Raja-dharma
Governance & Royal Duty
The duties of kings and rulers -- statecraft, justice, taxation, diplomacy, and the dharmic foundation of governance.
Adhyayas in Raja-dharma
Adhyaya 218
Rājābhiṣeka-kathana (Account of the Royal Consecration)
अग्निः पुष्करस्य रामप्रश्नेन प्रेरितः राजधर्मप्रसङ्गं पुनरारभ्य वसिष्ठाय राजाभिषेकस्य क्रमविधानं निवेदयति। राजत्वं शत्रुनिग्रहः प्रजापालनं दण्डस्य युक्तप्रयोगश्चेति प्रथमं निरूप्यते; ततः संवत्सरपर्यन्तं पुरोहित-नियोजनं योग्यामात्य-सम्पादनं, राज्योत्तराधिकारकाले नियमाः, नृपमरणे शीघ्राभिषेकविधानं च कथ्यते। अभिषेकपूर्वं ऐन्द्री-शान्तिः, उपवासः, तथा वैष्णव-ऐन्द्र-सावित्री-वैश्वदेव-सौम्य-स्वस्त्ययनमन्त्रैः कल्याणायुः-निर्भयार्थं होमः विहितः। अपराजिता-कलशः, सुवर्णपात्राणि, शतच्छिद्र-सेचनकुम्भः, अग्निलक्षण-शकुनानि, तथा वल्मीकोपवनदेवालय-नदीतीर-राजाङ्गणादि-स्थलमृदा-ग्रहणेन मृद्शोधनं विस्तरेणोक्तम्। अन्ते चतुर्वर्णामात्यैः भिन्नपात्रैः सेचनं, ब्राह्मणपाठः, सभारक्षणकर्म, ब्राह्मणदानं, दर्पणावलोकनं, शिरोबन्ध-मुकुटबन्धनं, अजिनोपवेशनं, प्रदक्षिणा, अश्व-गज-यात्रा, नगरप्रवेशः, दानानि, विसर्जनं च—अभिषेकं राजनिवेशनं धर्मयज्ञरूपं च दर्शयति।
Adhyaya 219
Abhiṣeka-mantrāḥ (Consecration Mantras)
अध्यायेऽस्मिन् राजाभिषेकविधिः मन्त्ररूपेण निरूप्यते। पुष्करः कुशपवित्रेण कलशोदकेन प्रोक्षणीयान् पापहारा॑न् मन्त्रान् उपदिशति, येन सर्वसिद्धिः सिध्यतीति। अनन्तरं रक्षाजयप्रयोगरूपेण देवतानां विस्तीर्णा सूची प्रदर्श्यते—ब्रह्मा-विष्णु-महेश्वराः, वासुदेवव्यूहः, दिक्पालाः, ऋषयः प्रजापतयः, पितृवर्गाः, पावकाः, देवपत्न्यः शक्तयश्च; कालस्य च सर्वरचना—कल्प-मन्वन्तर-युगाः, ऋतवः, मासाः, तिथयः, मुहूर्ताः। ततः मनवः, ग्रहाः, मरुतः, गन्धर्वाप्सरसः, दानवराक्षसाः, यक्षपिशाचाः, नागाः, दिव्यवाहनानि आयुधानि, आदर्शऋषिराजानः, वास्तुदेवताः, लोक-द्वीप-वर्ष-गिरयः, तीर्थानि पवित्रनद्यश्च, अन्तेऽभिषेक-रक्षामन्त्रेण समापनम्। सर्वलोकव्यवस्थास्मरणेन राजसत्ता धर्माधिष्ठिता स्थिरीक्रियते।
Adhyaya 220
Sahāya-sampattiḥ (Securing Support/Allies): Royal Appointments, Court Offices, Spies, and Personnel Ethics
अभिषेकमन्त्रानन्तरं प्रवचनं सहायकसम्पत्तौ प्रवर्तते—दीक्षितो राजा यथा योग्यपुरुषव्यवस्थया जयम् अवाप्नुयात्। अत्र सेनापतिप्रतीहारदूतसन्धिविग्रहिक(षाड्गुण्यविद्)रक्षिपथिकरथिकप्रबन्धकसभासद्-लेखकद्वारपालकोशाध्यक्षवैद्यगजाश्वाध्यक्षदुर्गपालस्थपतिप्रभृतयः पदविनियोगाः कथ्यन्ते। अन्तःपुरे वयोऽनुरूपनियोजनं, आयुधागारे जागरूकता, परीक्षितचरित्रेण त्रिविधसामर्थ्येन (उत्तम-मध्यम-अधम) कर्मविभागः, कौशलानुसारं दायित्वनियोजनं च निर्दिश्यते। दुष्टैः सहापि उपयोगार्थं सङ्गतिः, किन्तु अविश्वासः; गुप्तचराः राज्ञो नेत्राणीत्यपि सिद्धान्तः। बहुस्त्रोतः मन्त्रः, भक्तिद्वेषज्ञानयुक्ता मनोविद्या, तथा प्रजाप्रीतिजनककर्मणा लोकानुग्रहसमृद्धिमूलकं सार्वभौमत्वं प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 222
Adhyaya 222 — राजधर्माः (Rājadharmāḥ): Duties of Kings (Administrative Order, Protection, and Revenue Ethics)
