्बु ब्रह्मतीर्थेन शङ्करैः
सन्ध्याविधिं प्रवक्ष्यामि मन्त्रैर्भिन्नैः समं गुह। संवीक्ष्य त्रिः पिवेदम्बु ब्रह्मतीर्थेन शङ्करैः॥
Verse 25
स्वधान्तैर् आत्मतत्त्वाद्यैस्ततः खानि स्पृशेद्धृदा शकलीकरणं कृत्वा प्राणायामेन संस्थितः
ततः स्वधान्तैः आत्मतत्त्वाद्यैर्मन्त्रैः दृढनिश्चयेन देहद्वाराणि स्पृशेत्। शकलीकरणं कृत्वा प्राणायामे संस्थितो भवेत्॥
Verse 26
त्रिः समावर्तयेन् मन्त्री मनसा शिवसंहितां आचम्य न्यस्य सन्ध्याञ्च ब्राह्मीं प्रातः स्मरेन्नरः
मन्त्री मनसा शिवसंहितां त्रिः समावर्तयेत्। ततः आचम्य न्यस्य च प्रातः ब्राह्मीं सन्ध्यां स्मरेन्नरः॥
Verse 27
हंसपद्मासनां रक्तां चतुर्वक्त्रां चतुर्भुजां गुह्यकाजातसंरवैर् इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः तत्खरोत्खातरेणुभिरिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः स्मरेत्तत इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः प्रस्कन्दमालिनीं दक्षे वामे दण्डकमण्डलुं
हंसपद्मासनां रक्तां चतुर्वक्त्रां चतुर्भुजाम्। प्रस्कन्दमालिनीं ध्यायेद् दक्षे जपमालिकां, वामे दण्डकमण्डलुम्॥
Verse 28
तार्क्ष्यपद्मासनां ध्यायेन्मध्याह्ने वैष्णवीं सितां शङ्खचक्रधरां वामे दक्षिणे सगदाभयं
मध्याह्ने वैष्णवीं सितां तार्क्ष्यपद्मासनां ध्यायेत्। वामे शङ्खचक्रधारिणीं, दक्षे गदाभयप्रदाम्॥
Verse 29
रौद्रीं ध्यायेद् वृषाब्जस्थां त्रिनेत्रां शशिभूषितां त्रिशूलाक्षधरां दक्षे वामे साभयशक्तिकां
रौद्रीं वृषाब्जस्थां ध्यायेत् त्रिनेत्रां शशिभूषिताम्। दक्षे त्रिशूलाक्षधरां, वामे शक्त्यभयप्रदाम्॥
Verse 30
साक्षिणीं कर्मणां सन्ध्यां आत्मानंतत्प्रभानुगं चतुर्थी ज्ञानिनः सन्ध्या निशीथादौ विभाव्यते
कर्मसाक्षिणी या सन्ध्या—तत्प्रभानुग आत्मा—सा ज्ञानिनां चतुर्थी सन्ध्या; निशीथादौ सा विभाव्यते।
Verse 31
हृद्बिन्दुब्रह्मरन्ध्रेषु अरूपा तु परे स्थिता शिवबोधपरा या तु सा सन्ध्या मरमोच्यते
हृदि बिन्दौ ब्रह्मरन्ध्रे च परे स्थिता या अरूपा शिवबोधपरा; सा सन्ध्या रहस्यमिति कथ्यते।
Verse 32
पैत्र्यं मूले प्रदेशिन्याः कनिष्ठायाः प्रजापतेः ब्राह्म्यमङ्गुष्ठमूलस्थं तीर्थं दैवं कराग्रतः
पैत्र्यं तीर्थं तर्जनीमूले, कनिष्ठामूले प्रजापतेः; अङ्गुष्ठमूले ब्राह्म्यं तीर्थं, कराग्रेषु दैवं तीर्थम्।
Verse 33
सव्यपाणितले वह्नेस्तीर्थं सोमस्य वामतः ऋषीणां तु समग्रेषु अङ्गुलीपर्वसन्धिषु
सव्यपाणितले वह्नेस्तीर्थं, तस्य वामतः सोमतीर्थम्; ऋषीणां तीर्थानि समग्राणि अङ्गुलीपर्वसन्धिषु स्थितानि।
Verse 34
ततः शिवात्मकैर् मन्त्रैः कृत्वा तीर्थं शिवात्मकं मार्जनं संहितामन्त्रैस्तत्तोयेन समाचरेत्
ततः शिवात्मकैर्मन्त्रैस्तीर्थं शिवात्मकं कृत्वा, संहितामन्त्रैर्मार्जनं तत्तोयेन समाचरेत्।
Verse 35
वामपाणिपतत्तोययोजनं सव्यपाणिना उत्तमाङ्गे क्रमान्मन्त्रैर् मार्जनं समुदाहृतं
