Adhyaya 64
Chapter 64 — कूपादिप्रतिष्ठाकथनं (The Account of the Consecration of Wells and Other Water-Works)
अग्निर्वसिष्ठं प्रति जलाशयादीनां—कूपानां वापीनां तडागानां सरसां च—वारुणीं प्रतिष्ठां उपदिशति। जलं हरि-सोम-वरुणस्वरूपं जीवत्प्रतिष्ठितं मन्यते। आदौ सुवर्ण-रजत-मणिमयस्य वरुणप्रतिमायाः विधानं, तस्य ध्यानलक्षणं च—द्विभुजं हंसासनस्थं, अभयमुद्राधरं, नागपाशधारिणं—निरूप्यते। ततः मण्डप-वेदी-कुण्ड-तोरण-वाऽरुणकुम्भादि-रचनाविधिः। अनन्तरं अष्टकुम्भव्यवस्था—दिक्षु भिन्नभिन्नजलस्रोतविनियोगः (समुद्रजलम्, गङ्गाजलम्, वृष्टिजलम्, प्रस्रवणजलम्, नदीजलम्, वनस्पतिजलम्, तीर्थजलम् इत्यादि) तथा अभावे विकल्पनियमाः मन्त्राभिमन्त्रणं च। शोधनं, नेत्रोन्मीलनम्, अभिषेकः, मधुपर्क-वस्त्र-पवित्राद्युपहाराः, अधिवासः, सजीवकरणं च होमक्रमैः, दशदिक्बलिभिः, शान्तितोयेन च समर्थ्यते। अन्ते जलाशये मध्ययूप-चिह्नस्थापनं भिन्नभाण्डागाराणां प्रमाणैः सह, ततः जगच्छान्तिः, दक्षिणा, ब्राह्मणभोजनं, तथा निरवरोधजलदानधर्मः—यस्य पुण्यं महायागात् अपि अधिकं प्रशस्यते।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुत्राणे आग्नेये देवादिप्रतिष्ठापुस्तकप्रतिष्ठाकथनं नाम त्रिषष्टितमोध्यायः अथ चतुःषष्टितमोध्यायः कूपादिप्रतिष्ठाकथनं भगवानुवाच कूपवापीतडागानां प्रतिष्ठां वच्मि तां शृणु जलरूपेण हि हरिः सोमो वरुण उत्तम
इति आग्नेये आदिमहापुराणे ‘देवादिप्रतिष्ठा-पुस्तकप्रतिष्ठाकथनं’ नाम त्रिषष्टितमोऽध्यायः समाप्तः। अथ चतुःषष्टितमोऽध्यायः ‘कूपादिप्रतिष्ठाकथनं’ आरभ्यते। भगवानुवाच—कूपवापीतडागानां प्रतिष्ठां वक्ष्यामि, तां शृणु; जलरूपेण हि हरिः सोमो वरुणश्चोत्तमः प्रतिष्ठिताः।
Verse 2
अग्नीषोममयं विश्वं विष्णुरापस्तु कारणं हैमं रौप्यं रत्नजं वा वरुणं कारयेन्नरः
अग्नीषोममयं विश्वं, विष्णुः कारणभूतः; आपः खलु कारणाधाराः। तस्माद् नरः हैमं रौप्यं रत्नजं वा वरुणप्रतिमां कारयेत्।
Verse 3
द्विभुजं हंसपृष्ठस्थं दक्षिणेनाभयप्रदं वामेन नागपाशं तं नदीनागादिसंयुतं
वरुणं ध्यायेत्—द्विभुजं हंसपृष्ठस्थं, दक्षिणहस्तेनाभयप्रदं, वामहस्तेन नागपाशधरं; नदीनागादिभिः परिवृतं च।
Verse 4
यागमण्डपमध्ये स्याद्वेदिका कुण्डमण्डिता तोरणं वारुणं कुम्भं न्यसेच्च करकान्वितं
यागमण्डपमध्ये वेदिका कुण्डमण्डिता स्यात्। तोरणं च स्थापयेत्, वारुणं कुम्भं करकान्वितं न्यसेत्॥
Verse 5
भद्रके चार्धचन्द्रे वा स्वस्तिके द्वारि कुम्भकान् अग्न्याधानं चाप्यकुण्डे कृत्वा पूर्णां प्रदापयेत्
