Dhanurveda
The Martial Science
The ancient science of archery and warfare (dhanurveda) covering weapons, military formations, training methods, and martial codes.
Adhyayas in Dhanurveda
Adhyaya 248
Chapter 248: धनुर्वेदः (Dhanurveda — Science of War and Archery Discipline)
अग्निर्भगवान् धनुर्वेदं प्रवर्तयति। युद्धविद्या चतुष्पादी रथगजाश्वपत्तिभेदेन व्यवस्थितेति, तथा वेदशिक्षापद्धत्या पञ्चविधा—क्षेप्यमुक्तानि, पाणिमुक्तानि, यन्त्रमुक्तानि, अमुक्तानि, तथा बाहुयुद्धम् इति। शस्त्रास्त्रभेदं, सरलमायाविधिभेदं च निरूप्य यन्त्रमुक्तपाणिमुक्तादीनि उदाहरणानि निर्दिशति। ततः कवचादिरक्षासज्जा, धनुष्केन्द्रित-शूलकेन्द्रित-क्रमयुद्धविधयः, तथा शिक्षाक्रमः—ब्राह्मणोऽध्यापकः क्षत्रियवैश्ययोः; शूद्रस्यापि अभ्यासेन राजसेवया च योग्यत्वम्—इति। समपद-वैशाख-मण्डल-आलीढ-प्रत्यालीढ-विकट-संपुटादि स्थितिमानपरिमाणानि, धनुर्विधिः—नमस्कारः, प्रत्यञ्चाबन्धे अवकाशः, नाभिकटिस्थापनम्, नेत्रकर्णरेखा-लक्ष्यनिर्णयः, अङ्गुलिग्रहः, आकर्षणमोक्षणं, अनुवर्तनं, गुणाङ्कनं—विस्तरेणोक्तम्। शरधनुषोः प्रमाणानि निर्दिष्टानि, अश्वरथगजेष्वपि तद्विधानां प्रसारः; सर्वं धर्मनियन्त्रितं शास्त्रशिक्षणम् इति प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 249
Chapter 249 — धनुर्वेदकथनम् (Exposition of Dhanurveda): Archery Procedure, Target-Training, and Yogic Restraint
अग्निर्देवो धनुर्वेदोपदेशं धर्माधिष्ठितैः पूर्वकर्मभिः आरभते—धनुः सम्यक् पूर्णप्रमाणं कृत्वा शुद्धीकृत्य यज्ञसन्निधौ स्थापयेत्। ततः शरं गृह्णीयात्, तूणीरबन्धं दक्षिणतः बद्ध्वा, दक्षिणहस्तेन शरं आकृष्य लक्ष्ये दृढदृष्टिं निधाय, वामहस्तेन धनुरुद्धरेत्, सिहंकरणेनापि शरं दृढं संधानयेत्। मनः अनवसन्नं लक्ष्यैकाग्रं भवेत्; दक्षिणपार्श्वे यथोचितचिह्नात् मोचनं कार्यम्। अभ्यासः षोडशाङ्गुलचन्द्रकादिमितचिह्नेषु, मोचनानन्तरं नियन्त्रणाभ्यासे (उल्काशिक्षा), नेत्रचिह्न-चतुरश्र-परिवर्तन-चलन-नीचोच्चवेधादिषु च क्रमशः प्रवर्धते। लक्ष्याणि दृढ-दुष्कर-चित्रदुष्करभेदेन निर्दिश्यन्ते; उभयतः (दक्षिण-वाम) अभ्यासः स्थिरस्थापनं च विधीयते। अन्ते कर्मयोगविधिं योगशिक्षया संयोज्य मनो-दृष्टि-यमनिग्रहैः शस्त्रविद्यां आत्मसंयमेनैक्यं नयति।
Adhyaya 250
Dhanurveda-kathanam (The Teaching of Martial Science)
