Adhyaya 85
Pratiṣṭhā-Kalaśa-Śodhana-Ukti (Instruction on Purifying the Consecration Pitcher) — Chapter 85
अध्यायोऽयं निवृत्तिकलाशुद्ध्यनन्तरं प्रवर्तते, यत्र ईशानकल्पविधिना प्रतिष्ठाकलशस्य शोधनं प्रबोधनं च निरूप्यते। ईश्वरः ह्रस्वदीर्घनियमैः, नाद-अनाद-नादान्तभेदैश्च, शुद्धाशुद्धतत्त्वानां सन्धानं दर्शयन् मन्त्रध्वनिशास्त्रं तत्त्वशुद्ध्या सह योजयति। प्रतिष्ठामण्डले पञ्चविंशतितत्त्वानि—चतुर्विंशतितमः पुरुषः सहितानि—अक्षरक्रमेण सह न्यस्य ध्यायन्ते। ततः रुद्ररूपाणां लोकानां च दीर्घा गणना रक्षात्मक-तत्त्वजालरूपेण प्रतिष्ठां परिपालयति। अनन्तरं दीक्षारूपे विधिः—यज्ञोपवीतस्य देहे प्रवेशः, पाशशक्तेः पृथक्करणं प्राणायाममुद्राभ्यां कुम्भे निक्षेपः, तथा विष्णोः अधिकारभृतः आवाहनं—उपदिश्यते। अन्ते प्रायश्चित्तजपः, बन्धच्छेदकास्त्र-मन्त्राः, होमसंख्याः, अधिकारत्यागः, पूर्णाहुत्या च शुद्धिः; इति प्रतिष्ठा ‘शुद्धा’ इति घोषिते।
Shlokas
Verse 1
निवृत्तिकलाशोधनं नाम चतुरशीतितमो ऽध्यायः शिवात्मनेति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः दग्धनिःशेषपाशस्य इति ख, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः अथ पञ्चाशीतितमो ऽध्यायः प्रतिष्ठाकलाशोधनोक्तिः ईश्वर उवाच तत्त्वयोरथ सन्धानं कुर्याच्छुद्धविशुद्धयोः ह्रस्वदीर्घप्रयोगेण नादनादान्तसङ्गिना
निवृत्तिकलाशोधनं नाम चतुरशीतितमोऽध्यायः। (चिह्नितपुस्तकेषु पाठभेदाः— ‘शिवात्मने’ इति; ‘दग्धनिःशेषपाशस्य’ इति च।) अथ पञ्चाशीतितमोऽध्यायः— प्रतिष्ठाकलाशोधन-उक्तिः। ईश्वर उवाच— तत्त्वयोरथ सन्धानं कुर्याच्छुद्धविशुद्धयोः, ह्रस्वदीर्घप्रयोगेण नादनादान्तसङ्गिना।
Verse 2
ॐ हां ह्रूं हांअप्तेजो वायुराकाशं तन्मात्रेन्द्रियबुद्धयः गुणत्रयमहङ्कारश् चतुर्विंशः पुमानिति
ॐ— आपः तेजो वायुराकाशं, तन्मात्राणि इन्द्रियाणि बुद्धिश्च; गुणत्रयं च अहङ्कारश्च— एवं चतुर्विंशः पुमान् (पुरुषः) इति निर्दिश्यते।
Verse 3
प्रतिष्ठायां निविष्ठानि तत्त्वान्येतानि भावयेत् पञ्चविंशतिसङ्ख्यानि खादियान्ताक्षराणि च
प्रतिष्ठाकाले एतानि तत्त्वानि तत्र निविष्टानीति भावयेत्— पञ्चविंशतिसङ्ख्यानि; तथा ‘ख’ आदीनि ‘य’ अन्तानि अक्षराणि च।
Verse 4
पञ्चाशदधिका षष्टिर्भुवनैस्तुल्यसञ्ज्ञिताः तावन्त एव रुद्राश् च विज्ञेयास्तत्र तद्यथा
पञ्चाशदधिकाः षष्टिः भुवनानि तुल्यसञ्ज्ञितानि; तावन्त एव रुद्राश्च तत्र विज्ञेयाः— तद्यथा (इति)।
Verse 5
