Adhyaya 51
अध्याय ५१: सूर्यादिप्रतिमालक्षणम् (Characteristics of the Images of Sūrya and Others)
देवीप्रतिमालक्षणानन्तरं भगवानग्निः सूर्यादिदेवतानां प्रतिष्ठायाम् आवरणविन्यासे च प्रयोज्यानि प्रतिमालक्षणानि वर्णयति। प्रथमं सूर्यस्य रथरूपं विधीयते—सप्ताश्वयुक्तः एकचक्रः, पद्मचिह्नैः सह, आयुधोपकरणैश्च; द्वारपार्श्वसेवकाः पिङ्गलः दण्डधारी, चामरधारिणश्च, तथा ‘निष्प्रभा’ इति निर्दिष्टा सहधर्मिणी। अन्यथा अश्वारूढः सूर्यः वरदहस्तः पद्मधारी च कल्प्यते। ततः दिक्पालाः उपदिक्देवताश्च पद्मे निर्दिष्टदलरचनायां क्रमशः स्थाप्यन्ते, स्वस्वायुधलक्षणैः सहिताः। सूर्यस्य नामरूपभेदाः, राशिमासस्थानानि, वर्णभेदाश्च मन्त्रन्यासयुक्त्या रूपेण सह संयोज्यन्ते। अनन्तरं नवग्रहप्रतिमालक्षणं (चन्द्रादिकेतुपर्यन्तम्), नागनामावलिः, तथा किन्नरविद्याधरपिशाचवेतालक्षेत्रपालप्रेतादयः रक्षार्थं सीमास्थाः प्रकीर्तिताः, येन पवित्रस्थानं हितनियामकापत्रोपायिकदेवतावर्गैः परिपूर्णं भवति।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये देवीप्रतिमालक्षणं नाम पञ्चाशो ऽध्यायः अथ एकपञ्चाशो ऽध्यायः सूर्यादिप्रतिमालक्षणं भगवानुवाच ससप्ताश्वे सैकचक्रे रथे सूर्यो द्विपद्मधृक् मसीभाजनलेखन्यौ बिभ्रत्कुण्डी तु दक्षिणे
इत्यादिमहापुराणे आग्नेये देवीप्रतिमालक्षणं नाम पञ्चाशोऽध्यायः समाप्तः। अथैकपञ्चाशोऽध्यायः सूर्यादिप्रतिमालक्षणम्। भगवानुवाच—ससप्ताश्वे सैकचक्रे रथे सूर्यो द्विपद्मधृक्; मसीभाजनलेखन्यौ बिभ्रत्, कुण्डीं तु दक्षिणे।
Verse 2
वामे तु पिङ्गलो द्वारि दण्डभृत् स रवेर्गणः शिवाच्युतेति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः वज्रदृष्टय इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः महारथ्यो रूपिण्यो ऽप्सरस इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः विस्फोटकरुणर्दन इति ग, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः बालव्यजनधारिण्यौ पार्श्वे राज्ञी च निष्प्रभा
वामे तु पिङ्गलो द्वारि दण्डभृत् स रवेर्गणः। पार्श्वे बालव्यजनधारिण्यौ, राज्ञी च निष्प्रभा।
Verse 3
अथवाश्वारूढः कार्य एकस्तु भास्करः वरदा द्व्यब्जनः सर्वे दिक्पालास्त्रकराः क्रमात्
अथवा भास्करः अश्वारूढः एक एव मूर्तिरूपेण कार्यः; तस्य हस्तयोः वरदमुद्रा द्वे च पद्मे दर्शनीयौ। एवं सर्वे दिक्पालाः क्रमशः स्वहस्तेषु आयुधधारिणः कर्तव्याः।
Verse 4
मुद्गरशूलचक्राब्जभृतोग्न्यादिविदिक्स्थिताः सूर्यार्यमादिरक्षोन्ताश् चतुर्हस्ता द्विषड्दले
अग्न्यादिषु विदिक्षु स्थिताः चतुर्भुजाः देवाः मुद्गरं शूलं चक्रं पद्मं च बिभ्रतः स्थापनीयाः। सूर्य-आर्यमादयः आरभ्य ईशानरक्षान्ताः द्विषड्दलपद्मे विन्यस्ताः।
Verse 5
वरुणः सूर्यनामा च सहस्रांशुस् तथापरः धाता तपनसञ्ज्ञश् च सविताथ गभस्तिकः
वरुण इति, तथा सूर्य इति नाम; सहस्रांशुः, अपर इति च; धाता, तपनसंज्ञः; सविता, गभस्तिक इति च (एते नामानि)।
Verse 6
रविश् चैवाथ पर्जन्यस्त्वष्टा मित्रोथ विष्णुकः मेषादिराशिसंस्थाश् च मार्गादिकार्त्तिकान्तकाः
रविः पर्जन्यः त्वष्टा मित्रः विष्णुकश् चैव—एते मेषादिराशिषु संस्थिताः। तथा मार्गशीर्षादि विभागाः कार्त्तिकान्तकाः प्रवर्तन्ते।
Verse 7
कृष्णो रक्तो मनाग्रक्तः पीतः पाण्डरकः सितः कपिलः पीतवर्णश् च शुकाभो धवलस् तथा
कृष्णः, रक्तः, मनाग्रक्तः, पीतः, पाण्डरकः, सितः, कपिलः, पीतवर्णश् च, शुकाभः, धवलश् तथा—एते वर्णभेदाः कथिताः।
Verse 8
धूम्रो नीलः क्रमाद्वर्णाः शक्तयः केशराग्रगाः इडा सुषुम्ना विश्वार्चिरिन्दुसञ्ज्ञा प्रमर्दिनी
