Adhyaya 91
Chapter 91 — विविधमन्त्रादिकथनम् (Teaching of Various Mantras and Related Matters)
पूर्वाभिषेकविधेः समाप्तौ अयं अध्यायः प्रतिष्ठां नित्यपूजया सह संयोजयति। मङ्गलवाद्यनिनादमध्ये साधकः पञ्चगव्येन देवतां स्नापयित्वा शिव-विष्णु-सूर्यादिदेवतानां पूजां करोति। ततः विधेः परं विद्यायां प्रवर्तते—चिह्नित/व्याख्यातग्रन्थस्य साक्षात् अध्ययन-सेवनात् पुण्यं, घृत-चन्दनादिद्रव्याणि शोधन-उन्नयनहेतवः इति। अनन्तरं त्रय-चतुष्टयसंख्याभिः जीव-मूलधातु-ज्ञानभेदानां निरूपणं, अन्त-मध्यस्थानैः शुभाशुभफलनिर्णयः, संख्यासमूहाः, भूर्जपत्रलेख्याः देवतामन्त्रलिपयः च निर्दिश्यन्ते। रेखाङ्कनक्रमः, मरुत्/व्योमवर्गैः सह चतुःषष्टिविधयोजना, छन्दोविभागः—समा, हीना, विषमा—इति च कथ्यते। उपसंहारे मन्त्रशास्त्रं—स्वर-कवर्गाक्षरसम्भूताः त्रिपुरानाममन्त्राः, प्रमुखदेवताबीजाक्षराणि, तथा रवि-ईश-देवी-विष्णोः ३६०संख्यकजप-मण्डलचक्रविधानं, ध्यान-गुरुदीक्षासहितं, वास्तुप्रतिष्ठाधिकारं ईशानकल्पमन्त्रप्रयोगेन एकीकृत्य प्रतिपाद्यते।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये अभिषेकादिकथनं नाम नवतितमो ऽध्यायः अथैकनवतितमो ऽध्यायः विविधमन्त्रादिकथनं ईश्वर उवाच अभिषिक्तः शिवं विष्णुं पूजयेद्भास्करादिकान् शङ्खभेर्यादिनिर्घोषैः स्नापयेत् पञ्चगव्यकैः
इत्यादिमहापुराणे आग्नेये ‘अभिषेकादिकथनं’ नाम नवतितमोऽध्यायः समाप्तः। अथैकनवतितमोऽध्यायः ‘विविधमन्त्रादिकथनं’। ईश्वर उवाच—अभिषिक्तः शिवं विष्णुं पूजयेद् भास्करादिकान्; शङ्खभेर्यादिनिर्घोषैः पञ्चगव्यकैः स्नापयेत्।
Verse 2
स्वयं वीक्ष्येति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः यो देवान्देवलोकं स याति स्वकुलमुद्धरन् वर्षकोटिसहस्रेषु यत् पापं स्मुपार्जितं
स्वयं वीक्ष्य चिह्नितपुस्तकात् पठन् यो देवान् देवलोकं स याति स्वकुलमुद्धरन्; वर्षकोटिसहस्रेषु यत् पापं समुपार्जितं तत् नाशयति।
Verse 3
घृताभ्यङ्गेन देवानां भस्मीभवति पावके आढकेन घृताद्यैश् च देवान् स्नाप्य सुरो भवेत्
घृताभ्यङ्गेन देवानां पावके भस्मीभवति। आढकेन घृताद्यैश्च देवान् स्नाप्य सुरो भवेत्।
Verse 4
चन्दनेनानुलिप्याथ गन्धाद्यैः पूजयेत्तथा अल्पायासनं स्तुतिभिस्तुता देवास्तु सर्वदा
चन्दनेनानुलिप्याथ गन्धाद्यैः पूजयेत्तथा। अल्पायासनं कृत्वा स्तुतिभिः स्तुताः देवाः सर्वदा (प्रसन्नाः स्युः)।
Verse 5
अतीतानागतज्ञानमन्त्रधीभुक्तिमुक्तिदाः गृहीत्वा प्रश्नसूक्ष्मार्णे हृते द्वाभ्यां शुभाशुभं
प्रश्नसूक्ष्मार्णवे एतान् उपदेशान् गृहीत्वा, द्वाभ्यां उपायाभ्यां शुभाशुभं गृह्णाति; अतीतानागतज्ञानं मन्त्रधीं भुक्तिं मुक्तिं च ददाति।
Verse 6
त्रिभिर्जीवो मूलधातुश् चतुर्भिर्ब्राह्मणादिधीः यञ्चादौ भूततत्त्वादि शेषे चैवं जपादिकं
त्रिभिः ‘जीवः’ प्रदर्श्यते, चतुर्भिः ‘मूलधातुः’; चतुर्भिरेव ‘ब्राह्मणादि-धीः’ सूच्यते। आदौ भूततत्त्वादि कथ्यते, शेषे तु एवं जपादिकं विधीयते।
Verse 7
एकत्रिकातित्रिकान्ते पदे द्विपमकान्तके अशुभं मध्यमं मध्येष्विन्द्रस्त्रिषु नृपः शुभः
एकत्रिकातित्रिकान्ते पदे द्विपमकान्तके च अशुभं फलम्। मध्यमेषु मध्यमं, मध्येषु ‘इन्द्रः’ (श्रेष्ठं) फलम्। त्रिषु समूहेषु ‘नृपः’ शुभः।
Verse 8
सङ्ख्यावृन्दे जीविताब्दं यमो ऽब्ददशहा ध्रुवं सूर्येभास्येशदुर्गाश्रीविष्णुमन्त्रैर् लिखेत् कजे
सङ्ख्यावृन्दे ‘जीविताब्दं’, ‘यमः’, ‘अब्ददशहा’, ‘ध्रुवं’ चेति लिखेत्; सूर्य-भास्कर-ईश-दुर्गा-श्री-विष्णुमन्त्रैः कजे (भूर्जपत्रे) तदङ्कयेत्।
Verse 9