अमरेशः प्रभावश् च नेमिषः पुष्करो ऽपि च तथा पादिश् च दण्डिश् च भावभूतिरथाष्टमः
अमरेशः प्रभावश्च नेमिषः पुष्करस्तथा । पादिश्च दण्डी च भावभूतिरथाष्टमः ॥
Verse 6
नकुलीशो हरिश् चन्द्रः श्रीशैलो दशमः स्मृतः अन्वीशो ऽस्रातिकेशश् च महाकालो ऽथ मध्यमः
नकुलीशो हरिश्चन्द्रः श्रीशैलो दशमः स्मृतः । अन्वीशोऽस्रातिकेशश्च महाकालोऽथ मध्यमः ॥
Verse 7
केदारो भैरवश् चैव द्वितीयाष्टकमीरितं ततो गयाकुरुक्षेत्रखलानादिकनादिके
केदारो भैरवश्चैव द्वितीयाष्टकमीरितम् । ततो गयाकुरुक्षेत्रखलानादिकनादिके ॥
Verse 8
विमलश्चाट्टहासश् च महेन्द्रो भाम एव च वस्वापदं रुद्रकोटिरवियुक्तो महावन्तः
विमलश्चाट्टहासश्च महेन्द्रो भाम एव च । वस्वापदं रुद्रकोटिरवियुक्तो महावन्तः ॥
Verse 9
गोकर्णो भद्रकर्णश् च स्वर्णाक्षः स्थाणुरेव च अजेशश् चैव सर्वज्ञो भास्वरः सूदनान्तरः
गोकर्णो भद्रकर्णश्च स्वर्णाक्षः स्थाणुरेव च । अजेशश्चैव सर्वज्ञो भास्वरः सूदनान्तरः ॥
Verse 10
सुबाहुर्मत्तरूपी च विशालो जटिलस् तथा ॐ हां हूं हूं हामिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः अल्पीशो भ्रान्तिकेशश्चेति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः विमलश् चण्डहासश्चेति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः रौद्रो ऽथ पिङ्गलाक्षश् च कालदंष्ट्री भवेत्ततः
(सः) सुबाहुः मत्तरूपी च विशालो जटिलस्तथा। केषुचित् चिह्नितपुस्तकपाठेषु बीजवाक्यम्—“ॐ हां हूं हूं हाम्” इति। तथा अल्पीशो भ्रान्तिकेशो विमलश्चण्डहासश्च। अथ रौद्रः पिङ्गलाक्षः, ततः कालदंष्ट्र्यपि भवेत्।
Verse 11
विदुरश् चैव घोरश् च प्राजापत्यो हुताशनः कामरूपी तथा कालः कर्णो ऽप्यथ भयानकः
विदुरश्चैव घोरश्च प्राजापत्यो हुताशनः। कामरूपी तथा कालः कर्णोऽप्यथ भयानकः॥
Verse 12
मतङ्गः पिङ्गलश् चैव हरो वै धातृसज्ञकः शङ्कुकर्णो विधानश् च श्रीकण्ठश् चन्द्रशेखरः
मतङ्गः पिङ्गलश्चैव हरो वै धातृसंज्ञकः। शङ्कुकर्णो विधानश्च श्रीकण्ठश्चन्द्रशेखरः॥
Verse 13
सहैतेन च पर्यन्ताः कथ्यन्ते ऽथ पदान्यपि ं ज्योतिः ॐ पुरुष ॐ अग्ने ॐ अधूम ॐ अभस्म ॐ अनादि ॐ नाना ॐ धूधू ॐ भूः ॐ भुवः ॐ स्वः अनिधन निधनोद्भव शिव शर्व परमात्मन् महेश्वर महादेव सद्भावेश्वर महातेजः योगाधिपतये मुञ्च प्रथम सर्व सर्वेसर्वेति द्वात्रिंशत् पदानि वीजभावे त्रयो मन्त्रा वामदेवः शिवः शिखा