अस्मिन् धनुर्वेदप्रधानाध्याये भगवान् अग्निः शौर्यस्य शास्त्रीयं क्रमं निरूपयति—हस्तस्य मनसश्च दृष्टेश्च साधनात् लक्ष्यवेधननिश्चयः, ततः पश्चाद् वाहनारूढकर्मण्यधिकारः। अनन्तरं रज्जूनां पाशानां च प्रमाणानि, रूपविशेषाः, धनुर्ज्यायाः योग्यद्रव्याणि चोच्यन्ते—जयः निर्माणशुद्ध्या सह धैर्येणैव सिद्ध्यति। शिक्षाविधौ गुरवः साधकस्य स्थितिं विन्यस्य हस्तक्रियासमन्वयं शिक्षयन्ति। ततः व्यवहारयुद्धोपयोगाः—कवचितशत्रौ भ्रमरायुधस्य वेष्टन-क्षेपणम्, सम्यग्योगाधीनाः वल्गित-प्लुत-प्रव्राजित-गतयः, जयानन्तरं निग्रहबन्धनं च। आयुधधारणाकर्षणविधिः निर्दिश्यते—असिः वामपार्श्वे, वामहस्तेन दृढग्रहणं, दक्षिणहस्तेन निष्कर्षणम्; आयुध-शूल-प्रमाणानि कवचस्थापनस्थानानि च। अन्ते वाहनानां व्यायाम-संस्कारः, गत्यर्थं विनियोगार्थं च, धर्म्यविधिना कौशलं च व्यवस्थां च एकीकृत्य प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 251
Dhanurveda-kathana (Exposition of Martial Science): Movements, Weapon-Operations, Combat Postures, and Battle Readiness
अत्र भगवान् अग्निः रणगतिचेष्टानां प्रहारक्रमाणां च तन्त्रविभागं निर्दिशति—भ्रान्तोद्भ्रान्त-श्येनपात-आकुलादीनि; ततः युग्मनामानि प्रशिक्षणपाठार्थं संहितास्वरूपेण कथयति। अनन्तरं पाठ्यक्रमः—(१) खड्गचर्मविधिः द्वात्रिंशत्स्थितिभिः (प्रत्यालीढ-आलीढ-वराह-लुलितादिभिः), (२) मल्लयुद्धकर्माणि—परिवर्तन-ग्रहण-ऊर्ध्वाधःक्षेप-धारण-अपसारणादि, (३) दण्डपाशबन्धभेदाः तथा व्यस्तपाशादिकर्माणि, (४) चक्र-शूल-तोमर-गदा-परशु-मुद्गर-भिन्दिपाल-लगुड-वज्र-पट्टिश-खड्गादीनां विशेषकर्माणि, अन्ते यन्त्रकर्म च। हस्तमुद्राः, देहचिह्नफलानि, रक्षौषधमङ्गलद्रव्याणि च निर्दिष्टानि। उपसंहारे गज-रथशस्त्रीकरणं, अङ्कुशधारि-धनुर्धर-खड्गधर-चर्मधरनियोजनं, मन्त्रेण शस्त्रसंस्कारः; ततः राजा धर्मतः जेत्वा राज्यं पालयेदिति।
Adhyaya 252
Chapter 252 — व्यवहारकथनं (Vyavahāra-kathana: On Legal Procedure)
अग्निः धनुर्वेदप्रसङ्गे व्यावहारशास्त्रस्य प्रकरणमारभते। व्यावहारः नय-अनयविवेकः इति निर्दिश्य चतुष्पाद-चतुर्मूल-चतुropायसाध्यभेदैः तस्य विभागं करोति। धर्मे, सभान्याये, चारित्रे, राजशासने च निर्णयस्य प्रतिष्ठां स्थापयन् वादी-प्रतिवादीप्रक्रियां साक्षिणां च प्रधान्यं प्रतिपादयति। ऋण, निक्षेप, सम्भूयसमुत्थान, दत्तापहार, वेतनकर्म, अस्वामिविक्रय, असंप्रदान, क्रीतदूषण, समयभङ्ग, सीमाविवाद, स्त्रीधन-विवाह, दायभाग, साहस, वाक्पारुष्य-दण्डपारुष्य, द्यूत, प्रकीर्णक इत्यादीनि अष्टादश विवादपदानि निर्दिश्य तानि मानुषकर्मभिः शतशाखानि भवन्तीति वदति। ततः सभ्यधर्मान् (निष्पक्षाः सभ्याः, विद्वांसो ब्राह्मणाः), लेख्यप्रमाणविधिं, प्रत्यवस्कन्द-प्रतिज्ञा-प्रतिभूविधानं, मिथ्याभियोगदण्डं, प्रमाणक्रमं (लेख्यं, भोगः/स्वामित्वं, साक्ष्यं; अभावे दिव्यं) च निरूपयति। अन्ते कालव्यवहार-नियमं, स्वाम्य-भोगभेदं, छल-बलकृतानां निरसनं, शमनहेतून्, स्तेयप्रतिदानं, व्याजमर्यादां च कथयन् शासितप्रक्रियया राजा धर्मव्यवस्थायाः प्रत्यवस्थापक इति निष्कर्षयति।