द्वारि भद्रके चार्धचन्द्रे वा स्वस्तिके वा कुम्भकान् न्यसेत्। अकुण्डेऽपि अग्न्याधानं कृत्वा पश्चात् पूर्णां प्रदापयेत्॥
Verse 6
वरुणं स्नानपीठे तु ये ते शतेति संस्पृशेत् घृतेनाभ्यञ्जयेत् पश्चान्मूलमन्त्रेण देशिकः
स्नानपीठे तु वरुणं ‘ये ते शतम्’ इति मन्त्रेण संस्पृशेत्। पश्चात् देशिकः मूलमन्त्रेण घृतेनाभ्यञ्जयेत्॥
Verse 7
शन्नो देवीति प्रक्षाल्य शुद्धवत्या शिवोदकैः अधिवासयेदष्टकुम्भान् सामुद्रं पूर्वकुम्भके
‘शन्नो देवी’ इति मन्त्रेण प्रक्षाल्य, शुद्धवत्या शिवोदकैः। अष्टकुम्भान् अधिवासयेत्, पूर्वकुम्भके सामुद्रं जलं न्यसेत्॥
Verse 8
गाङ्गमग्नौ वर्षतोयं दक्षे रक्षस्तु नैर्झरं नदीतोयं पश्चिमे तु वायव्ये तु नदोदकं
आग्नेये गाङ्गं जलं, दक्षिणे वर्षतोयम्। नैर्ऋत्ये नैर्झरं, पश्चिमे नदीतोयम्; वायव्ये नदोदकं न्यसेत्॥
Verse 9
औद्भिज्जं चोत्तरे स्थाप्य ऐशान्यां तीर्थसम्भवं अलाभे तु नदीतोयं यासां राजेति मन्त्रयेत्
औद्भिज्जं जलं उत्तरदिशि स्थापयेत्, ऐशान्यां तीर्थसम्भवं; तयोः अलाभे नदीतोयं गृह्णीयात्, ‘यासां राजा…’ इत्यादिमन्त्रेण तदभिमन्त्रयेत्।
Verse 10
देवं निर्मार्ज्य निर्मञ्छ्य दुर्मित्रियेति विचक्षणः नेत्रे चोन्मीलयेच्चित्रं तच्चक्षुर्मधुरत्रयैः
देवप्रतिमां निर्मार्ज्य निर्मञ्छ्य, ‘दुर्मित्रियेति’ इत्यादिमन्त्रं जपेत्; ततश्च चित्रप्रतिमायाः नेत्रोन्मीलनं कुर्यात्, तानि नेत्राणि मधुरत्रयैः स्पृशेत्/प्रबोधयेत्।
Verse 11
ज्योतिः सम्पूरयेद्धैम्यां गुरवे गामथार्पयेत् समुद्रज्येष्ठेत्यभिषिञ्चयेद्वरुणं पूर्वकुम्भतः
धैम्यां सर्पिषा ज्योतिः सम्पूरयेत्; ततः गुरवे गां समर्पयेत्। ‘समुद्रज्येष्ठ…’ इत्यादिमन्त्रेण पूर्वकुम्भतोयेन वरुणस्याभिषेकं कुर्यात्।
Verse 12
समुद्रं गच्छ गाङ्गेयात् सोमो धेन्विति वर्षकात् देवीरापो निर्झराद्भिर् नदाद्भिः पञ्चनद्यतः
गाङ्गेयाः आपः समुद्रं गच्छत; वर्षकात् सोमो धेनुः इव भवत। हे देवीरापः, निर्झराद्भिः नदाद्भिः च, पञ्चनद्यतः च आगच्छत।
Verse 13
उद्भिदद्भ्यश्चोद्भिदेन पावमान्याथ तीर्थकैः आपो हि ष्ठा पञ्चगव्याद्धिरण्यवर्णेति स्वर्णजात्
‘उद्भिदद्भ्यः’ ‘उद्भिदेन’ इति मन्त्राभ्यां, पावमान्याभिः, ततः तीर्थकैः; ‘आपो हि ष्ठा’ इति मन्त्रेण, पञ्चगव्यैः, तथा ‘धिरण्यवर्णाः’ इति सूक्तेन—एवं शोधनं कुर्यात्, स्वर्णप्रभां पावनतां च दद्यात्।
Verse 14
आपो अस्मेति वर्षोप्त्यैर् व्याहृत्या कूपसम्भवैः वरुणञ्च तडागोप्त्यैर् वरुणाद्भिस्तु वश्यतः
