Adhyaya 45

Verse 1

इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये प्रतिमालक्षणं नाम चतुश् चत्वारिंशोध्यायः अथ पञ्चचत्वारिंशोध्यायः पिण्डिकालक्षणकथनं भगवानुवाच पिण्डिकालक्षणं वक्ष्ये दैर्घ्येण प्रतिमासमा उच्छ्रायं प्रतिमार्धन्तु चतुःषष्टिपुटां च ताम्

इत्यादिमहापुराणे आग्नेये ‘प्रतिमालक्षणं’ नाम चतुश्चत्वारिंशोऽध्यायः समाप्तः। अथ पञ्चचत्वारिंशोऽध्यायः—‘पिण्डिकालक्षणकथनम्’। भगवानुवाच—पिण्डिकालक्षणं वक्ष्ये; दैर्घ्येण प्रतिमासमा, उच्छ्रायं प्रतिमार्धं, चतुःषष्टिपुटा च सा।

Verse 2

त्यक्त्वा पङ्क्तिद्वयं चाधस्तदूर्ध्वं यत्तु कोष्ठकम् सार्धाङ्गुलं तथायाममिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः मणिविद्याधराविति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः चतुःषष्टिपदामिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः समन्तादुभयोः पार्श्वे अन्तस्थं परिमार्जयेत्

अधस्ताद् ऊर्ध्वं च पङ्क्तिद्वयं त्यक्त्वा, यत् कोष्ठकं तद् सार्धाङ्गुलोच्छ्रायं कारयेत्। उभयतः पार्श्वयोः समन्तात् अन्तस्थं स्थानं यत्नेन परिमार्जयेत्॥

Verse 3

ऊर्ध्वं पङ्ग्क्तिद्वयं त्यक्त्वा अधस्ताद् यत्तु कोष्ठकम् अन्तः सम्मार्जयेत् यत्नात् पार्श्वयोरुभयोः समम्

ऊर्ध्वं पङ्क्तिद्वयं त्यक्त्वा, अधस्ताद् यत् कोष्ठकं तदन्तः यत्नात् सम्मार्जयेत्। उभयपार्श्वयोः समं कार्यम्॥

Verse 4

तयोर्मध्यगतौ तत्र चतुष्कौ मार्जयेत्ततः चतुर्धा भाजयित्वा तु ऊर्ध्वपङ्क्तिद्वयं बुधः

तयोर्मध्ये गतौ चतुष्कौ तत्र मार्जयेत् ततः। ऊर्ध्वपङ्क्तिद्वयं बुधः चतुर्धा विभजेत्॥

Verse 5

मेखला भागमात्रा स्यात् खातं तस्यार्धमानतः भागं भागं परित्यज्य पार्श्वयोरुभयोः समं

मेखला भागमात्रा स्यात्, खातं तस्यार्धमानतः। भागं भागं परित्यज्य, उभयपार्श्वयोः समं कुर्यात्॥

Verse 6

दत्वा चैकं पदं वाह्ये प्रमाणं कारयेद् बुधः त्रिभागेण च भागस्याग्रे स्यात्तोयविनिर्गमः

वाह्ये चैकं पदं दत्त्वा, प्रमाणं कारयेद् बुधः। भागस्य त्रिभागेण च, अग्रे तोयविनिर्गमः स्यात्॥

Verse 7

नानाप्रकारभेदेन भद्रेयं पिण्डिका शुभा अष्टताला तु कर्तव्या देवी लक्ष्मीस्तया स्त्रियः

भद्रे, एषा शुभा पिण्डिका नानाप्रकारभेदेन विधेया; अष्टतालप्रमाणेन कर्तव्या। तया विधिना स्त्रीणां प्रति देवी लक्ष्मीः सौभाग्यं ददाति।

Verse 8

भ्रुवौ यवाधिके कार्ये यवहीना तु नासिका गोलकेनाधिकं वक्त्रमूर्ध्वं तिर्यग्विवर्जितं

भ्रुवौ यवाधिके विधेयौ, नासिका तु यवहीना। वक्त्रं गोलकेनाधिकं कर्तव्यं, ऊर्ध्वाभिमुखं तिर्यग्भावं विवर्जयेत्।

Verse 9

आयते नयने कार्ये त्रिभागोनैर् यवैस्त्रिभिः तदर्धेन तु वैपुल्यं नेत्रयोः परिकल्पयेत्

आयते नयने कर्तव्ये, त्रिभिर्यवैः त्रिभागोनैः दीर्घता परिकल्प्येत; तदर्धेन तु नेत्रयोर्वैपुल्यं विनिर्दिशेत्।

Verse 10

कर्णपाशो धिकः कार्यः सृक्कणीसमसूत्रतः नम्रं कलाविहीनन्तु कुर्यादंशद्वयं तथा

कर्णपाशोऽधिकः कर्तव्यः सृक्कणीसमसूत्रतः। नम्रं च कलाविहीनं कुर्यादंशद्वयपर्यन्तम्।

Verse 11

ग्रीवा सार्धकला कार्या तद्विस्तारोपशोभिता नेत्रं विना तु विस्तारौ ऊरू जानू च पिण्डिका

ग्रीवा सार्धकलाप्रमाणा कार्या, तद्विस्तारेणोपशोभिता। नेत्रं विना तु विस्तारौ ऊरू जानू च पिण्डिका इति परिकल्पयेत्।

Verse 12

अङ्घ्रिपृष्ठौ स्फिचौ कट्यां यथाभागं प्रकल्पयेत् सप्तांशोनास् तथाङ्गुल्यो दीर्घं विष्कम्भनाहतं

अङ्घ्रिपृष्ठौ स्फिचौ कट्यां च यथाभागं सम्यक् प्रकल्पयेत्। तथा विष्कम्भमानानुसारं दीर्घं निश्चितं, अङ्गुलिमानं सप्तांशेन न्यूनं भवेत्॥

Verse 13

नेत्रैकवर्जितायामा जङ्घोरू च तथा कटिः मध्यपार्श्वं च तद्वृत्तं घनं पीनं कुचद्वयं

नेत्रयोर्वर्जिते आयामे दीर्घा सुसंहता तनुः। जङ्घोरू कटिश्च सुसंस्था, मध्यपार्श्वं वृत्तं; कुचद्वयं घनं पीनं दृढं च पूर्णं भवेत्॥

Verse 15

तत्रेयमिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः तालमात्रौ स्तनौ कर्यौ कटिः सार्धकलाधिका लक्ष्म शेषं पुरावत्स्यात् दक्षिणे चामुबुजं करे

तत्र ‘इयम्’ इति ङकारचिह्नितपुस्तकपाठः—स्तनौ तालमात्रौ कार्यौ, कटिः सार्धकलाधिकेति। शेषं पुरावत् स्यात्; दक्षिणकरे चाम्बुजं धारयेत्॥

Verse 16

वामे वित्त्वं स्त्रियौ पार्श्वे शुभे चामरहस्तके दीर्घघोणस्तु गरुडश् चक्राङ्गाद्यानथो वदे

वामे वित्त्वं प्रतिष्ठाप्य, पार्श्वयोः शुभे स्त्रियौ चामरहस्तके। दीर्घघोणो गरुडश्च वाहनं; ततश्चक्राद्यङ्गलक्षणं वक्ष्ये॥