Adhyaya 77
Kapilādipūjāvidhāna — Procedure for Worship Beginning with Kapilā
अस्मिन्नध्याये ईश्वरः गृह्यकर्मक्रमं उपदिशति, यत्र वास्तुप्रतिष्ठासंवेदना ईशानकल्पशौचाचारैः सह संयोज्यते। आदौ कपिलापूजा विशेषमन्त्रैः प्रायश्चित्तस्वीकारवाक्यैश्च, तां जगन्मातरं पापनाशिनीं च स्थापयति। ततः मध्यान्हे अष्टपुष्पिकाविधिना शिवोपासना—पीठरूपेण शिवाङ्गविभागेन च—विधीयते। पक्तान्नं मृत्युञ्जयमन्त्रजपेन दर्भसंस्कृतजलेन प्रोक्षणेन च पवित्रीक्रियते। कूल्लिकाहोमः नाभ्यग्नि-प्रतीकं, रेचकं, वह्निबीजं, वर्णस्थानगतिं च अन्तःसंन्यास्य निर्दिश्यते; अन्ते आहुतयः, क्षमा, विसर्जनं च। गृहवास्तुबलीनां न्यासाः द्वारे, उलूखल-मुसले, मार्जनीस्थान, शयनगृहे, मध्यस्तम्भे च; तत्र विघ्नराजः, कामः, स्कन्दः इत्यादिदेवताः नियोज्यन्ते। शुद्धपात्रे मौनेन भोजनं, वर्ज्यानि, प्राणोपचाराः, उपवायुभ्यः बलयः, भोजनानन्तरं आचमनं च; पाठभेदसूचनाभिः जीवदाचारपरम्परा रक्ष्यते।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये चण्डपूजाकथनं नाम षट्सप्ततितमो ऽध्यायः अथ सप्तसप्ततितमो ऽध्यायः कपिलादिपूजाविधनं ईश्वर उवाच कपिलापूजनं वक्ष्ये एभिर्मन्त्रैर् यजेच्च गां ॐ कपिले नन्दे नमः ॐ कपिले भद्रिके नमः
इत्यादिमहापुराणे आग्नेये चण्डपूजाकथनं नाम षट्सप्ततितमोऽध्यायः समाप्तः। अथ सप्तसप्ततितमोऽध्यायः—कपिलादिपूजाविधानम्। ईश्वर उवाच—कपिलापूजनं वक्ष्ये; एभिर्मन्त्रैर् गां यजेच्च—“ॐ कपिले नन्दे नमः। ॐ कपिले भद्रिके नमः।”
Verse 2
ॐ कपिले सुशीले नमः कपिले सुरभिप्रभे ॐ कपिले सुमनसे नमः ॐ भुक्तिमुक्तिप्रदे नमः
ॐ कपिले सुशीले नमः। ॐ कपिले सुरभिप्रभे नमः। ॐ कपिले सुमनसे नमः। ॐ भुक्तिमुक्तिप्रदे नमः।
Verse 3
सौरभेयि जगन्मातर्देवानाममृतप्रदे गृहाण वरदे ग्रासमीप्सितार्थञ्च देहि मे
सौरभेयि जगन्मातर् देवानाममृतप्रदे। गृहाण वरदे ग्रासम्, ईप्सितार्थं च देहि मे॥
Verse 4
वन्दितासि वसिष्ठेन विश्वामित्रेण धीमता कपिले हर मे पापं यन्मया दुष्कृतं कृतं
वन्दितासि वसिष्ठेन विश्वामित्रेण धीमता। कपिले हर मे पापं यन्मया दुष्कृतं कृतम्॥
Verse 5
गावो ममाग्रतो नित्यं गावः पृष्ठत एव च गावो मे हृदये चापि गवां मध्ये वसाम्यहं
गावो मम पुरतः नित्यं सन्ति, गावः पृष्ठतः अपि। गावो मे हृदये च, अहं च गवां मध्ये वसामि।
Verse 6
दत्तं गृह्णन्तु मे ग्रासं जप्त्वा स्यां निर्मलः शिवः प्रार्च्य विद्यापुस्तकानि गुरुपादौ नमेन्नरः
दत्तं मे ग्रासं गृह्णन्तु। जप्त्वा अहं निर्मलः शिवः स्याम्। विद्यापुस्तकानि सम्यक् प्रार्च्य नरः गुरुपादौ नमेत्।
Verse 7
यजेत् स्नात्वा तु मध्याह्ने अष्टपुष्पिकया शिवं पीठमूर्तिशिवाङ्गानां पूजा स्यादष्टपुष्पिका
स्नात्वा तु मध्याह्ने अष्टपुष्पिकया शिवं यजेत्। पीठमूर्तेः शिवाङ्गानां च या पूजा सा अष्टपुष्पिका इति कथ्यते।
Verse 8
मध्याह्ने भोजनागारे सुलिप्ते पाकमानयेत् ततो मृत्युञ्जयेनैव वौषडन्तेन सप्तधा