अध्यायेऽस्मिन् ग्राममुख्यः, दशग्रामाधिपः, शतग्रामाधिपः, जनपदाध्यक्ष इति क्रमशः प्रशासनव्यवस्था निरूप्यते। वेतनं कर्मफलानुरूपं, आचारः सततं निरीक्षणेन परीक्ष्यः। शासनस्य मूलं रक्षणम्—रक्षिते राष्ट्रे राजसमृद्धिः; अरक्षणे राजधर्मोऽपि दम्भत्वं याति। अर्थो धर्मकामयोः साधनं, किन्तु स शास्त्रोक्तकरैर्दुष्टनिग्रहेण चोपार्जनीयः। दण्डविधानं (मिथ्यासाक्ष्यादि), अनाथधनस्य त्रिवर्षनिक्षेपः, स्वामित्वप्रमाणनियमाः, बालानां कन्यानां विधवानां दुर्बलस्त्रीणां च बान्धवैः अन्यायापहरणनिवारणं च कथ्यते। सामान्यचौर्ये राजा प्रतिदद्यात्; प्रमादिनो रक्षकाधिकारिणोऽपि प्रत्याहार्याः; गृहान्तःचौर्ये दायित्वं मर्याद्यते। शुल्कनियमाः—वणिजां न्यायलाभसाधनं, तीर्थनौकास्थाने स्त्रीसंन्यासिनां छूटिः, धान्यवन्यपशुसुवर्णवस्त्रादिषु विभागः; तथा क्षुधार्तश्रोत्रियान् न करयेत्, अपि तु जीविकोपायं दद्यात्—तेषां क्षेमे राज्यस्य क्षेमः।
Adhyaya 223
Adhyaya 223 — Rājadharmāḥ (Royal Duties: Inner Palace Governance, Trivarga Protection, Courtly Conduct, and Aromatic/Hygienic Sciences)
अध्यायेऽस्मिन् राजधर्मस्य विस्तारः अन्तःपुरचिन्तायां निरूप्यते। धर्मार्थकामाः परस्पररक्षणेन यथोचितसेवाव्यवस्थया च साधनीयाः इति। त्रिवर्गः वृक्षरूपेण दृष्टान्तितः—धर्मः मूलम्, अर्थः शाखाः, कर्मफलम् फलम्; तस्य रक्षणेन स्वभागफलप्राप्तिः। ततः भोजननिद्रामैथुनविषये संयमः, अन्तःपुरसम्बन्धेषु स्नेहवैराग्यलज्जादोषलक्षणानि, कलहकूटनीतिनिवारणार्थं निर्दिश्यन्ते। उत्तरभागे अष्टविधा ‘अन्तःपुरविद्या’—शौचम्, आचमनम्, विरेचनम्, मर्दन/भावनम्, पाकः, उत्तेजनम्, धूपनम्, सुगन्धिकरणम्—वर्ण्यते। धूपद्रव्याणि, स्नानीयसुगन्धानि, सुगन्धितैलानि, मुखवासयोगाः, वटीप्रयोगाः, शौचोपायाश्च विस्तरेणोक्ताः। अन्ते नृपस्य विश्वासे रात्रिचर्यायां च सावधानता, रक्षणं च, धर्मराज्यस्य अविभाज्याङ्गत्वेन प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 224
Rāja-dharma (राजधर्माः) — Protection of the Heir, Discipline, Counsel, and the Seven Limbs of the State
अस्मिन्नध्याये राजधर्म-नीतिशास्त्रप्रसङ्गे पुष्करः राज्यरक्षणस्य मूलं युवराजरक्षणमिति दर्शयति। युवराजो धर्मार्थकामेषु धनुर्वेदे च शिक्ष्यः, विनीतैः संयतैश्च जनैः परिवेष्ट्यः, दूषितसङ्गात् परिरक्ष्यः। ततः संस्थानशासनं—विनीतानां नियुक्तिः, मृगयामद्यमाक्षाद्यसनत्यागः, कठोरवाक्यपैशुन्यनिन्दा-वित्तदूषणपरित्यागश्च। अयोग्यदेशकालपात्रे दानदोषोक्तिः, जयक्रमः सेवकदमनात् प्रजाजनपदवशीकरणं ततः परिखादिरक्षाव्यवस्था च। मित्रत्रिविधभेदः, सप्ताङ्गराज्यसिद्धान्तः—राजा मूलं तस्य परमसंरक्षणम्, दण्डः देशकालानुसारः। मन्त्रनीतिः—चेष्टाभिः स्वभावपरिज्ञानं, मन्त्रगोपनं, पृथक् पृथक् चयनितैः सह परामर्शः, अमात्येषु रहस्यभेदप्रतिषेधः। राजशिक्षा—आन्वीक्षिकी, अर्थविद्या, वार्ता, जितेन्द्रियतामूलिका। अन्ते दीनदुर्बलोपकारः, सावधानविश्वासः, पशूदाहरणैः राजाचारः, तथा प्रजाप्रीतिजातं राजसमृद्धेः परमकारणमिति निष्कर्षः।
Adhyaya 225
Chapter 225 — राजधर्माः (The Duties of Kings): Daiva and Pौरुष (Effort), Upāyas of Statecraft, and Daṇḍa (Punitive Authority)
अध्यायेऽस्मिन् ‘दैवम्’ इति पूर्वकर्मशेषरूपं पुनर्व्याख्यायते, तेन राजकार्ये पौरुषं निर्णायकसाधनं प्रतिपाद्यते। तथापि यथाकाले अनुकूलोपपत्तिसहितेन प्रयत्नेन फलसिद्धिः, वृष्टिसहायेन कृषिवत्, इति यथार्थसमन्वयः दर्श्यते। नीतिशास्त्रे राज्ञः कार्योपायाः—सामदानभेददण्डाः, तथा माया, उपेक्षा, इन्द्रजालं च—इति सप्तप्रयोगाः निरूप्यन्ते। परस्परविरोधिषु पक्षेषु भेदस्य प्रयोगः, शत्रुसंमुखे पूर्वं मित्रामात्यबान्धवकोशादिसाधनसंपादनं च उपदिश्यते। दानं प्रभावस्य परमं साधनं स्तूयते; दण्डः तु लोकधर्मव्यवस्थायाः स्तम्भः, सूक्ष्मन्याययुक्तप्रयोग्यः। अन्ते राजा सूर्यचन्द्रयोर्महिमासौम्ययोः, वायोरिव गूढचरबुद्ध्या, यमस्येव दोषनिग्रहेण च उपमीयते, धर्मकौस्मिकसम्बन्धः प्रतिष्ठाप्यते।
Adhyaya 226
Chapter 226 — राजधर्माः (Rājadharma: Royal Duties and Daṇḍanīti)