“आपोऽस्मेति” मन्त्रेण वर्षोप्त्यैः सूत्रैः व्याहृत्या च सह, कूपसम्भवैः जलैः; तथा तडागोप्त्यैः सह तडागोद्भवैः जलैः—वरुणं स्वयमेव वश्यं नयेत्, वरुणाद्भिरेव (वरुणार्थं संस्कृतैः) जलैः।
Verse 15
आपो देवीति गिरिजैर् एकाशीविघटैस्ततः स्नापयेद्वरुणस्येति त्वन्नो वरुणा चार्घ्यकं
ततः गिरिजैः (पर्वतोद्भवैः) जलैः एकाशीविघटेषु निहितैः “आपो देवीः” इति जपन् देवतां स्नापयेत्। अनन्तरं वरुणायार्घ्यं दत्त्वा “वरुणस्य…” तथा “त्वन्नो वरुण…” इति च जपेत्।
Verse 16
व्याहृत्या मधुपर्कन्तु वृहस्पतेति वस्त्रकं वरुणेति पवित्रन्तु प्रणवेनोत्तरीयकं
व्याहृतिभिः मधुपर्कं दद्यात्; “वृहस्पते” इति मन्त्रेण वस्त्रकं समर्पयेत्; “वरुणे” इति मन्त्रेण पवित्रं दद्यात्; प्रणवेन (ॐ) उत्तरीयकं समर्पयेत्।
Verse 17
नदीक्षोदमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः आसां रुद्रेति कीर्तयेदिति ङ, ग, चिह्नितपुस्तकपाठः इन्द्रियेति विचक्षण इति ग, घ, चिह्नितपुस्तकपाठः यद्वारण्येन पुष्पादि प्रदद्याद्वरुणाय तु चामरं दर्पणं छत्रं व्यजनं वैजयन्तिकां
“नदीक्षोदमिति”—ख-शाखायां चिह्नितपुस्तकपाठः। “आसां रुद्रेति कीर्तयेत्”—इति ङ-ग-शाखयोश्चिह्नितपाठः। “इन्द्रियेति… विचक्षण”—इति ग-घ-शाखयोश्चिह्नितपाठः। अथवा वारण्येन पुष्पादि वरुणाय प्रदद्याद्; चामरं दर्पणं छत्रं व्यजनं वैजयन्तिकां च समर्पयेत्।
Verse 18
मूलेनोत्तिष्ठेत्युत्थाप्य तां रात्रिमधिवासयेत् वरुणञ्चेति सान्निध्यं यद्वारण्येन पूजयेत्
“मूलेनोत्तिष्ठ” इति मूलमन्त्रेण उत्थाप्य तां रात्रिमधिवासयेत्। “वरुणञ्चेति” इत्यनेन सान्निध्यं स्थापयित्वा, वारुणेन विधिना (अथवा तेनैवोपायेन) पूजयेत्।
Verse 19
सजीवीकरणं मूलात् पुनर्गन्धादिना यजेत् मण्डपे पूर्ववत् प्रार्च्य कुण्डेषु समिदादिकं
सजीवीकरणकर्मणि मूलात् आरभ्य यजनं कुर्यात्; पुनर्गन्धादिभिः पूजयेत्। पूर्ववत् मण्डपे प्राक् पूजां कृत्वा, कुण्डेषु समिदादिकं विधिवद् आहुतीः प्रक्षिपेत्।
Verse 20
वेदादिमन्त्रैर् गन्धाद्याश् चतस्रो धेनवो दुहेत् दिक्ष्वथो वै यवचरुं ततः संस्थाप्य होमयेत्
वेदादिमन्त्रैः गन्धाद्याः चतस्रो धेनवो दुहेत्। ततः दिक्षु यवचरुं संस्थाप्य, संस्थाप्यैव होमं कुर्यात्।
Verse 21
व्याहृत्या वाथ गायत्र्या मूलेनामन्त्रयेत्तथा सूर्याय प्रजापतये द्यौः स्वाहा चान्तरिक्षकः
ततः व्याहृत्या अथवा गायत्र्या, तथा मूलेन मन्त्रेणामन्त्रयेत्। सूर्याय प्रजापतये च—“द्यौः स्वाहा”—इति, तथा अन्तरिक्षायापि।
Verse 22
तस्यै पृथिव्यै देहधृत्यै इह स्वधृतये ततः इह रत्यै चेह रमत्या उग्रो भीमश् च रौद्रकः