धूम्रनीलौ क्रमाद्वर्णौ; केशराग्रेषु सञ्चरन्त्यः शक्तयः। ताः इडा, सुषुम्ना, विश्वार्चिः, इन्दुः, प्रमर्दिनी इति संज्ञिताः।
Verse 9
प्रहर्षिणी महाकाली कपिला च प्रबोधनी नीलाम्बरा घनान्तस्था अमृताख्या च शक्तयः
प्रहर्षिणी महाकाली कपिला च प्रबोधनी। नीलाम्बरा घनान्तस्था अमृताख्या च शक्तयः॥
Verse 10
वरुणादेश् च तद्वर्णाः केशराग्रेषु विन्यसेत् तेजश् चण्डो महावक्रो द्विभुजः पद्मखद्गभृत्
वरुणादेशं तद्वर्णांश्च केशराग्रेषु विन्यसेत्। तेजस्वी चण्डो महावक्रो द्विभुजः पद्मखड्गभृत्॥
Verse 11
कुण्डिकाजप्यामालीन्दुः कुजः शक्त्यक्षमालिकः बुधश्चापाक्षपाणिः स्याज्जीवः कुण्ड्यक्षमालिकः
इन्दुः कुण्डिकाजप्यामाली, कुजः शक्त्यक्षमालिकः। बुधश्चापाक्षपाणिः स्याज्जीवः कुण्ड्यक्षमालिकः॥
Verse 12
प्रवर्धनी इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः महारक्त इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः मार्तण्डश् च महारक्त इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः पद्मखड्गधृगिति ग, घ, चिह्नितपुस्तकपुस्तकपाठः खड्गचर्मभृदिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः शुक्रः कुण्ड्यक्षमाली स्यात् किण्किणीसूत्रवाञ्छनिः अर्धचन्द्रधरो राहुः केतुः खड्गी च दीपभृत्
[चिह्नितपुस्तकपाठभेदाः— “प्रवर्धनी”, “महारक्त”, “मार्तण्डश्च महारक्त”, “पद्मखड्गधृक्”, “खड्गचर्मभृत्” इति।] शुक्रः कुण्ड्यक्षमाली स्यात् किण्किणीसूत्रवाञ्छनिः। अर्धचन्द्रधरो राहुः केतुः खड्गी च दीपभृत्॥
Verse 13
अनन्तस्तक्षकः कर्कः पद्मो महाब्जः शङ्खकः कुलिकः सूत्रिणः सर्वे फणवक्त्रा महाप्रभाः
अनन्तस्तक्षकः कर्कः पद्मो महाब्जः शङ्खकः कुलिकः सूत्रिणश्च—एते सर्वे फणामुकुटितवक्त्रा महाप्रभा महोरगाः।
Verse 14
इन्द्रो वज्री गजारूढश्छागगोग्निश् च शक्तिमान् यमो दण्डी च महिषे नैरृतः खड्गवान् करे
इन्द्रो वज्री गजारूढः; अग्निश्च छागरूढः शक्तिमान् शक्तिधरः; यमो दण्डी महिषारूढः; नैरृतः करे खड्गवान्।
Verse 15
मकरे वरुणः पाशी वायुर्ध्वजधरो मृगे गदी कुवेरो मेषस्थ ईशानश् च जटी वृषे
मकरे वरुणः पाशी; धनुषि वायुर्ध्वजधरः; मेषे कुबेरो गदी; वृषे ईशानश्च जटी।
Verse 16
द्विबाहवो लोकपाला विश्वकर्माक्षसूत्रभृत् हनूमान् वज्रहस्तः स्यात् पद्भ्यां सम्पीडिताश्रयः
लोकपालाः द्विबाहवः कार्याः। विश्वकर्मा अक्षसूत्रभृत् प्रदर्श्यः। हनूमान् वज्रहस्तः स्यात्, पद्भ्यां चाधारं सम्पीडयन्।
Verse 17
वीणाहस्ताः किन्नराः स्युर्मालाविद्याधराश् च खे दुर्बलाङ्गाः पिशाचाः स्युर्वेताला विकृताननाः क्षेत्रपालाः शूलवन्तः प्रेता महोदराः कृशाः
किन्नराः वीणाहस्ताः स्युः; विद्याधराश्च खे मालाधराः। पिशाचाः दुर्बलाङ्गाः स्युः; वेतालाः विकृताननाः। क्षेत्रपालाः शूलवन्तः; प्रेताः कृशा महोदराः।
Frequently Asked Questions
Canonical iconographic specification: Sūrya’s vehicle (seven horses, single wheel), hand-held emblems/implements (lotuses, inkpot, stylus, water-pot), named attendants (Piṅgala, fan-bearers), and ordered āvaraṇa placement of Dikpālas/vidik-deities with defined weapons and lotus-petal arrangement; plus Navagraha attribute-mapping for image-making.
By treating image-form, placement, and attendant hierarchies as dharmic ‘applied theology’: correct pratimā-lakṣaṇa and āvaraṇa ordering sacralize space, support disciplined visualization (dhyāna), and align ritual action with cosmic guardianship—integrating worldly craft (śilpa/vāstu) with inner purification toward the puruṣārthas, including mokṣa.