अध्यायेऽस्मिन् राजधर्मान्तर्गतं दण्डनीतिशास्त्रं निरूप्यते। प्रथमं कृष्णल-त्रियव-सुवर्ण-निष्क-धरण-कर्षापण(पण)ादीनां मान-तुला-मुद्रापरिमाणानि निर्दिश्य तैरेव प्रमाणैः दण्डाः क्रमशः कल्प्यन्ते, विशेषतः साहसस्य त्रिविधभेदाः—प्रथम-मध्यमोत्तमाः—विस्तरेणोक्ताः। ततः मिथ्याचौर्याभियोगे, राजरक्षक-न्यायाधीशसमक्षे मिथ्यावचने, कूटसाक्ष्ये, निक्षेपस्य अपहरणे विनाशे वा दण्डविधानं, तथा वाणिज्य-श्रमविवादेषु—परद्रव्यविक्रये, मूल्यगृहीत्वा अदाने, अकर्मकवेतनग्रहणे, दशदिनान्तर्गतविक्रयविनिवर्तने—नियमाः। विवाहवञ्चना, पूर्वदत्तकन्यायाः पुनर्विवाहः, रक्षक-प्रहरीणां प्रमादः चोच्यते। ग्रामसीमा-मान, प्राकारादि-नगररक्षा, सीमालङ्घनं, स्तेयस्य तारतम्यं, महास्तेये अपहरणे च वधदण्डपर्यन्तं विधानम्। अपमान-दुराचारयोः वर्णानुसारदण्डाः, घोरापराधेषु अङ्गच्छेदादयः; ब्राह्मणेषु तु देहदण्डात् बहिष्कारः प्रधानः। भ्रष्टाचारिणः प्रहरी-मन्त्रि-न्यायाधीशाः द्रव्यहरण-निर्वासनाभ्यां दण्ड्याः। अन्ते दाह-विषप्रयोग-परस्त्रीगमन-प्रहारादिषु, बाजारकपटे (मिश्रण-कूटमुद्रा), अशौचदोषे, अयुक्ताह्वाने, बन्धनात् पलायने च राज्यस्य शुद्ध-धर्मनिष्ठा दण्डव्यवस्था प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 227
युद्धयात्रा (Yuddhayātrā) — The War-Expedition
अस्मिन्नध्याये दण्डप्रणयनविषयात् परं राज्ञो यात्रानिर्णयधर्मः कथ्यते। पुष्करः राजधर्म-नीतिशास्त्रानुसारं निर्णयलक्षणानि वदति—बलवता शत्रुणा पीड्यमाने, विशेषतः पार्ष्णिग्राहे लाभं गच्छति, राजा यायात्; किन्तु पूर्वं सज्जतां परीक्षेत—सुसंनद्धा योधाः, उपस्थातारः, पर्याप्तोपकरण-भोजनं, तथा मूलस्थानस्य रक्षणं सुनिश्चितम्। ततः निमित्तशास्त्रं योज्यते—शत्रोर्व्यसनानि, भूकम्पदिशा, केतुदूषणं च कालनिर्णये सूचकानि। शरीरस्फुरणानि, स्वप्नलक्षणानि, शकुनाश्च शत्रुदुर्गाभिगमनं जयात् परं प्रत्यावर्तनं च निर्देशयन्ति। ऋतुविशेषे बलविन्यासोऽपि—वर्षासु पदाति-गजप्राधान्यं, शिशिरे वसन्ते हेमन्ते वा प्रावृट्पूर्वे च रथाश्वबहुलता; निमित्तानि दक्षिण-वामपक्षभेदेन स्त्रीपुंसभेदेन च विविच्यन्ते।
Adhyaya 228
Chapter 228 — स्वप्नाध्यायः (Svapnādhāyaḥ / Chapter on Dreams)
पुष्करः राजधर्म-नीतिशास्त्रपरिधौ सुव्यवस्थितं स्वप्नशास्त्रं उपदिशति। स्वप्नाः शुभाः, अशुभाः, शोकनाशकाः इति त्रिधा विभज्यन्ते; देह-समाजसम्बद्धाः दृश्याः निमित्तत्वेन निर्दिश्यन्ते। शिरसि धूलि-भस्म, मुण्डनं, नग्नता, मलिनवस्त्रधारणं, पङ्कलेपनं, उच्चात् पतनं, ग्रहणं, इन्द्रध्वजपतनं, गर्भप्रवेशः, चितारोहणं, व्याधिः, पराजयः, गृहपतनं, अधर्मकर्माणि च अशुभलक्षणानि; तेषां शुद्ध्यर्थं प्रायश्चित्त-प्रतिकाराः कथ्यन्ते। पाठभेदान् अपि स्मारयित्वा, स्नेहपान-स्नानं, रक्तमाल्यं, अभ्यङ्गः इत्यादयः शुभस्वप्नाः विशेषतः अनाख्याताः सन्तो हितकरा इति वदति। ततः स्नानं, ब्राह्मण-गुरुपूजनं, तिलहोमः, हरि-ब्रह्म-शिव-सूर्य-गणपूजनं, स्तोत्रपाठः, पुरुषसूक्तजपश्च विधीयते। स्वप्नकालानुसारं फलप्राप्तिः—प्रथमयामे वर्षे, ततः षण्मासे, त्रिमासे, पक्षे, प्रातःसमीपे दशदिनान्तरे—इति; शुभस्वप्नानन्तरं पुनर्निद्रा न कार्या। स्वप्नान्ते नृप-गज-अश्व-हिरण्यदर्शनं, श्वेतवस्त्रं, निर्मलं जलं, फलवृक्षाः, निर्मलाकाशः इत्यादयः समृद्धिनिमित्तानि; निमित्तं न नियतिवादः, किन्तु धर्म्यसंस्कार-शासनशुद्ध्युपायः इति प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 229
Chapter 229 — शकुनानि (Śakuna: Omens)