तस्यै पृथिव्यै देहधृत्यै—इह स्वधृतये; ततः इह रत्यै, च इह रमत्या। उग्रो भीमश्च रौद्रकश्च (इति) आवाहयेत्।
Verse 23
विष्णुश् च वरुणो धाता रायस्पोषो महेन्द्रकः अग्निर्यमो नैरृतो ऽथ वरुणो वायुरेव च
विष्णुश्च वरुणो धाता रायस्पोषो महेन्द्रकः। अग्निर्यमो नैरृतश्च, अथ वरुणो वायुरेव च।
Verse 24
कुवेर ईशो ऽनन्तो ऽथ ब्रह्मा राजा जलेश्वरः तस्मै स्वाहेदं विष्णुश् च तद्विप्रासेति होमयेत्
अग्नौ होमं कुर्यात्—“कुवेराय, ईशाय, अनन्ताय, अथ ब्रह्मणे, राज्ञे (इन्द्राय), जलेश्वराय (वरुणाय)—तस्मै स्वाहा; इदं स्वाहा; विष्णवे स्वाहा; ब्राह्मणेभ्यः स्वाहा” इति मन्त्रोच्चारणपूर्वकम्।
Verse 25
सोमो धेन्विति षड् हुत्वा इमं मेति च होमयेत् आपो हि ष्ठेति तिसृभिरिमा रुद्रेति होमयेत्
“सोमो धेनुः…” इत्यादिमन्त्रेण षडाहुतीर्हुत्वा, “इमं मे…” इति च होमयेत्। ततः “आपो हि ष्ठा…” इत्यादित्रिभिर्ऋच्भिः, तथा “इमा रुद्र…” इति मन्त्रेणापि आहुतीर्होमयेत्।
Verse 26
दशादिक्षु बलिं दद्यात् गन्धपुष्पादिनार्चयेत् प्रतिमां तु समुत्थाप्य मण्डले विन्यसेद् बुधः
दशदिक्षु बलिं दद्यात्, गन्धपुष्पादिभिरर्चयेत्। प्रतिमां समुत्थाप्य, मण्डले तु यथास्थानं बुधो विन्यसेत्।
Verse 27
पूजयेद्गन्धपुष्पाद्यैर् हेमपुष्पादिभिः क्रमात् मण्डले इति ख, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः मूले त्वग्नौ च होमयेदिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः वायुः सोमो महेन्द्रक इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः जलाशयांस्तु दिग्भागे वितस्तिद्वयसम्मितान्
गन्धपुष्पाद्यैः क्रमात् पूजयेत्, हेमपुष्पादिभिश्च। मण्डले (पाठान्तरानुसारं) मूलेऽग्नौ च होमयेत्; तथा वायुः सोमो महेन्द्रक इत्यादिदेवतानामपि निर्देशः केषुचित् पाठेषु। दिग्भागे जलाशयान् च वितस्तिद्वयसम्मितान् स्थापयेत्।
Verse 28
कृत्वाष्टौ स्थण्डिलान् रम्यान् सैकतान् देशिकोत्तमः वरुणस्येति मन्त्रेण साज्यमष्टशतं ततः
अष्टौ रम्याः सैकताः स्थण्डिलान् कृत्वा देशिकोत्तमः। “वरुणस्य…” इति मन्त्रेण ततः साज्यमष्टशतं होमयेत्।
Verse 29
चरुं यवमयं हुत्वा शान्तितोयं समाचरेत् सेचयेन्मूर्ध्नि देवं तु सजीवकरणं चरेत्
चरुं यवमयं हुत्वा शान्तितोयेन विधिवत् समाचरेत्। तेन तोयेन देवस्य मूर्ध्नि सेचयेत्, तथा सजीवकरणकर्म चरेत्॥
Verse 30
ध्यायेत्तु वरुणं युक्तं गौर्या नदनदीगणैः ॐ वरुणाय नमो ऽभ्यर्च्य ततः सान्निध्यमाचरेत्