मध्याह्ने भोजनागारे सुलिप्ते पक्तं अन्नं आनयेत्। ततः मृत्युञ्जयमन्त्रेणैव वौषडन्तेन सप्तधा कुर्यात्।
Verse 9
जप्तैः सदर्भशङ्खस्थैः सिञ्चेत्तं वारिविन्दुभिः सर्वपाकाग्रमुद्धृत्य शिवाय विनिवेदयेत्
जप्तैः सदर्भशङ्खस्थैः वारिविन्दुभिः तं सिञ्चेत्। सर्वपाकाग्रं समुद्धृत्य शिवाय विनिवेदयेत्।
Verse 10
अथार्धं चुल्लिकाहोमे विधानायोपकल्पयेत् विशोध्य विधिना चुल्लीं तद्वह्निं पूरकाहुतिं
अथ चुल्लिकाहोमविधानार्थं द्रव्यादीनामर्धभागं समुपकल्पयेत्। विधिना चुल्लीं विशोध्य तस्मिन्नेव वह्नौ पूरकाहुतिं जुहुयात्॥
Verse 11
हुत्वा नाभ्यग्निना चैकं ततो रेचकवायुना वह्निवीजं समादाय कादिस्थानगतिक्रमात्
नाभ्यग्नौ चैकवारं हुत्वा, ततः रेचकवायुनाऽऽकृष्य वह्निबीजं समादाय, कादिस्थानगतिक्रमात् क्रमशः प्रवर्तेत्॥
Verse 12
शिवाग्निस्त्वमिति ध्यात्वा चुल्लिकाग्नौ निवेशयेत् ॐ हां अग्नये नमो वै हां सोमाय वै नमः
“शिवाग्निस्त्वम्” इति ध्यात्वा चुल्लिकाग्नौ निवेशयेत्। ॐ हां अग्नये नमो वै, हां सोमाय वै नमः॥
Verse 13
सूर्याय वृहस्पतये प्रजानां पतये नमः सर्वेभ्यश् चैव देवेभ्यः सर्वविश्वेभ्य एव च
सूर्याय नमः। बृहस्पतये नमः। प्रजानां पतये नमः। सर्वेभ्यश्चैव देवेभ्यः सर्वविश्वेभ्य एव च नमः॥
Verse 14
ठः अन्यार्धमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः अन्त्यार्धमिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः निधानायोपकल्पयेदिति च, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः हृदि स्थानमतिक्रमेदिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः कादिस्थानमतिक्रमादिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः हामग्नये खिष्टिकृते पूर्वादावर्चयेदिमान् स्वाहान्तामाहुतिं दत्वा क्षमयित्वा विसर्जयेत्
‘ठः’ इत्यत्र केचित् “अन्यार्धम्” इति, केचित् “अन्त्यार्धम्” इति पठन्ति; तथा “निधानायोपकल्पयेत्” इति पाठोऽपि दृश्यते। केचित् “हृदि स्थानमतिक्रमेत्” इति, अन्ये तु “कादिस्थानमतिक्रमात्” इति पठन्ति। एवं विधिं कृत्वा पूर्वादौ इमान् अर्चयेत्; ततः ‘स्वाहा’न्तामग्नये आहुतिं दत्त्वा क्षमयित्वा विसर्जयेत्॥
Verse 15
चुल्ल्या दक्षिणबाहौ च यजेद्धर्माय वै नमः वामबाहावधर्माय काञ्जिकादिकभाण्डके
चुल्ल्यां दक्षिणबाहौ ‘धर्माय वै नमः’ इति मन्त्रेण यजेत्। वामबाहौ ‘अधर्माय’ इति; तथा काञ्जिकादिकभाण्डकेषु तत्तत्शक्तिं विन्यस्य यजेत्।
Verse 16
रसपरिवर्तमानाय वरुणाय जलाग्नये विघ्नराजो गृहद्वारे पेषण्यां सुभगे नमः
रसपरिवर्तमानाय जलाग्नये वरुणाय च नमः। गृहद्वारे विघ्नराजाय नमः; पेषण्यां सुभगे नमः।
Verse 17
ॐ रौद्रिके नमो गिरिके नमश् चओलूखले यजेत् बलप्रियायायुधाय नमस्ते मुषले यजेत्
ॐ रौद्रिकायै नमः, गिरिकायै नमः। ओलूखले यजेत्। ‘बलप्रियायायुधाय नमस्ते’ इति; मुषले यजेत्।
Verse 18