अध्यायः स्वप्नाध्यायानन्तरं शकुनविचारं प्रवर्तयति। पुष्करः राजधर्मे गृहकर्मणि चोपयोगिनः सार्वजनिकान् दर्शन-सम्पर्क-शकुनान् वर्णयति। अशुभदर्शनानि द्रव्याणि जनाश्च—अङ्गारः पङ्कः चर्म-केशादि, मलिनवर्गाः, भग्नभाजनानि, कपालास्थीनि—तथा कर्कशकोलाहलयुक्तानि वाद्यानि शब्दाश्च दूषकाः। दिशानुसारं ‘आगच्छ’ ‘गच्छ’ इत्यादि वाक्यानां शुभाशुभत्वं, पृष्ठतः पुरतः चोक्ते भेदः, तथा ‘क्व गच्छसि, तिष्ठ, मा गाः’ इत्यादि मृत्युपूर्वसूचकवाक्यानि निर्दिश्यन्ते। रथादिविघ्नः, शस्त्रभङ्गः, शिरोऽभिघातः, यन्त्रपतनादयः अपि निन्दिताः। तदुपशमनाय हरिपूजन-स्तोत्रं विधीयते; ततः पुनः शकुनद्वयेन निश्चयः कृत्वा प्रतिकूल-निवारककर्मणा प्रवेशः। अन्ते श्वेतवस्तूनि पुष्पाणि पूर्णकुम्भः गावः अग्निः सुवर्णरजत-रत्नानि, घृत-दधि-दुग्धाद्यन्नानि, शङ्खः इक्षुः, शुभवाक्यं भक्तिगीतं च शुभशकुनरूपेण कथ्यते।
Adhyaya 230
Chapter 230: शकुनानि (Śakunāni) — Omens
अस्मिन् अध्याये पुष्करः शकुनशास्त्रं व्यवस्थितं निरूपयति—स्थाने स्थितस्य, यात्राप्रस्थानस्य, प्रश्नस्य च फलनिर्णये, तथा देशनगरादीनां परिणामानुमाने च। शकुनाः द्विधा—दीप्ताः (उग्राः) शान्ताश्च; दीप्ताः पापानिष्टफलप्रदाः, शान्ताः शुभफलप्रदाः इति। काल-दिक्-देश-करण-शब्द/रव-जाति इति षड्भेदैः शकुनव्याख्या, पूर्वपूर्वस्य बलवत्त्वं च उक्तम्। दिक्-देश-आचार-शब्द-आहारादिषु दीप्तलक्षणानि, ग्राम्य-आरण्य-निशाचर-दिवाचर-उभयचरजीवानां सूची च प्रदत्ता। सेनागमनस्य अग्र-पृष्ठव्यूहः, दक्षिण-वामस्थितिः, प्रस्थानकाले सङ्गमाः, सीमाभ्यन्तर-बाह्यश्रुतरवाः तथा रवसंख्याफलानि इत्यादि नियमाः कथिताः। सारङ्गस्य प्रथमदर्शनं संवत्सरफलसूचकं इति विशेषः; राज्यधर्मे अनुशासितव्याख्यायाः महत्त्वं, न तु अन्धविश्वासस्य, प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 231
Chapter 231 — शकुनानि (Śakunāni) | Omens in Governance, Travel, and War
अध्यायेऽस्मिन् शकुनशास्त्रं राजधर्मे नीतिशास्त्रे च योज्यते, यत् राज्ञां सेनापतीनां यात्रिकाणां च कार्योपयोगि बुद्धिसाधनं भवति। आरम्भे काकशकुनाः दुर्गरोधननगरग्रहणादिषु निर्दिश्यन्ते; ततः शिबिरयात्रासु वामदक्षिणस्थितिः, पुरतः आगमनम्, रुतभेदाः च लक्षणानि कथ्यन्ते। द्वारसमीपे काकवत् संशयचर्या दाहकपटसूचना इति सामाजिकचेतावनी, तथा द्रव्यलाभहान्यादिषु चिह्नप्रमाणपरिग्रहविधिः अपि। अनन्तरं श्वशकुनाः—भाषणहूङ्कारौ, घ्राणेन वामदक्षिणग्रहणम्—देहव्यवहारलक्षणानि—कम्पः, रक्तस्रावः, स्वप्ननिद्राभेदाः—च। वृषभाश्वगजेषु मदमैथुनप्रसूतोत्तरावस्थादिलक्षणैः राजभाग्यं सूच्यते। दिग्वायुग्रहस्थित्यादिभिः, छत्रपतनादिविघ्नैः च, रणयात्राफलनिर्णयः; अन्ते हृष्टसेना शुभग्रहगति विजयलक्षणं, गृध्रकाकादिभिः योद्धृणां आक्रमणे राज्यक्षयशकुनं इति, शकुनविचारः धर्मयुक्ते रणनीतौ निबध्यते।
Adhyaya 232
Yātrā-Maṇḍala-Cintā and Rājya-Rakṣaṇa: Auspicious Travel Rules and the Twelve-King Mandala
अध्यायोऽयं राज्ञो याञ्चां (यात्रां) राजधर्मेण संबध्नाति; नृपसेनयोर्गमनं धर्मकर्मेति, तत्र ज्योतिषोमेनविचारः आवश्यक इति दर्शयति। ग्रहदौर्बल्ये, विपरीतगतौ, पीडायां, वैरिराशिषु, अशुभयोगेषु (वैधृतिः, व्यतीपातः), करणेषु, नक्षत्रदोषेषु (जन्म, गण्ड), रिक्तातिथिषु च यात्रा वर्जनीया इति निर्दिशति। दिग्व्यवस्था उत्तर–पूर्व, पश्चिम–दक्षिण इति युग्ममैत्र्या, नक्षत्र-दिग्निर्णयेन च, तथा छायामान-गणनया (दिन/ग्रहानुसार) नीतौ ज्योतिःशास्त्रस्य संयोगं प्रकाशयति। शुभलक्षणेषु हरिं स्मरन् राजा विजयाय प्रयाति; ततः राज्यरक्षणे सप्ताङ्गराज्यसिद्धान्तः, मण्डलनीतिश्च प्रतिपाद्यते। द्वादशराजमण्डलं, शत्रुभेदाः, पार्ष्णिग्राहभयम्, आक्रन्द-आसारादि व्यूहाः, तथा दण्डानुग्रहयोः समदर्शी बलवान् नृपः निर्णायक इति आदर्शः कथ्यते। अन्ते धर्मेण विजयनीतिः—अशत्रून् न त्रासयन्, लोकविश्वासं रक्षन्, धर्मविजयेनानुरागं लभते—इति उपसंहरति।