गौर्या नदनदीगणैश्च युक्तं वरुणं ध्यायेत्। ॐ वरुणाय नम इत्यभ्यर्च्य ततः सान्निध्यकर्म समाचरेत्॥
Verse 31
उत्थाप्य नागपृष्ठाद्यैर् भ्रामयेत्तैः समङ्गलैः आपो हि ष्ठेति च क्षिपेत्त्रिमध्वाक्ते घटे जले
उत्थाप्य नागपृष्ठाद्यैः समङ्गलैस्तैः परिभ्रामयेत्। ‘आपो हि ष्ठा’ इति जपन् त्रिमध्वाक्ते घटस्थे जले तं क्षिपेत्॥
Verse 32
जलाशये मध्यगतं सुगुप्तं विनिवेशयेत् स्नात्वा ध्यायेच्च वरुणं सृष्टिं ब्रह्माण्डसञ्ज्ञिकां
जलाशये मध्यगतं सुगुप्तं तद्विनिवेशयेत्। स्नात्वा वरुणं ध्यायेत् सृष्टिं च ब्रह्माण्डसञ्ज्ञिकाम्॥
Verse 33
अग्निवीजेन सन्दग्द्ध्य तद्भस्म प्लावयेद्धरां सर्वमपोमयं लोकं ध्यायेत् तत्र जलेश्वरं
अग्निबीजेन सन्दग्ध्वा तद्भस्मना धरां प्लावयेत्। सर्वं लोकमपोमयं ध्यायेत्, तत्र जलेश्वरं चिन्तयेत्॥
Verse 34
तोयमध्यस्थितं देवं ततो यूपं निवेशयेत् चतुरस्रमथाष्टास्रं वर्तुलं वा प्रवर्तितं
तोयमध्यस्थितं देवं स्थापयित्वा ततः परम् । चतुरस्रमथाष्टास्रं वर्तुलं वा यथाविधि यूपं निवेशयेत् ॥
Verse 35
आराध्य देवतालिङ्गं दशहस्तं तु कूपके यूपं यज्ञीयवृक्षोत्थं मूले हैमं फलं न्यसेत्
देवतालिङ्गं समाराध्य कूपके दशहस्तकम् । यज्ञीयवृक्षसम्भूतं यूपं स्थाप्य, तन्मूले हैमं फलं न्यसेत् ॥
Verse 36
वाप्यां पञ्चदशकरं पुष्करिण्यां तु विंशतिकं तडागे पञ्चविंशाख्यं जलमध्ये निवेशयेत्
वाप्यां पञ्चदशकरं पुष्करिण्यां तु विंशतिकम् । तडागे पञ्चविंशाख्यं जलमध्ये निवेशयेत् ॥
Verse 37
यागमण्डपाङ्गेण वा यूपब्रस्केति मन्त्रतः स्थाप्य तद्वेष्टयेद्वस्त्रैर् यूपोपरि पताकिकां
यागमण्डपाङ्गेण वा यूपब्रस्केति मन्त्रतः । स्थाप्य तद्वेष्टयेद्वस्त्रैर् यूपोपरि पताकिकाम् ॥
Verse 38
चरुं सचमसं हुत्वेति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः उत्थाय इति ख, ग, घ, चिह्नितपुस्तकपाठः सुवर्तितमिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः यूपस्थानेति मन्त्रत इति ग, घ, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः तदभ्यर्च्य च गन्धाद्यैर् जगच्छान्तिं समाचरेत् दक्षिणां गुरवे दद्याद्भूगोहेमाम्बुपात्रकं
चरुं सचमसं हुत्वा, विधिवत् समुत्थाय च । यूपस्थाने तदभ्यर्च्य गन्धाद्यैर्जगच्छान्तिम् । समाचरेत्, गुरवे दक्षिणां दद्याद् भूमिगोहेमाम्बुपात्रकम् ॥
Verse 39
द्विजेभ्यो दक्षिणा देया आगतान् भोजयेत्तथा आब्रह्मस्तम्बपर्यन्ता ये केचित्सलिलार्थिनः
द्विजेभ्यः दक्षिणां दद्यात्, आगतान् अतिथीन् भोजयेत्। आब्रह्मस्तम्बपर्यन्ताः ये केचित् सलिलार्थिनः, तेभ्यः सर्वेभ्यः सलिलं दद्यात्॥