सहैतेन च पर्यन्ताः कथ्यन्तेऽथ पदान्यपि। ṃ ज्योतिः ॐ पुरुष ॐ अग्ने ॐ अधूम ॐ अभस्म ॐ अनादि ॐ नाना ॐ धूधू ॐ भूः ॐ भुवः ॐ स्वः अनिधन निधनोद्भव शिव शर्व परमात्मन् महेश्वर महादेव सद्भावेश्वर महातेजः योगाधिपतये मुञ्च प्रथम सर्व सर्वेसर्वेति। द्वात्रिंशत् पदानि; बीजभावे त्रयो मन्त्रा वामदेवः शिवः शिखा॥
Verse 14
गान्धारी च सुषुम्णा च नाड्यौ द्वौ मारुतौ तथा समानोदाननामानौ रसनापायुरिन्द्रिये
गान्धारी च सुषुम्णा च नाड्यौ द्वौ मारुतौ तथा। समानोदाननामानौ रसनापायुरिन्द्रिये॥
Verse 15
रसस्तु विषयो रूपशब्दस्पर्शरसा गुणाः मण्डलं वर्तुलं तच्च पुण्डरीकाङ्कितं सितं
रसो विषयः; रूप-शब्द-स्पर्श-रसा इति गुणाः (इन्द्रियगोचराः) कथ्यन्ते। वर्तुलाकारं मण्डलम् उच्यते; तत् वर्तुलं, पुण्डरीक-चिह्नाङ्कितं, श्वेतवर्णं च।
Verse 16
स्वप्नावस्थाप्रतिष्ठायां कारणं गरुडध्वजं प्रतिष्ठान्तकृतं सर्वं सञ्चिन्त्य भुवनादिकं
स्वप्नावस्था-प्रतिष्ठायां गरुडध्वजं विष्णुं कारणतत्त्वं सञ्चिन्तयेत्। प्रतिष्ठान्तकृतं सर्वं मनसा समाप्य, भुवनादिकं च (सृष्टिक्रमं) ध्यायेत्।
Verse 17
सूत्रं देहे स्वमन्त्रेण प्रविश्यैनां वियोजयेत् ं ह्रां हां प्रतिष्ठाकलापाशाय नम इत्य् अनेनोद्भवमुद्रया रेचकेन कुम्भे समारोपयेत् ॐ हां ह्रीं प्रतिष्ठाकलापाशाय नम इत्य् अनेनार्चयित्वा सम्पूज्य स्वाहान्तेनाहुतीनां त्रयेण सन्निधाय ततः ॐ हां विष्णवे नम इति विष्णुमावाह्य सम्पूज्य सन्तर्प्य विष्णो तवाधिकारे ऽस्मिन् मुमुक्षुं दीक्षयाम्यहं
सूत्रं देहे स्वमन्त्रेण प्रविश्य, एनां (पाशशक्तिं) वियोजयेत्। “ह्रां हां प्रतिष्ठाकलापाशाय नमः” इति मन्त्रेणोद्भवमुद्रया, रेचकेन कुम्भे समारोपयेत्। ततः “ॐ हां ह्रीं प्रतिष्ठाकलापाशाय नमः” इत्यनेनार्चयित्वा सम्पूज्य, स्वाहान्तेनाहुतीनां त्रयेण सन्निधाय; अनन्तरं “ॐ हां विष्णवे नमः” इति विष्णुमावाह्य सम्पूज्य सन्तर्प्य—“विष्णो, तवाधिकारेऽस्मिन् मुमुक्षुं दीक्षयाम्यहम्” इति वदेत्।
Verse 18
भाव्यं त्वयानुकूलेन विष्णुं विज्ञापयेदिति ततो वागीश्वरीं देवीं वागीशमपि पूर्ववत्
“भाव्यं त्वयानुकूलेन विष्णुं विज्ञापयेत्” इति। ततः पूर्ववत् वागीश्वरीं देवीं वागीशं च विज्ञापयेत्।
Verse 19
आवाह्याभ्यर्च्य सन्तर्प्य शिष्यं वक्षसि ताडयेत् ॐ हां हां हं फट्प्रविशेदप्यनेनैव चैतन्यं विभजेत्ततः
आवाह्याभ्यर्च्य सन्तर्प्य, शिष्यं वक्षसि ताडयेत्। “ॐ हां हां हं फट्” इति जपन्, अनेनैव (मन्त्रेण) प्रविश्य, ततश्चैतन्यं विभजेत्।
Verse 20
शस्त्रेण पाशसंयुक्तं ज्येष्टयाङ्कुशमुद्रया ॐ हां हं हों ह्रूं फट् स्वाहान्तेन हृदाकृष्य तेनैव पुटितात्मना
