Veda-vidhana & Vamsha
Vedic Ordinances & Lineages
The arrangement of the Vedas, their branches (shakhas), transmission lineages, and the genealogies of the great royal and sage dynasties.
Adhyayas in Veda-vidhana & Vamsha
Adhyaya 259
अध्याय १ — यजुर्विधानम् (Agni Purana, Chapter 259: Yajur-vidhāna)
अस्मिन्नध्याये ऋग्विधानात् यजुर्विधानं प्रति संक्रमणं कृत्वा पुष्करः रामं शिक्षयति—यजुर्मन्त्रैः कृतानि कर्माणि भुक्तिं मुक्तिं च ददति; आदौ ओंकारस्य महाव्याहृतीनां च प्राधान्यं निरूप्यते। ततः संक्षिप्तरूपेण कर्मकोश इव होमद्रव्याणि (घृतं, यवाः, तिलाः, धान्यं, दधि, क्षीरं, पायसः), समिधः (उदुम्बरः, अपामार्गः, पलाशादयः) तथा मन्त्रसमूहाः निर्दिश्यन्ते—शान्त्यर्थं, पापनाशाय, पुष्ट्यर्थं, आरोग्याय, धनलक्ष्म्यै, वश्य-विद्वेष-उच्चाटनादिषु, रणविजये, आयुधरथरक्षणे, वृष्टिकरणे, चौर-सर्प-राक्षस-बल-अभिचारनिवारणे च। सहस्रलक्षकोटिहोमानां संख्या-नियमाः, चन्द्रग्रहणादिकालव्रतानि, गृहवास्तुदोषहरणं, ग्रामदेशरोगशमनं, चतुष्पथबलिदानं चोक्तम्। अन्ते गायत्र्याः वैष्णवीस्वरूपं विष्णोः परमपदत्वेन प्रतिपाद्य, सर्वाणि कर्माणि धर्मशुद्ध्यर्थं मोक्षसाधनत्वेन च समर्प्यन्ते।
Adhyaya 260
Sāma-vidhāna (Procedure of the Sāman Hymns)
पुष्करः यजुर्विधानसमाप्तेः परं सामविधानं प्रवर्तयति। सामप्रयोगं शान्ति-रक्षा-इष्टसिद्ध्यर्थं कर्म-तन्त्ररूपेण निरूप्य, वैष्णवी-छान्दसी-स्कन्दी-पैत्र्यादि संहिताजपान् तथा शान्तातीय-भैषज्य-त्रिसप्तीय-अभय-आयुष्य-स्वस्त्ययन-वास्तोष्पति-रौद्रादीन् गणहोमान् फलैः सह योजयति—शान्तिः, रोगनाशः, पापनिर्मोचनम्, अभयम्, जयः, श्रीः, प्रजावृद्धिः, सुरक्षितयात्रा, अकालमृत्युनिवारणं च। शाखाभेदेषु मन्त्रपाठान्तराणि स्मारयन् घृताहुतीः, मेखलाबन्धः, नवजात-ताबीजः, शतावरी-मणिः, गोसेवा-व्रतम्, शान्ति/पुष्ट्यर्थद्रव्याणि तथा अभिचारद्रव्याणि च विधत्ते। अन्ते विनियोगे ऋषि-देवता-छन्दोनिर्देशस्य अनिवार्यता, तथा वैरकर्मसु कण्टकसमिधः प्रयोगः इति विधिशुद्धिं प्रतिपादयति।
Adhyaya 261
Sāmavidhāna (Procedure concerning the Sāma Veda) — Colophon and Closure