Adhyaya 233
Chapter 233 — Ṣāḍguṇya (The Six Measures of Royal Policy) and Foreign Daṇḍa
अध्यायेऽस्मिन् आन्तरदण्डात् परदण्डनीतौ संक्रमणं कृत्वा पुष्करः परशत्रून् प्रति निग्रहं वर्णयति, ततः षाड्गुण्यं राजनीतेः स्पष्टयति। दण्डः प्रकटः गूढश्चेति द्विधा; लुण्ठनं ग्रामक्षेत्रविनाशः दाहः विषप्रयोगः लक्षितवधः अपवादः जलदूषणं च शत्रोः आश्रयच्छेदाय निर्दिश्यते। अलाभे वा व्ययसङ्क्षये च उपेक्षा गणितं स्थानं कथ्यते। मायोपायाः—कृतकनिमित्तोत्पादनं, शकुनव्यवहारः (अग्निशलाकादि उल्कासदृशोपकरणैः), प्रचारः, रणनादाः, इन्द्रजालयुद्धमायाश्च—परबलोत्साहभङ्गाय स्वपक्षबलवर्धनाय च। अन्ते सन्धि-विग्रह-यान-आसन-द्वैधीभाव-संश्रय (सम्शय) इति षडुपायाः संहिताः; समबलवत्तरैः सह मैत्री, तथा कदा आसनं कदा यानं कदा द्वैधीभावः कदा पराश्रय इति स्थितिनिर्णयः प्रदर्श्यते।
Adhyaya 234
Prātyahika-Rāja-Karma (Daily Duties of a King)
अस्मिन्नध्याये राज्ञः प्रात्यहिकं कर्म निरूप्यते। स प्रभाते प्रबुध्य वाद्यघोषमध्ये गूढवेषधारिणः पुरुषान् परीक्ष्य ततः आयव्ययलेख्यं निरीक्षते, वित्तनियमं शासनस्य आदौ स्थापयन्। शौचस्नानानन्तरं सन्ध्योपासनं जपं वासुदेवपूजनं होमं पितृतर्पणं च कृत्वा ब्राह्मणेभ्यो दानं ददाति, यतः राज्याधिकारः यज्ञदानधर्मे प्रतिष्ठितः। ततः वैद्योपदिष्टौषधसेवनं गुरोः आशीर्वादग्रहणं च कृत्वा सभां प्रविश्य ब्राह्मणैर्मन्त्रिभिः प्रमुखैश्च सह व्यवहारान् पूर्वन्यायेन मन्त्रेण च निर्णीयते। मन्त्ररक्षा विशेषेणोक्ता—नैकाकी नातिप्रकाशं वर्तेत, आकारीङ्गितैः रहस्यभेदं ज्ञात्वा सावधानः स्यात्। दिवसे सेनापरीक्षा रथाश्वशस्त्राभ्यासः अन्नरक्षणं च, सायं सन्ध्या पुनर्मन्त्रणा गुप्तचरप्रेषणं च, अन्तःपुरेऽपि रक्षितगमनं च—एवं धर्मनियन्त्रिता नित्यजागरूकता राजधर्मः प्रदर्श्यते।
Adhyaya 235
Raṇadīkṣā (War-Consecration) — Agni Purāṇa Adhyāya 235
अध्यायेऽस्मिन् सप्तदिनान्तर्गतं राज्ञः सैन्यप्रयाणस्य राणदीक्षाविधानं क्रमशः प्रदर्श्यते। प्रथमं विष्णु-शिव-गणेशपूजा, ततः दिनानुसारं दिक्पाल-रुद्र-ग्रह-आश्विनादीनां शान्तिः, मार्गे देवताभ्यः बलिदानं, रात्रौ भूतादिभ्यः समर्पणं च। मन्त्रप्रधानस्वप्नकर्मणा शुभाशुभनिमित्तपरिक्षा कृत्वा षष्ठे दिने विजय-स्नानाभिषेकौ, सप्तमे त्रिविक्रमपूजा, नीराजनपूर्वकं शस्त्र-यानानां संस्कारः, रक्षापाठाश्च; गज-रथ-अश्व-धुर्येषु आरूढो राजा न पश्येद् अनुवर्तिनम्। उत्तरार्धे धनुर्वेद-राजनीतिः—कूटयुद्धोपायाः, व्यूहभेदाः (पश्वङ्ग-आकारादयः), गरुड-मकर-चक्र-श्येन-अर्धचन्द्र-वज्र-शकट-मण्डल-सर्वतोभद्र-सूचीप्रमुखाः रचनाः, पञ्चविधसेनाविभागः। रसदविघ्नस्य दोषः, राज्ञः स्वयुद्धनिषेधः, पङ्क्त्यन्तराल-भेदन-युक्तयः, ढालधारि-धनुर्धर-रथादीनां कार्यविभागः, भूभागानुसारं दलनियोगः, उत्साहवर्धनदानानि, वीरमरणस्य धर्मतत्त्वं च। अन्ते नियमाः—पलायमानान्, निरायुधान्, शरणागतान्, अव्यापृतान् न हन्यात्; स्त्रीरक्षां कुर्यात्; जयानन्तरं देशाचारान् मानयेत्; लाभं सम्यग्विभजेत्; सैनिककुटुम्बान् पालयेत्—इति धर्मराज्ञः विजयहेतुरियं राणदीक्षा इति।
Adhyaya 236
Adhyaya 236 — श्रीस्तोत्रम् (Śrī-stotra) / Hymn to Śrī (Lakṣmī) for Royal Stability and Victory