पाशसंयुक्तं शस्त्रं मन्त्रितं कृत्वा ज्येष्ठायाः अङ्कुशमुद्रया युक्तः । “ॐ हां हं हों ह्रूं फट् स्वाहा” इति स्वाहान्तमन्त्रेण हृदाकृष्य, तेनैव मन्त्रबलैः पुटितात्मा सन् कर्म प्रवर्तयेत् ॥
Verse 21
गृहीत्वा तं नमोन्तेन निजात्मनि नियोजयेत् ॐ हां हं हों आत्मने नमः पूर्ववत् पितृसंयोगं भावयित्वोद्भवाख्यया
तं बीजं गृहीत्वा नमोन्तेन निजात्मनि नियोजयेत्—“ॐ हां हं हों आत्मने नमः” इति । ततः पूर्ववत् पितृसंयोगं भावयित्वा ‘उद्भव’ इति ध्यानं कुर्यात् ॥
Verse 22
वामया तदनेनैव देवीगर्भे विनिक्षिपेत् ॐ हां हं हां आत्मने नमः देहोत्पत्तौ हृदा ह्य् एवं शिरसा जन्मना तथा
वामया तदनेनैव देवीगर्भे विनिक्षिपेत्—“ॐ हां हं हां आत्मने नमः” इति । देहोत्पत्तौ हृदा ह्येवं, जन्मनि शिरसा तथा ॥
Verse 23
ं हः फट् इति ख, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः ॐ हां हं हां हूं फट् इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः निवेदयेदिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः ॐ हां हं हां इति ख, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः भावयित्वा तु दक्षयेति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः शिखया वाधिकाराय भोगाय कवचाणुना तत्त्वशुद्धौ हृदा ह्य् एवं गर्भाधानाय पूर्ववत्
“ं हः फट्” इति पाठः केषुचित् (ख-ङ-चिह्नितपुस्तकेषु) दृश्यते; अन्यत्र “ॐ हां हं हां हूं फट्” इति, तथा “निवेदयेत्” इति च पाठभेदः; “ॐ हां हं हां” इति अपि; “भावयित्वा तु दक्षये” इति चान्यः। शिखया अधिकाराय, कवचेन भोगरक्षाय, हृदा तत्त्वशुद्धये—एवं गर्भाधानकर्मणि अपि पूर्ववत् प्रवर्तेत् ॥
Verse 24
शिरसा पाशशैथिल्ये निष्कृत्यैवं शतं जपेत् एवं पाशवियोगे ऽपि ततः शास्त्रजप्तया
पाशशैथिल्ये शिरसा निष्कृत्यैवं शतं जपेत् । एवं पाशवियोगेऽपि ततः शास्त्रजप्तया साधयेत् ॥
Verse 25
छिन्द्यादस्त्रेण कर्तर्या कलावीजवता यथा ॐ ह्रीं प्रतिष्ठाकलापाशाय हः फट् विसृज्य वर्तुलीकृत्य पाशमन्त्रेण पूर्ववत्
कलाबीजसमन्वितया कर्तर्येवास्त्रमन्त्रेण तत् छिन्द्यात्। “ॐ ह्रीं प्रतिष्ठाकलापाशाय हः फट्” इति जप्त्वा विसृज्य, वर्तुलीकृत्य, पाशमन्त्रेण पूर्ववदाचरेत्।
Verse 26
घृतपूर्णे श्रवे दत्वा कलास्त्रेणैव होमयेत् अस्त्रेण जुहुयात् पञ्च पाशाङ्कुरनिवृत्तये
घृतपूर्णे श्रुवे दत्त्वा कलास्त्रेणैव होमयेत्। अस्त्रेण पञ्चकृत्वो जुहुयात् पाशाङ्कुरनिवृत्तये।
Verse 27