अयं खण्डः अध्याय-कोलोफनरूपः; अग्निमहापुराणे सामविधान-प्रकरणस्य समाप्तिं, अध्यायनाम विषयं च स्पष्टं निवेदयति। एतेन शास्त्रवत् क्रमबद्धा रचना सूच्यते—विधानानि पृथक् विषयसीमितेषु विभागेषु उपदिश्यन्ते। उपसंहारः पाठकं अन्यस्मिन् वैदिक-विधान-संग्रहे प्रवेशाय सज्जीकरोति; सामनां यथाविधान-प्रयोगे यः नियमः, स एव अथर्वण-परम्परायामपि विस्तार्यते इति संकेतः। अग्नेयविद्यायां एते कोलोफनाः दर्शयन्ति यत् कर्मज्ञानं न केवलं आख्यानरूपं, किन्तु धर्मसिद्ध्यर्थं अन्तःशुद्ध्यर्थं च सुव्यवस्थितं शास्त्रं भवति।
Adhyaya 262
Utpāta-śānti (Pacification of Portents)
अध्यायोऽयं पूर्वोक्ताथर्वविधानात् प्रवर्त्य उत्पात-शान्तेः विशेष-प्रयोगान् निरूपयति। पुष्करः राज्यम्, समाजं, व्यक्तिसुखं च बाधमानानाम् अशुभविघ्नानां निवारणाय वैदिकस्तोत्र-बलं दर्शयति—प्रतिवेदसहितं श्रीसूक्तं लक्ष्मी-विवर्धनं, यजुः-साम-श्री-आह्वानैः पूरितम्। जप-होम-स्नान-दान-विष्ण्वर्पणादि विधीयते; पुरुषसूक्तं सर्वदं पावनं महापाप-शोधकं च कथ्यते। शान्ति-भेदाः तथा अमृता-अभया-सौम्या इति त्रयः शान्तयः, देवतानुगुण-मणि-तावीजाः मन्त्राभिमन्त्रणेन सह निर्दिश्यन्ते। उत्पाताः दिव्य-आन्तरिक्ष-भौम-भेदेन वर्गीकृताः—उल्का-परिवेष-विकृतवृष्टि-भूकम्प-प्रतिमा-विकार-अग्न्यनिष्ट-तरु-निमित्त-जलदूषण-असामान्य-प्रसव-पशु-विपर्यास-ग्रहणादयः; तेषां प्रति प्रजापति-अग्नि-शिव-परजन्य-वरुणपूजा-प्रायश्चित्तानि। अन्ते ब्राह्मण-देवपूजा, जपः, होमश्च शान्तेः सारं इति निष्कर्षः।
Adhyaya 263
Devapūjā, Vaiśvadeva Offering, and Bali (देवपूजावैश्वदेवबलिः)
अध्यायेऽस्मिन् उत्पातशान्तेः प्रसङ्गात् विष्णुप्रधानं गृह्यकर्मविधानं निरूप्यते। पुष्करः मन्त्रनियतेन क्रमेन स्नानं ‘आपो हि ष्ठा’ इत्यादिभिः, ततः विष्णवे अर्घ्यं, पाद्य-आचमन-अभिषेकमन्त्रांश्च निर्दिशति। गन्ध-वस्त्र-पुष्प-धूप-दीप-मधुपर्क-नैवेद्यादीनामुपचाराणां वैदिकसूक्तैः, हिरण्यगर्भादिमन्त्रैश्च, संस्कारः कथ्यते। ततः शुद्धोपकरणेन होमः—वासुदेवाय तथा अग्नि-सोम-मित्र-वरुण-इन्द्र-विश्वेदेव-प्रजापति-अनुमति-राम-धन्वन्तरि-वास्तोष्पति-देवी-स्विष्टकृताग्निभ्यः क्रमशः आहुतयः; अनन्तरं दिक्पालादिभ्यः बलिवितरणम्। भूतबलिः, नित्यं पितृभ्यः पिण्डदानम्, काकाय यमवंशीययोः शुनयोश्च प्रतीकभोजनं, अतिथिदीनानां पूजनं, अन्ते अवयजनप्रायश्चित्तमन्त्राश्च—एवं नित्यकर्मं धर्माचाररक्षणं च आध्यात्मिकरक्षां च दर्शयति।
Adhyaya 264
Chapter 264 — Dikpālādi-snāna (Bathing rites for the Dikpālas and associated deities)