वामपाणौ पतितं तोयं गृहित्वा सव्यपाणिना मन्त्रक्रमेणोत्तमाङ्गे यत् मार्जनं क्रियते, तत् ‘मार्जनम्’ इति समुदाहृतम्।
Verse 36
नीत्वा तदुपनासाग्रं दक्षपाणिपुटस्थितं बोधरूपं सितं तोयं वाममाकृष्य स्तम्भयेत्
दक्षपाणिपुटस्थितं बोधरूपं श्वेतं तोयं तदुपनासाग्रं नीत्वा, वामनासया आकृष्य स्तम्भयेत्।
Verse 37
तत्पापं कज्जलाभासम्पिङ्गयारिच्य मुष्टिना क्षिपेद्वज्रशिलायान्तु तद्भवेदघमर्षणं
कज्जलाभासं तत्पापं पिङ्गया आरिच्य मुष्टिना वज्रशिलायां क्षिपेत्; एषोऽघमर्षणाख्यो विधिः।
Verse 38
स्वाहान्तशिवमन्त्रेण कुशपुष्पाक्षतान्वितं शिवायार्घ्याञ्जलिन्दत्वा गायत्रीं शक्तितो जपेत्
स्वाहान्तशिवमन्त्रेण कुशपुष्पाक्षतान्वितः शिवायार्घ्याञ्जलिं दत्त्वा, शक्तितो गायत्रीं जपेत्।
Verse 39
दाक्षिण्यः कर्मणां सन्ध्या इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः कुम्भयेदिति ख, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः तर्पणं सम्प्रवक्ष्यामि देवतीर्थेन मन्त्रकात् तर्पयेद्धौं शिवायेति स्वाहान्यान् स्वाहया युतान्
तर्पणं सम्प्रवक्ष्यामि देवतीर्थेन मन्त्रकात्। तर्पयेद् ‘धौं शिवाय’ इति, स्वाहायुतान् अन्यानपि।
Verse 40
ह्रां हृद्याय ह्रीं शिरसे ह्रूं शिखायै ह्रैं कवचाय अस्त्रायाष्टौ देवगणान् हृदादित्येभ्य एव च
ह्रां हृदये न्यसेत्, ह्रीं शिरसि, ह्रूं शिखायां, ह्रैं कवचत्वेन; ततः अस्त्रमन्त्रं विन्यस्य, हृदादिदेवताभ्यः आरभ्य आदित्यपर्यन्तं अष्टौ देवगणान् आवाहयेत्।
Verse 41
हां वसुभ्यो ऽथ रुद्रेभ्यो विश्वेभ्यश् चैव मरुद्भ्यः भृगुभ्यो हामङ्गिरोभ्य ऋषीन् कण्ठोपवीत्यथ
अथ ‘हां’ इति वसुभ्यः, ततः रुद्रेभ्यः; तथा विश्वेभ्यः मरुद्भ्यश्च हवीं दद्यात्। अनन्तरं भृगुभ्यः आङ्गिरोभ्यश्च, कण्ठोपवीती भूत्वा ऋषीन् पूजयेत्।
Verse 42
अत्रेये ऽथ वसिष्ठाय नमश्चाथ पुलस्तये कृतवे भारद्वजाय विश्वामित्राय वै नमः
आत्रेयाय नमः, वसिष्ठाय नमः; पुलस्त्याय नमः; क्रतवे नमः; भारद्वाजाय नमः; विश्वामित्राय वै नमः।
Verse 43
प्रचेतसे मनुष्यांश् च सनकाय वषट् तथा हां सनन्दाय वषट् सनातनाय वै वषट्
प्रचेतसे मनुष्येभ्यश्च वषट्; तथा सनकाय वषट्; ‘हां’ इति सनन्दाय वषट्; सनातनाय वै वषट्।
Verse 44
सनत्कुमाराय वषट् कपिलाय तथा वषट् पञ्चशिखाय द्युभवे संलग्नकरमूलतः
सनत्कुमाराय वषट्, कपिलाय तथा वषट्; पञ्चशिखाय वषट्, द्युभवे वषट्—एतत् संलग्नकरमूलतः कर्तव्यम्।
Verse 45
सर्वेभ्यो भूतेभ्यो वौषट् भूतान् देवपितॄनथ दक्षस्कन्धोपवीती च कुशमूलाग्रतस्तिलैः
“सर्वेभ्यो भूतेभ्यो वौषट्” इति उच्चार्य, ततः भूतदेवपितृभ्यः हविः समर्पयेत्। दक्षस्कन्धोपवीती सन्, कुशं मूलाग्रसहितं तिलैः सह गृह्णीयात्।
Verse 46
कव्यबालानलायाथ सोमाय च यमाय च अर्यम्णे चाग्निसोमाय वर्हिषद्भ्यः स्वधायुतान्
ततः स्वधायुतान् हविषः कव्यवाहनाय, अनलाय, सोमाय, यमाय, अर्यम्णे, अग्निसोमाय, वर्हिषद्भ्यः पितृभ्यश्च समर्पयेत्।