अध्यायेऽस्मिन् पूर्वभागस्य भिन्न-कोलोफोनेषु सूचनां कृत्वा राजधर्मे भक्तेः प्रयोगः प्रदर्श्यते। पुष्करः कथयति—राज्यलक्ष्म्याः स्थैर्याय जयाय च राजा इन्द्रेण पूर्वं श्रीं स्तुत्वा प्रयुक्तं स्तोत्रं जपेत्। इन्द्रस्तोत्रे लक्ष्मीः जगन्माता विष्णोः अविनाभाविनी शक्तिः, मङ्गल-समृद्धि-सभ्यता-धारण-कारणं च इति वर्ण्यते; सा केवलं धनरूपा न, अपि तु आन्वीक्षिकी, त्रयी, वार्ता, दण्डनीतिः इत्यादि विद्या-राज्यस्तम्भानां मूर्तिरिति राजव्यवस्थां दैवीशक्त्या योजयति। श्रीनिवृत्तौ लोकक्षयः गुणधर्मनाशश्च, तदनुग्रहेण तु अयोग्यस्यापि गुण-कुल-यशः-सिद्धयः भवन्तीति नीत्यर्थः प्रतिपाद्यते। अन्ते अस्य स्तोत्रस्य पाठ-श्रवणाभ्यां भुक्तिमुक्ती लभ्येते, तथा श्रीपतिः इन्द्राय स्थिरराज्यं रणजयश्च वरं ददातीत्युक्तम्।
Adhyaya 237
Chapter 237 — Rāma’s Teaching on Nīti (रामोक्तनीतिः)
अग्निर्भगवान् लक्ष्मणाय रामोपदिष्टां जयाभिमुखीं तथापि धर्म्यां नीतिं प्रवर्तयति। राजधर्मः शास्त्रनिष्ठः स्वात्मसंयममूलश्च विज्ञानरूपेण निरूप्यते। नृपस्य चतुर्विधोऽर्थधर्मः—धर्मेण धनार्जनम्, तस्य वर्धनम्, रक्षणम्, पात्रेषु सम्यग्विनियोगश्च। नयस्य मूलं विनयः—शास्त्रनिश्चयजन्यः इन्द्रियजयः। बुद्धिः धैर्यम् कौशलम् उद्योगः धृतिः वाक्पटुता दानशीलता आपद्सहिष्णुता इत्यादयो राजगुणाः, शौचं मैत्री सत्यं कृतज्ञता समता च श्रीकराः। विषयवनं चरन्तं ‘इन्द्रियगजं’ दृष्टान्तीकृत्य ज्ञानं अंकुशत्वेन निग्रहाय विधीयते, कामक्रोधलोभहर्षमानमदान् षडरिपून् त्यजेत् इति च। आन्वीक्षिकी त्रयी वार्ता दण्डनीतिश्च चत्वारि शास्त्राणि—हितधर्मलाभालाभयोः तथा न्यायान्यायनीतेः विभागेन व्याख्यायन्ते। सार्वधर्मः—अहिंसा सत्यप्रियवाक्यं शौचं दया क्षमा च; नृपो दुर्बलान् रक्षेत्, अनाचारं न कुर्यात्, शत्रुष्वपि प्रियं वदेत्, गुरुवृद्धान् पूजयेत्, निष्ठावन्तं मैत्रीं वर्धयेत्, अहङ्कारवर्जितं दानं कुर्यात्, सर्वदा औचित्येन वर्तेत—एष महात्मलक्षणम्।
Adhyaya 238
Chapter 238 — राजधर्माः (Rājadharmāḥ) | Duties of Kings
अस्मिन्नध्याये रामोऽग्निपुराणस्य नीतिशास्त्रप्रवाहे राजधर्मान् संक्षेपेण निरूपयति। राज्यस्य सप्ताङ्गानि—स्वामी, अमात्याः, राष्ट्रं, दुर्गं, कोशः, बलं, सुहृत्—परस्परपोषकाङ्गत्वेनोच्यन्ते। ततः राजामात्ययोः गुणाः—सत्यं, वृद्धसेवा, कृतज्ञता, बुद्धिः, शौचं, निष्ठा, दूरदर्शिता—तथा लोभदम्भचपलतादिदोषवर्जनं, मन्त्रगुप्तिः, सन्धिविग्रहकौशलं च प्रतिपाद्यते। समृद्धदेशलक्षणं, नगरस्थापनमानदण्डाः, दुर्गभेदाः तेषां पोषणं, धर्म्यकोशवृद्धिः, दण्डसेनाव्यवस्था च वर्ण्यते। सुहृद्वरणं मित्रकरणं च त्रिविधोपायेन—उपगमनं, मधुरस्पष्टवाक्यं, सत्कारदानं—निरूप्य, भृत्याचारः, अधिकृतनियोजनं, राजस्वोपायाः, प्रजाभयहेतवः, आत्मराष्ट्ररक्षणे राज्ञो जागरूकता च कथ्यते।
Adhyaya 239
Ṣāḍguṇya — The Six Measures of Foreign Policy (with Rāja-maṇḍala Theory)
अत्र रामो नीतिं राज्यस्य स्थितिवृद्ध्यर्थं शास्त्ररूपां निरूपयति, या राजमण्डलस्य यथार्थपरिज्ञानाधिष्ठिता। विजिगीषोः परितो द्वादशराजचक्रं निर्दिश्यते—अरिः, मित्रम्, तयोः परम्परामित्राणि, तथा पार्ष्णिग्राहः (पृष्ठतो बाधकः) आक्रन्दश्च (उपद्रवकर्ता) इत्यादयः। मध्यमराजः (अरिविजिगीष्वोर्मध्ये स्थितः) उदासीनश्च (बहिर्बलवान् तटस्थः) इति भूमिकाः विविच्य, संयुक्तान् अनुगृह्णीयात्, भिन्नान् निगृह्णीयादिति उपदिश्यते। सन्धि-विग्रह-यान-आसनादीनि उपायाः, तेषां भेदाः, अविश्वसनीयैः सह सन्धित्यागहेतवश्च कथ्यन्ते। युद्धे वर्तमान-भविष्यफलविचारः, वैरमूलपरिज्ञानं, द्वैधीभावः, बलवता सह संश्रयः च प्रशस्यते। अन्ते पराभवे महतां धर्म्यरक्षकाणां शरणगमनं निष्ठाचरणं च नीतिधर्मयोः संयोजनरूपेण प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 240
Mantra-śakti, Dūta-Carā (Envoys & Spies), Vyasana (Calamities), and the Sapta-Upāya of Nīti