Verse 40
ते तृप्तिमुपगच्छन्तु तडागस्थेन वारिणा तोयमुत्सर्जयेदेवं पञ्चगव्यं विनिक्षिपेत्
ते तृप्तिमुपगच्छन्तु तडागस्थेन वारिणा। एवं तोयमुत्सृज्य पश्चात् पञ्चगव्यं विनिक्षिपेत्॥
Verse 41
आपो हि ष्ठेति तिसृभिः शान्तितोयं द्विजैः कृतं तीर्थतोयं क्षिपेत् पुण्यं गोकुलञ्चार्पयेद्विजान्
‘आपो हि ष्ठा’ इत्यादितिसृभिर्मन्त्रैः द्विजैः शान्तितोयं कृतम्। ततः तीर्थतोयं पुण्यं क्षिपेत्, गोकुलं च द्विजेभ्यः समर्पयेत्॥
Verse 42
अनिवारितमन्नाद्यं सर्वजन्यञ्च कारयेत् अश्वमेधसहस्राणां सहस्रं यः समाचरेत्
अनिवारितमन्नाद्यं सर्वजन्यं च कारयेत्। यः एवं नित्यं समाचरेत्, स अश्वमेधसहस्राणां सहस्रफलमवाप्नुयात्॥
Verse 43
एकाहं स्थापयेत्तोयं तत्पुण्यमयुतायुतं विमाने मोदते स्वर्गे नरकं न स गच्छति
एकाहमपि यः तोयं स्थापयति, तस्य पुण्यमयुतायुतम्। स स्वर्गे विमाने मोदते, नरकं न स गच्छति॥
Verse 44
गवादि पिवते यस्मात्तस्मात् कर्तुर् न पातकं तोयदानात्सर्वदानफलं प्राप्य दिवं यजेत्
गवादयः प्राणिनो यस्मात् तद् जलं पिबन्ति, तस्मात् कर्तुः पापं न जायते। तोयदानात् सर्वदानफलम् अवाप्य देवान् यजेत्, दिवं च प्राप्नुयात्।
Frequently Asked Questions
A precise directional protocol for an aṣṭa-kumbha set: distinct water-types are assigned to specific quarters (including ocean-water in the eastern kumbha), combined with mantra-purifications, followed by homa/bali/śānti-toya and a measured central yūpa/marker (different lengths for vāpī, puṣkariṇī, and taḍāga).
By framing public water provision as yajña and dāna: correct ritual consecration aligns the work with cosmic order (ṛta), while unrestricted water-gifting and feeding cultivate compassion and merit, supporting artha/kāma ethically and reinforcing dharma as a basis for inner purification and eventual mokṣa.
Varuṇa is central as Jaleśvara (Lord of Waters). The chapter explicitly identifies water as a form in which Hari (Viṣṇu), Soma, and Varuṇa are present, making Varuṇa-pratiṣṭhā the theological anchor for sanctifying waterworks.
The text preserves multiple recension readings (e.g., Kha, Ga, Gha, Ṅa) for certain mantra-phrases and procedural cues, indicating a living ritual tradition where regional manuscript lines preserved slightly different liturgical details.