सम्मार्जन्यां देवतोक्ते कामाय शयनीयके मध्यस्तम्भे च स्कन्दाय दत्वा वास्तुबलिं ततः
ततः सम्मार्जन्यां देवतोक्तं दद्यात्; शयनीयके कामाय, मध्यस्तम्भे स्कन्दाय च। एवं वास्तुबलिं दत्त्वा ततः परं प्रवर्तेत।
Verse 19
भुञ्जीत पात्रे सौवर्णे पद्मिन्यादिदलादिके आचार्यः साधकःपुत्र समयी मौनमास्थितः
आचार्यः साधकपुत्रः समयी च मौनमास्थितः। सौवर्णपात्रे पद्मिन्यादिदलादिपात्रे वा भुञ्जीत।
Verse 20
वटाश्वत्थार्कवाताविसर्जभल्लातकांस्त्यजेत् अपोशानं पुरादाय प्राणाद्यैः प्रणवान्वितैः
वटाश्वत्थार्कवाताविसर्जभल्लातकान् परिहरेत्। प्रथमम् आचम्य, प्राणाद्यैः संयतैः प्रणवसमन्वितैः पूर्वकं भेषजं भोज्यं वा गृह्णीयात्।
Verse 21
स्वाहान्तेनाहुतीः पञ्च दत्वादीप्योदरानलं नागः कूर्मो ऽथ कृकरो देवदत्तो धनञ्जयः
स्वाहान्तेन पञ्चाहुतीर्दत्त्वा, अन्तःस्थितं जठरानलं दीपयेत्। एते नागकूर्मकृकरदेवदत्तधनञ्जयाख्येषु उपवायुषु सम्बन्धिताः।
Verse 22
एतेभ्य उपवायुभ्यः स्वाहापोषानवारिणा भक्तादिकं निवेद्याय पिवेच्छेषोदकं नरः
एतेभ्य उपवायुभ्यः स्वाहापोषानवारिणा भक्तादिकं निवेद्य, नरः शेषोदकं पिबेत्।
Verse 23
अमृतोपस्तरणमसि प्राणाहुतीस्ततो ददेत् प्राणाय स्वाहापानाय समानाय ततस् तथा
“अमृतोपस्तरणमसि” इति। ततः प्राणाहुतीर्दद्यात्—प्राणाय स्वाहा, अपानाय स्वाहा, समानाय स्वाहा इति क्रमात्।
Verse 24
उदानाय च व्यानाय भुक्त्वा चुल्लकमाचरेत् जलाशये इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः ॐ रौद्रकोटिगिरिके इति ख, ग, घ, ङ, चिह्नितपुस्तकचतुष्टयपाठः अमृतापिश्चानमसीति शरीरे ऽन्नादिवायवः
भुक्त्वा, उदानाय व्यानाय च समर्प्य चुल्लकमाचरेत्। केषुचित् पुस्तकेषु “जलाशये” इति पाठः; चतुर्षु चिह्नितपुस्तकेषु “ॐ रौद्रकोटिगिरिके” इति पाठः। अनेन शरीरेऽन्नादिवायवः “अमृतापि चानमसि” इति मन्त्रेण संस्कार्याः।
Frequently Asked Questions
A stepwise domestic-ritual blueprint: Kapilā-pūjā mantras, midday Aṣṭapuṣpikā Śiva worship, naivedya consecration with Mṛtyuñjaya, cullikā-homa with internal-agni visualization and letter-position sequencing, and Vāstu-bali placements across household loci.
It sacralizes everyday spaces (kitchen, doorway, bedchamber, pillar) and bodily processes (breath, digestion) through mantra and offering, aligning household order (bhukti: protection, purity, auspiciousness) with inner purification and Śiva-orientation (mukti: reduction of pāpa and cultivation of śuddhi).
Vighnarāja at the doorway, Kāma in the sleeping area, Skanda at the central pillar, and additional worship points associated with implements/locations such as mortar (olūkhala), pestle (muṣala), grinding-stone, broom/cleansing space, and vessels—forming a protective and ritually ordered household grid.