Verse 47
आज्यपाय च सोमाय विशेषसुरवत् पितॄन् ॐ हां ईशानाय पित्रे स्वधा दद्यात् पितामहे
पितॄन् विशेषसुरवत् पूजयन्, आज्यपाय च सोमाय च हविः दद्यात्। “ॐ हां ईशानाय पित्रे स्वधा” इति मन्त्रेण पितामहाय स्वधां समर्पयेत्।
Verse 48
शान्तप्रपितामहाय तथाप्रेतपितॄंस् तथा पितृभ्यः पितामहेभ्यः स्वधाथ प्रपितामहे
शान्तप्रपितामहाय स्वधेत्यर्पयेत्; तथैव प्रेतपितॄन् प्रति। पितृभ्यः पितामहेभ्यश्च “स्वधा” इति, प्रपितामहेभ्यश्चापि स्वधां दद्यात्।
Verse 49
वृद्धप्रपितामहेभ्यो मातृभ्यश् च स्वधा तथा हां मातामहेभ्यः स्वधा हां प्रमातामहेभ्यश् च
वृद्धप्रपितामहेभ्यः मातृभ्यश्च “स्वधा” इति तथा “हां” इति। मातामहेभ्यः “स्वधा हां” इति, प्रमातामहेभ्यश्चापि तथा समर्पयेत्।
Verse 50
वृद्धप्रमातामहेभ्यः सर्वेभ्यः पितृभ्यस् तथा मरीचये पुलस्त्यायेति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः हां ईशानाय पित्रे च सदाज्याय पितामहायेति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः सर्भेभ्यः स्वधा ज्ञातिभ्यः सर्वाचार्येभ्य एव च दिशां दिक्पतिसिद्धानां मातॄणां ग्रहरक्षसां
वृद्धप्रमातामहेभ्यः सर्वेभ्यः पितृभ्यश्च तथा मरीचये पुलस्त्याय च—इति केषुचित् चिह्नितपाठेषु। अन्यत्र चिह्नितपाठः—“हां ईशानाय पित्रे च सदाज्याय पितामहाय” इति। ततः स्वधाकारैः सर्वेभ्यः ज्ञातिभ्यः सर्वाचार्येभ्यश्च, दिशां दिक्पतिभ्यः सिद्धेभ्यः मातृभ्यः ग्रहेभ्यः रक्षोभ्यश्च हविरादि समर्पयेत्।
Frequently Asked Questions
A tightly ordered purification protocol: ritual clay extraction and re-filling, astra-mantra śodhana, mudrā-regulated applications, directional mantra-projection, and graded baths (malasnāna → vidhisnāna), culminating in Sandhyā, mārjana/aghamarṣaṇa, and tarpaṇa sequences.
It frames bodily and environmental purity as a sādhana: mantra, prāṇāyāma, and sandhyā-meditations convert routine cleansing into inner alignment with Śiva-consciousness, making external ritual readiness (for worship/pratiṣṭhā) inseparable from inner discipline aimed at purification of karma and realization.
Brāhmī in the morning (red, four-faced, four-armed), Vaiṣṇavī at midday (white, Garuḍa-seat, conch/discus), and Raudrī in the evening (three-eyed, moon-adorned, trident/axe), plus a fourth ‘witness’ Sandhyā for knowers and an inner formless Sandhyā focused on Śiva-realization.
Pitṛ-tīrtha at the base of the forefinger, Prajāpati-tīrtha at the base of the little finger, Brāhma-tīrtha at the base of the thumb, Daiva-tīrtha at the fingertips; additionally Agni-tīrtha on the left palm, Soma-tīrtha to its left side, and Ṛṣi-tīrthas at finger-joint junctions.