अग्निर्वसिष्ठं प्रति सर्वशान्तिकरं स्नानविधानं कथयति—नदीतीरे सरसि गृहे देवालये तीर्थे वा विष्णुं ग्रहांश्च स्मरन् कर्तव्यम्। देशकालभेदेन फलविशेषाः—ज्वरग्रहपीडानिवारणं (विशेषतः विनायकग्रहदोषः), विद्यार्थिनां पोषणं, जयार्थिनां सिद्धिः, गर्भपातशमनाय पद्मसरसि स्नानम्, पुनःपुनर्नवजातमरणेऽशोकवृक्षसमीपे स्नानम्। वैष्णवदिने चन्द्रस्य रेवत्यां पुष्ये वा स्थितौ कालो ग्राह्यः, सप्तदिनात्मकं उत्सादनशौचं पूर्वकं। द्रव्यविधौ चूर्णितौषधिगन्धद्रव्याणि, यवचूर्णयुक्तं पञ्चगव्यं उद्वर्तनार्थं, कुम्भे निक्षिप्तौषधयश्च। अन्ते दिगादिषु स्नानमण्डलनिर्माणं, हरस्य लेखनं, इन्द्रादिदिक्पालानां सायुधपरिवाराणां प्रतिष्ठा, विष्णोर्ब्राह्मणस्य च पूजनं, निर्दिष्टाहुतिभिः होमः कलशनामदेवतागणावाहनं च। उपसंहारे इन्द्राभिषेकदृष्टान्तेन दैत्यजयः प्रदर्श्यते—युद्धारम्भे विशेषतः शुभसिद्ध्यर्थं धर्म्यं स्नानतन्त्रं इति।
Adhyaya 265
Vināyaka-snāna (The Vinayaka Bath) — Obstacle-Removal and Consecratory Bathing Rite
अध्यायेऽस्मिन् विनायकदोषोपशमनार्थं विशेषः स्नान-स्नापनविधिः प्रदर्श्यते। प्रथमं स्वप्ननिमित्तानि लक्षणानि च—भीषणदर्शनम्, अकारणभयम्, कार्यविघ्नाः, विवाह-सन्तानप्रतिबन्धः, अध्यापनशक्तिहानिः, नृपाणां राज्यव्यतिक्रमश्च—निरूप्यन्ते। ततः हस्त-पुष्य-अश्वयुज-सौम्यनक्षत्रेषु वैष्णवे काले भद्रपीठे उपविष्टेन सर्षप-घृताभ्यङ्गः, औषधि-सुगन्धद्रव्यैः शिरोऽभ्यञ्जनं, चत्वारः कलशाभिषेकाः च विधीयन्ते; शुद्धिद्रव्याणि गोशालात्, वल्मीकात्, संगमात्, सरसः च संगृह्यन्ते। वरुण-भग-सूर्य-बृहस्पति-इन्द्र-वायु-सप्तर्षीन् मन्त्रैः समाह्वयति। चतुष्पथे बलिः—मित-सम्मित-शालक-कण्टक-कुष्माण्ड-राजपुत्रनामभिः आह्वानैः नान्नैः—समर्प्यते। विनायकमातरं अम्बिकां च पूजयित्वा ब्राह्मणभोजनं गुरुदानं च कृत्वा विधिः समाप्यते; श्रीं सिद्धिं च कर्मफलप्राप्तिं प्रतिजानाति।
Adhyaya 266
Māheśvara-snāna: Lakṣa/Koṭi-homa, Protective Baths, Unguents, and Graha-Śānti
अध्यायः पूर्वोक्त-विनायक-स्नानात् संक्रमण-सूचकेन आरभ्यते। उशनसा बलये उपदिष्टं राज्ञां नृपतीनां च जयवर्धनं माहेश्वर-स्नानं निरूप्यते। प्रातःपूर्वे देवपीठस्य/देवतायाः कलशोदकैः स्नापनं, विवाद-भङ्ग-मन्त्रेण सह, उग्र-सौर-तेजः तथा त्रिपुरान्तक-शिवं संवर्तकाग्नि-सदृशं स्मरन् रक्षामन्त्रश्च। ततः तिल-तण्डुल-हविर्दानं, पञ्चामृत-स्नानं, शूलपाणेः पूजनं च। घृत-गोमयादि-गोदुग्ध-दधि-कुशोदक-शतमूल-शृङ्गाभिमन्त्रितोदक-औषधि-वनस्पति-मिश्रादि