कठिन्या जप्तया स्पृष्टे गोमूत्राकृतिरेखया आरभ्यैकं त्रिकं यावत्त्रिचतुष्कावसानकं
कठिन्या मन्त्रेण सम्यग्जप्तया स्पृष्टे, गोमूत्राकृतिरेखां आरभेत; एकात् आरभ्य त्रिकैः क्रमं यावत् त्रिचतुष्कावसानं भवति।
Verse 10
मरुद् व्योम मरुद्वीजैश् चतुःषष्टिपदे तथा अक्षाणां पतनात् स्पर्शाद्विषमादौ शुभादिकं
चतुःषष्टिपदेऽस्मिन् मरुद्व्योममरुद्बीजसंज्ञकेषु विभागेषु अक्षाणां पतनस्पर्शयोः विषमादारभ्य शुभाशुभादिकं निर्णीयते।
Verse 11
एकत्रिकादिमारभ्य अन्ते चाष्टत्रिकं तथा ध्वजाद्यायाः समा हीना विषमाः शोभनादिदाः
एकत्रिकादारभ्य यावत् अन्तेऽष्टत्रिकं तथा; ध्वजाद्याः छन्दांसि समा हीना विषमाश्च, शोभनाद्याः फलप्रदाः।
Verse 12
आइपल्लवितैः काद्यैः षोडशस्वरपूर्वगैः आद्यैस्तैः सस्वरैः काद्यैस्त्रिपुरानाममन्त्रकाः
ऐपल्लवितैः काद्यैः षोडशस्वरपूर्वगैः; आद्यैस्तैः सस्वरैः काद्यैस्त्रिपुरानाममन्त्रकाः।
Verse 13
ह्रीं वीजाः प्रणवाद्याःस्पुर् नमो ऽन्ता यत्र पूजने मन्त्रा विंशतिसाहस्राः शतं षष्ठ्यधिकं ततः
प्रणवाद्याः ह्रींवीजाः स्फुरन्ति; पूजने नमोऽन्ताः। तत्र मन्त्राः विंशतिसाहस्राः, ततः शतं षष्ठ्यधिकं च।
Verse 14
शोभनादिकाः इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः आं ह्रीं मन्त्राः सरस्वत्याश् चण्डिकायास्तथैव च तथा गौर्याश् च दुर्गाया आं श्रीं मन्त्राः श्रियस् तथा
‘शोभनादिकाः’ इति ङ-चिह्नितपुस्तकपाठः। आं ह्रीं मन्त्राः सरस्वत्याश्चण्डिकायाश्च; तथा गौर्यादुर्गायाः आं श्रीं मन्त्राः, श्रियसः अपि तथा।
Verse 15
तथाक्षौं क्रौं मन्त्राः सूर्यस्य आं हौं मन्त्राःशिवस्य च आं गं मन्त्रा गणेशस्य आं मन्त्राश् च तथा हरेः
तथैव सूर्यस्य मन्त्रौ “क्षौं” “क्रौं” इति; शिवस्य मन्त्रौ “आं” “हौं” इति; गणेशस्य मन्त्रः “आं गं” इति; तथा हरेः (विष्णोः) मन्त्रः “आं” इति।
Verse 16
शतार्धैकाधिकैः काद्यैस् तथा षोडशभिः खरैः काद्यैस्तैः सस्वरैसाद्यैः कान्तैर् मन्त्रास् तथाखिलाः
काद्यैः शतार्धैकाधिकैः तथा षोडशभिः स्वरैः, काद्यैस्तैः सस्वरैः आद्यैः—अकारादिभिः—कान्तैः; एवम् अखिलाः मन्त्राः समस्ततः विनिर्मिताः।
Verse 17
रवीशदेवीविष्णूनां स्वाब्धिदेवेन्द्रवर्तनात् शतत्रयं षष्ट्यधिकं प्रत्येकं मण्डलं क्रमात् अभिषिक्तो जपेद् ध्यायेच्छिष्यादीन् दीक्षयेद्गुरुः
रवेशदेवीविष्णूनां स्वाब्धिदेवेन्द्रवर्तनात्, क्रमात् प्रत्येकं मण्डलं शतत्रयं षष्ट्यधिकं जपैः पूर्येत। अभिषिक्तः सन् जपेद् ध्यायेत; गुरुश्च शिष्यादीन् दीक्षयेत्।
Frequently Asked Questions
Post-abhiṣeka worship: pūjā of Śiva and Viṣṇu (with Sūrya and others), accompanied by conch and drum sounds, and a pañcagavya bath for the deity as a purification and consecratory continuation.
It treats consecration as the gateway to mantra-technology: after ritual bathing and upacāras, it systematizes bīja-mantras, phonemic construction rules, divinatory number schemes, and fixed japa/maṇḍala counts under guru-led dīkṣā—binding temple-rite authority to Īśāna-oriented mantra discipline.
Sarasvatī and Caṇḍikā (āṃ, hrīṃ), Gaurī and Durgā (āṃ, śrīṃ), Śrī/Lakṣmī (āṃ, śrīṃ), Sūrya (kṣauṃ, krauṃ), Śiva (āṃ, hauṃ), Gaṇeśa (āṃ gaṃ), and Hari/Viṣṇu (āṃ).
It prescribes 360 recitations per maṇḍala, in due order, for Ravi (Sun), Īśa (Śiva), Devī, and Viṣṇu, integrated with meditation and the guru’s initiation of disciples.