अध्यायेऽस्मिन् रामो मन्त्रशक्तिं केवलपराक्रमात् श्रेष्ठामिति प्रतिपादयन् राज्यधर्मं विवेकशास्त्ररूपेण निरूपयति। ज्ञानं संज्ञा-प्रत्यय-संशयनिवृत्ति-शेषनिश्चयरूपं कथ्यते, मन्त्रश्च पञ्चाङ्गः—मित्राणि, उपायाः, देशकालपर्यालोचनम्, विपत्तौ प्रतिकारः; सिद्धिलक्षणानि चित्तप्रसादः श्रद्धा कार्यकौशलं समृद्धिसहायता च। मद-प्रमाद-काम-असावधानवाक्यैर्मन्त्रनाशो भवतीति चेतयति। ततः दूतलक्षणं, दूतत्रिविधभेदं, शत्रुदेशप्रवेशविधिं, शत्रोश्चेष्टाज्ञानोपायांश्च वर्णयति। गूढचरनीतौ प्रकाशचराः गूढचराश्च वृत्यन्तरवेषधारिणो निर्दिश्यन्ते। व्यसनानि दैवमानुषभेदेन वर्गीकृत्य शान्त्युपायान् नीत्युपायांश्च विधत्ते; राज्यस्य मूलचिन्ताः आयव्ययः दण्डनीतिः शत्रुनिवारणं आपदुद्धारः राजराष्ट्ररक्षा च इति गणयति। अमात्यकोशदुर्गदोषान् राजदोषांश्च (व्यसनासक्तिं शासनदोषांश्च) निदर्श्य शिबिररक्षां प्रतिपादयति। अन्ते सप्तोपायान्—साम दान भेद दण्ड उपेक्षा इन्द्रजालं माया च—उपभेदैः सह धर्ममर्यादया निर्दिशति; ब्राह्मणेषु संयमं शत्रुमनोभङ्गाय मायाप्रयोगं च सूचयति।
Adhyaya 241
Rājanīti (Statecraft): Ṣaḍvidha-bala, Vyūha-vidhāna, and Strategic Warfare
अध्यायोऽयं राजनीतिप्रकरणस्य आरम्भं करोति। मन्त्र-कोश-चतुरङ्गबलसमन्वयेन राजबलं निरूप्यते। रामः वदति—युद्धारम्भे देवपूजा कार्या, तथा षड्विधबलस्य बोधः—स्थायी सेना, आहूतबलम्, मित्रबलम्, द्रोहिणोऽरिवर्गश्च, वन्य-आटविकबलं—एतेषां महत्त्व-दौर्बल्यक्रमेण विचारः। दुर्गमार्गेषु सेनापतेर्गमनं, राजगृह-कोशरक्षणं, तथा अश्व-रथ-गज-वन्यबलैः परितः परतन्त्रितपक्षविन्यासः कथ्यते। मकर-श्येन-सूची-वीरवक्त्रा-शकट-वज्र-सर्वतोभद्रादिव्यूहानां वर्णनं, तथा प्रसङ्गानुसारं प्रकटयुद्धस्य वा गूढ-मायायुद्धस्य विधानं—काल-देश-श्रान्ति-रसददुःख-मानसदौर्बल्यादीन् अवलम्ब्य। अन्ते मापनियमाः, व्यूहाङ्गानि—उरः, कक्षा, पक्षः, मध्यं, पृष्ठं, प्रतिग्रहः—तथा दण्ड-मण्डल-भोगव्यूहभेदाः निर्दिश्यन्ते; धर्म्यं युद्धशास्त्रमिदं विजयस्य, रक्षणस्य, सुव्यवस्थायाश्च हेतुर्भवति।
Adhyaya 242
Chapter 242 — पुरुषलक्षणं (Purusha-Lakshana): Marks of a Man (Physiognomy)
पूर्वं व्यूहविन्यासवर्णनं समाप्य, अयं प्रसङ्गः बाह्यनीतेः परित्यज्य अन्तःस्थितान् देहगतलक्षणान् प्रति प्रवर्तते, येन राजा पुरुषान् परीक्षेत। अग्निः शास्त्रपरम्परां निर्दिशति—समुद्रेण गर्गायोपदिष्टं सामुद्रिकं शास्त्रं, स्त्रीपुरुषयोः शुभाशुभचिह्नैः सह। समत्वसौष्ठवम्, चतुर्विधसमता, न्यग्रोधपरिमण्डलमानं (बाहुप्रसारः उन्नतिसमानः) इत्यादि प्रमाणानि, अङ्गुलकिष्कुमानैः मापनं, वक्षःप्रदेशादिषु रेखालक्षणानि, पद्मोपमाङ्गानि, युग्मसाम्यसम्बन्धाश्च निरूप्यन्ते। दया क्षान्तिः शौचं दानं शौर्यं च देहपरीक्षया सह योज्यन्ते, राजधर्मे रूपचरित्रविवेकस्यावश्यकत्वं सूचयन्। रूक्षता, शिराप्रकटनम्, दुर्गन्धः इत्यादयः अशुभाः; मधुरवाक्यता, गजगमनम् इत्यादयः शुभाः—एवं नीतिशास्त्रे शासन-नियोजन-परामर्शार्थं सामुद्रिकं साधनं प्रदर्श्यते।
Adhyaya 243
Chapter 243 — Strī-lakṣaṇa (Characteristics of a Woman)
पूर्वोक्तं पुरुष-लक्षणं समाप्य, अयं अध्यायः समुद्रवचनैः स्त्री-लक्षणं नीतिशास्त्र-लक्षणशास्त्ररूपेण प्रवर्तयति। भाविन्याः स्त्रियाः शुब्हत्वपरिक्षायां सुन्दराङ्ग-सम्पदः, मित-ललित-गमनम्, समस्थित-पाद-स्तनौ, दक्षिणावर्त-नाभ्यादि शुभाङ्गचिह्नानि निर्दिश्यन्ते। स्थूलता, असाम्यं, कलहशीलता, लोभः, कटुवाक्यता, नामसम्बन्धादयश्च अशुभलक्षणानि परिहर्तव्यानि इति, सामाजिक-सौहार्दं धर्ममानदण्डत्वेन दर्श्यते। बाह्यरूपात् आचार-गुणयोः श्रेष्ठता प्रतिपाद्यते—अलक्षणायामपि सत्शीलता शुभत्वं जनयति। अन्ते हस्तचिह्नविशेषः अपमृत्युनिवारक-दीर्घायुषः सूचकत्वेन उक्तः, राजधर्मव्यवस्थायां देहचिह्न-विश्वासस्य सम्बन्धं सूचयन्।