स्नान-द्रव्याणां विभागः कृतः, तेषां फलानि आयुः, लक्ष्मी, पापक्शयः, रक्षा, मेधा इति निर्दिश्यन्ते। विष्णुपादोदकं परमं स्नानं प्रोक्तम्; एकाकी अर्क-पूजा तथा ताबीज-बन्धनं च। पित्तातिसार-वात-कफ-शमनार्थं हविर्दान-स्नेह-स्नान-चिकित्सा-विधयः। अन्ते चतुरस्र-कुण्डे लक्ष/कोटि-होमः निर्दिष्ट-आहुतिभिः, तथा गायत्र्या ग्रहपूजा क्रमेण सर्वाङ्ग-शान्त्यर्थं समाप्यते।
Adhyaya 267
Nīrājana-vidhiḥ (Procedure of Nīrājana / Auspicious Lamp-Waving and Royal Propitiation)
अध्यायेऽस्मिन् नीराजनं शान्त्यर्थं जयप्रदं च राजकर्मरूपं कालानुसारं निरूप्यते। पुष्करः वार्षिक-मासिकपूजाविधानं, विशेषतः जन्मनक्षत्रे सर्वसङ्क्रान्तिषु च, निर्दिशति; अगस्त्योदयकाले हरिचातुर्मास्यपूजां, विष्णोः प्रबोधे पञ्चदिनोत्सवं च स्थापयति। ततः इन्द्रसम्बद्धो महोत्सवः—इन्द्रध्वजस्थापनं, शची-शक्रपूजा, उपवासः, तिथ्यनुसारकर्म, जयस्तोत्रपाठः देवगणवर्णनसहितः—विस्तर्यते। आयुध-राजचिह्नपूजा, भद्रकालीपूजा जयार्थं, ईशानदिक्प्रारम्भो नीराजनपरिक्रमः, तोरणस्थापनं, ग्रहादिदेवतानां तथा अष्टदिग्गजानां क्रमः चोक्तः। पुरोहितहविर्द्रव्याणि, अश्व-गजस्नानं, द्वारमार्गेण यात्राविधिः, बलिवितरणं, त्रिः प्रदक्षिणा दीपितदिक्प्रकाशेन, अन्ते राज्यरक्षणं समृद्धिवर्धनं शत्रुनिग्रहं च फलरूपेण प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 268
Mantras for the Parasol and Other Royal/Worship Emblems (छत्रादिमन्त्रादयः)
अध्यायेऽस्मिन् पूर्वोक्तनीराजनात् परं छत्राश्वध्वजखड्गकवचभेरीप्रभृतिषु राजयुद्धचिह्नेषु मन्त्राभिमन्त्रणविधिः प्रतिपाद्यते। पुष्करः ब्रह्मणः सत्यबलं सोमवरुणयोश्च देवत्वं स्मारयन् रक्षणजयप्रदाः सूत्राणि वदति; सूर्यतेजसा, अग्नेः शक्त्या, रुद्रनियमेन, वायुवेगेन च विजयस्थैर्यं शुभं च विधत्ते। भूम्यर्थं मिथ्यावचनस्य पापं क्षत्रियधर्मस्य चोपदेशः समाविष्टः। गरुडनामानि, ऐरावतस्थेन्द्रः, दिक्पालाः, भूतगणाश्च सर्वतो रक्षार्थं आह्वयन्ते। अन्ते एतानि चिह्नानि नित्यं मन्त्रैः पूजयेत्, जयकर्मसु प्रयुञ्जीत, वार्षिकप्रतिष्ठासु च योजयेत्; दैवज्ञाने निपुणेन विद्वत्पुरोहितेन राजाभिषेकविधिरपि निर्दिश्यते।
Adhyaya 269
Viṣṇu-Pañjara (विष्णुपञ्जरम्) — The Protective Armor of Viṣṇu