प्रायश्चित्तनिषेधार्थं दद्यादष्टाहुतीस्ततः ॐ हः अस्त्राय ह्रूं फठृदावाह्य हृषीकेशं कृत्वा पूजतर्पणे
प्रायश्चित्तनिषेधार्थं ततः अष्टाहुतीर्दद्यात्। “ॐ हः अस्त्राय ह्रूं फट्” इति मन्त्रेण हृषीकेशं हृदि आवाह्य, पूजां तर्पणं च कुर्यात्।
Verse 28
पूर्वोक्तविधिना कुर्यादधिकारसमर्पणं ॐ हां रसशुल्कं गृहाण स्वाहा निःशेषदग्धपाशस्य पशोरस्य हरे त्वया
पूर्वोक्तविधिना अधिकारसमर्पणं कुर्यात्— “ॐ हां रसशुल्कं गृहाण स्वाहा। निःशेषदग्धपाशस्य पशोरस्य हरे त्वया” इति।
Verse 29
न स्थेयं बन्धकत्वेन शिवाज्ञां श्रावयेदिति ततो विसृज्य गोविन्दं विद्यात्मानं नियोज्य च
“न स्थेयं बन्धकत्वेन; शिवाज्ञां श्रावयेत्” इति। ततः गोविन्दं विसृज्य, विद्यात्मानं नियोजयेत्।
Verse 30
बाहुमुक्तार्धदृश्येन चन्द्रविम्बेन सन्निभं संहारमुद्रया स्वस्थं विधायोद्भवमुद्रया
बाहुमुक्तार्धदृश्येन चन्द्रविम्बसदृशेन मुद्राभेदेन प्रथमं संहारमुद्रया रूपं कर्म वा स्थिरीकृत्य, ततः उद्भवमुद्रया तस्य प्राकट्यं साधयेत्।
Verse 31
सूत्रे संयोज्य विन्यस्य तोयविन्दुं यथा पुरा विसृज्य पितरौ वह्नेः पूजितौ कुसुमादिभिः वर्धनीकृत्येति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः संहारमद्रयात्मस्थं इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः दद्यात् पूर्णां विधानेन प्रतिष्ठापि विशोधिता
सूत्रे संयोज्य यथापूर्वं विन्यस्य तोयविन्दुं न्यसेत्। ततः पितॄन् विसृज्य, वह्निं कुसुमादिभिः पूजयित्वा, विधानेन पूर्णाहुतिं दद्यात्; तेन प्रतिष्ठापि विशोधिता भवति।
Frequently Asked Questions
The pratiṣṭhā-kalaśa (consecration water-pot) and the ritual field around it, through tattva-śuddhi, mantra-phonology (nāda/anāda), mudrā, homa, and bond-removal (pāśa-viyoga) procedures.
Viṣṇu is invoked as the adhikāra-holder within whose jurisdiction the mumukṣu is initiated, integrating authorization (adhikāra), protection, and cosmic governance into the consecration workflow.
Cosmological categories (tattvas, bhuvanas, Rudra forms) are contemplated as installed in the consecration space, making the pratiṣṭhā a microcosmic reconstitution of the macrocosm.
Mantra-bīja sequences, mudrās (Udbhava, Saṃhāra, Jyeṣṭhā-aṅkuśa), breath-linked operations (recaka/kumbha), astra/pāśa cutting, and specified japa/homa counts for purification and bond-release.