Adhyaya 244
Chapter 244 — चामरादिलक्षणम् / आयुधलक्षणादि (Characteristics of the Fly-whisk and Related Royal Emblems; Weapon Characteristics)
अग्निर्देवः समाजदृष्टेः राजाचारं प्रति प्रवर्तते। चामरच्छत्रयोः शुभलक्षणैः राजलक्ष्म्याः वैधत्वं सभासंस्कृतिश्च सूच्यते। अनन्तरं धनुर्वेदविधिना दण्डसन्धिसङ्ख्या, आसनसिंहासनप्रमाणानि, धनुर्निर्माणनियमाः—द्रव्यप्रमाणदोषवर्जनं, प्रत्यञ्चाबन्धनं, शृङ्गाग्ररूपणं—विस्तरेणोच्यन्ते। राजयात्राभिषेकादौ धनुर्बाणयोः पूजनं कृत्वा शस्त्राणि पावनानि कर्तव्यानि इति दर्श्यते। ततः ब्रह्मयज्ञविघ्नकारी लोहमयासुरः, विष्णोर्नन्दकखड्गसमुद्भवः, हतदेहानां लोहरूपपरिणामश्च कथ्यते—लोहविद्यायाः शस्त्राधिकारस्य च दैवीमूलं प्रतिपादयन्। अन्ते खड्गपरीक्षा—दीर्घताभेदाः, मधुरनादः, धारारूपलक्षणानि—शौचाचारनिषेधाश्च (रात्रौ प्रतिबिम्बदर्शनं मूल्यकथनं च वर्ज्यम्) नीतिशकुनशास्त्रयुक्तं राजधर्मोपयोगि मार्गदर्शनं समाप्यते।
Adhyaya 245
Chapter 245 — रत्नपरीक्षा (Examination of Gems)
अत्र भगवान् अग्निः राज्ञां रत्नपरीक्षाशास्त्रं निरूपयति। भूषणं राज्यलक्षणं नियतभोग्यवस्तु च इति दर्शयन् वज्रं मरकतं माणिक्यं मुक्तां नीलं वैडूर्यं चन्द्रकान्तं सूर्यकान्तं स्फटिकं तथा नानाविधानि शिलारसद्रव्याणि च नामतः गणयति, यत् सभायां परीक्षणक्रयार्थं उपयोगि। रत्नानां परीक्षालक्षणानि—अन्तर्ज्योतिः प्रसादः स्वच्छता च सुगठिताकारः, विशेषतः सुवर्णनिबद्धेषु। वज्रे दोषयुक्तं (निष्प्रभं मलिनं भग्नं कर्कशं ‘संस्कार्य’मात्रं वा) धारयितुं निषेधः; उत्तमं षट्कोणं इन्द्रधनुष्सदृशं सूर्यप्रभं शुद्धम् अभेद्यं च इति वर्ण्यते, मरकतबिन्दुच्छाया-शुकपक्षप्रभा च मानदण्डाः। मुक्तानां च शुक्तिजा शङ्खजा दन्तजा मत्स्यजा मेघजा इति जातिभेदः; गोलता प्रभा निर्मलता महत्त्वं च गुणाः, ये सौन्दर्यं शकुनार्थं च राजलक्ष्मीं च संयोजयन्ति।
Adhyaya 246
Chapter 246 — वास्तुलक्षणम् (Characteristics of Building-sites / Vāstu)
अत्र भगवानग्निः राजायुध-धनविषयात् निवर्त्य वास्तुशास्त्रेण देश-निवासव्यवस्थां निरूपयति। वर्णानुरूपभूमिवर्णाः (श्वेत-रक्त-पीत-कृष्ण) तथा गन्ध-रसादिभिः परीक्षया भूमेर्निदानात्मकं चयनं दर्शयति। ततः कुशादिभिः पूजनं, ब्राह्मणसम्मानः, खननसंस्कारारम्भश्च विधीयते। मुख्यं तु चतुःषष्टिपदवास्तुमण्डलम्—मध्यचतुष्के ब्रह्मा, दिक्षु कोणेषु च देवतानां प्रभावाणां च विन्यासः, रोग-क्षयादिदोषकरशक्तयः अपि निर्दिष्टाः। नन्दा, वासिष्ठी, भार्गवी, काश्यपी इति मन्त्ररूपैः प्रतिष्ठा, भूमिपुरगृहाधिपत्येन गृहं सजीवपवित्रक्षेत्रं भवति। अनन्तरं वृक्षारोपणस्य दिग्विधानम्, ऋतुनिवासोपदेशः, कृषिविधयः—सिंचनमिश्रणानि, अनावृष्टौ परिचर्या, फलपातप्रशमनं, जातिविशेषोपचाराश्च—इति वास्तु-याग-पर्यावरणं धर्मतन्त्रेणैक्यं नीयते।
Adhyaya 247
Chapter 247 — पुष्पादिपूजाफलं (Fruits of Worship with Flowers and Other Offerings)
अस्मिन्नध्याये भगवानग्निः विष्णुप्रसादेन सर्वकार्येषु सिद्ध्यर्थं पुष्पादिभिरर्चनाविधिं संक्षेपेण निरूपयति। मालती-मल्लिका-यूथी-पाटला-करवीर-अशोक-कुन्द-तमालपत्र-बिल्व-शमीपत्र-भृङ्गराज-तुलसी(ऋतौ)-वासक-केतकी-कमल-रक्तोत्पलादीनि प्रशस्तानि, अर्क-उन्मत्तक(धत्तूर)-कङ्काञ्च्यादीनि त्याज्यानि चोक्तानि। अनन्तरं दानशास्त्रसम्बन्धेन घृतस्य प्रमाणदानं महापुण्यं, राज्यलाभं, स्वर्गप्राप्तिं च जनयतीति दर्शयन् गृह्योपहारान् राजकीय-दैवफलैः संयोजयति; यथोचितद्रव्यचयनं नियमदानं च वैष्णवभक्त्या सह समृद्धि-धर्मप्रतिष्ठां वर्धयतीति।