अध्यायेऽस्मिन् कवचस्वरूपं “विष्णुपञ्जरम्” उपदिश्यते। त्रिपुरवधसमये शङ्कररक्षणार्थं ब्रह्मा विधिपूर्वकं तदुपदिशति, येन देवाः अपि नियतविद्याविधानैः रक्षां कुर्वन्तीति प्रतिपाद्यते। पुष्करः विष्णोः रूपाणि आयुधानि च दिक्षु विन्यस्य रक्षाक्रमं वर्णयति—पूर्वे सुदर्शनचक्रम्, दक्षिणे गदा, पश्चिमे शार्ङ्गधनुः, उत्तरे खड्गः; तथा विदिशु, देहद्वारेषु, भूमौ वराहः, नभसि नरसिंहः इति सर्वतो रक्षणम्। सुदर्शनस्य, ज्वलद्गदायाः, शार्ङ्गनिनादस्य च अपमृत्युनिवारणं राक्षस-भूत-पिशाच-डाकिनी-प्रेत-विनायक-कुष्माण्डादीनां तथा पशु-सर्पादिभयस्य नाशनं निर्दिश्यते। अन्ते वासुदेवकीर्तनात् बुद्धि-मनः-इन्द्रियस्वास्थ्यं, विष्णोः परब्रह्मत्वं, सत्यनामजपेन त्रिविधाशुभनाशश्च प्रतिपाद्यते; एवं रक्षाविधिः अद्वैतभक्तिमयतत्त्वेन संयोज्यते।
Adhyaya 270
Vedaśākhā-dikīrtana (Enumeration of the Vedic Branches) and Purāṇa-Vaṃśa (Lineages of Transmission)
अध्यायोऽयं मन्त्रस्य सार्वभौमं हितकारित्वं प्रतिपाद्य चतुर्विधपुरुषार्थसाधनत्वेन वेदाध्ययनस्य मोक्षप्रयोजनं लौकिकफलप्रदत्वं च दर्शयति। अनन्तरं वेदविधानं संख्याभिः निरूप्य मन्त्रगणना, ऋग्यजुषोः प्रमुखशाखाभेदाः, ब्राह्मणसमूहैः सम्बद्धाः नाम्ना प्रसिद्धाः संहिताः च कीर्त्यन्ते। सामवेदे मुख्यसंहिताः गानभेदवर्गीकरणं च, अथर्ववेदे आचार्यनामपरम्परा उपनिषदां संख्याविशेषोक्तिश्च निर्दिश्यते। ततः वंशप्रसङ्गे व्यासः दिव्योपकरणरूपेण शाखाभेदादिव्यवस्थापकः प्रदर्श्यते, विष्णुश्च वेदेतिहासपुराणानां मूलकारणत्वेन प्रतिष्ठाप्यते। अन्ते व्यासात् लोमहर्षणसूतपर्यन्तं ततोऽन्यशिष्यपरम्परया पुराणसंहितासङ्ग्रहः कथ्यते, अग्नेयपुराणं च वेदसारत्वेन भक्त्यादर्शेन लौकिकसिद्धिमोक्षप्रदं प्रशस्यते।
Adhyaya 271
Dānādi-māhātmya — The Glory of Gifts, Manuscript-Donation, and Purāṇic Transmission
अध्यायोऽयं वेदशाखानिरूपणानन्तरं दानं धर्मस्य प्रधानसाधनं तथा श्रुतिस्मृतिसंरक्षणस्य वंशपरम्परायाः कारणं च प्रतिपादयति। पुष्करः पौर्णमासीषु मासेषु नक्षत्रेषु विषुवेष्वयनयोश्च कालचिह्नानुसारं पुण्यकरदानक्रमं वदति। विशेषतया ‘विद्यादान’—इतिहासपुराणादीनां ग्रन्थान् लिखापयित्वा विधिवत् समर्पणम्—अत्यन्तं प्रशंस्यते। जलधेनु-गुडधेनु-तिलधेन्वादि प्रतीकदानानि तथा सुवर्णसिंह-कूर्म-मत्स्य-हंस-गरुडादिरूपाणि च पुराणसमूहानां श्लोकसंख्याः प्रकाशपरम्पराश्च (यथा अग्नितो वसिष्ठम्, भवात् मनुम्, सावर्णेः नारदम्) सहोक्तानि। अन्ते भारतपाठचक्रेषु पाठकान् ग्रन्थांश्च पूजयित्वा भोजनमानदानपुनर्दानादि विधीयते। धर्मग्रन्थसंरक्षण-प्रसारण-उदारपोषणेन आयुरारोग्यं स्वर्गो मोक्षश्च लभ्यते इति तात्पर्यम्।
Adhyaya 272
Sūryavaṃśa-kīrtana (Proclamation of the Solar Dynasty)
अत्राग्निर्देवः वंशानुक्रमणिकां विधिवत् प्रवर्तयति—सूर्यचन्द्रवंशादीनां राजवंशानां च—आदौ विश्ववंशात् (हरिः→ब्रह्मा→मारीचिः→कश्यपः→विवस्वान्) आरभ्य। विवस्वतः पत्न्यः सन्तानाश्च (मनुः, यम-यमुना, अश्विनौ, शनैश्चरादयः) निरूप्य वैवस्वतमनुं समाज-राजधर्मस्य प्रमुखप्रवर्तकं दर्शयति। मनोः शाखाः—इक्ष्वाकुवंशः, शकाः, उत्कल-गयापुरी-प्रतिष्ठान-आनर्त/कुशस्थलीप्रभृतयः देशराज्यसम्बन्धाश्च—विस्तरेणोक्ताः। ककुद्मी-रैवतप्रसङ्गे कालविलम्बनं वंशपरिवर्तनं च दर्श्यते; द्वारवती-स्थापनं रेवत्याः बलदेवेन विवाहश्च पवित्रेतिहासेन वंशं संयोजयति। इक्ष्वाकुसन्ततौ मन्धाता हरिश्चन्द्रः सगरः भगिरथः इत्यादयः, ततः रघुवंशः दशरथः रामश्च; रामकथा वाल्मीकिना नारदश्रवणात् कृतैव इति सूच्यते। अन्ते कुशाद्युत्तरसन्ततिः श्रुतायुपर्यन्ता निर्दिश्यते, एते सूर्यवंशधारका इति प्रतिपाद्य एकस्मिन् वंशसूत्रे राजधर्मं देशस्मृतिं च महाकाव्यदृष्टान्तान् च प्रतिष्ठापयति।
Adhyaya 273
Somavaṁśa-varṇanam (Description of the Lunar Dynasty)
अग्निर्देवः सोमवंशस्य पापनाशकं पाठं प्रवर्तयति—विष्णुनाभिजातब्रह्मणः आद्यसृष्टिबिन्दोः आरभ्य अत्रेः तथा पूर्वजसन्ततेः वर्णनम्। सोमस्य राजसूयाभिषेकः सार्वभौमत्वं स्थापयति; किन्तु कामपीडिताः दिव्यस्त्रियः मर्त्यैः सह सङ्गच्छन्ति, स्वयम् सोमश्च बृहस्पतेः भार्यां तारां अपहरति। ततो तारकामयमहायुद्धं प्रवर्तते, ब्रह्मणा शमिते तस्मिन् सोमात् तेजस्वी बुधः जायते। अनन्तरं वंशक्रमे बुधात् पुरूरवाः, तस्य उर्वश्याः संयोगात् बहवो राजपुत्राः; आयोः नहुषः, तस्य पुत्रेषु ययातिः। ययातेः देवयानी-शर्मिष्ठयोः विवाहाभ्यां यदु-तुर्वसु-द्रुह्यु-अनु-पूर्वा इति महावंशप्रवर्तकाः पुत्राः, यदु-पूर्वोः विशेषतः वंशविस्तारकत्वं च निरूप्यते। एवं राजधर्मः, कर्मफलनियमः, वंशपरम्परा च एकस्मिन् धर्म्ये आख्याने संयोज्यन्ते।
Adhyaya 274
Somavaṃśa-saṃkṣepaḥ (Conclusion of the Lunar Dynasty Description)
अस्मिन् अध्याये सोमवंशकथनस्य समापनश्लोकेन औपचारिकं समाप्तिः क्रियते। सम्पादकीय-कोलोफोनेन पूर्वा वंशपरम्परा धर्मस्मृतिरूपेण पूर्णतया मुद्र्यते, श्रोतारं च परस्य वंशप्रवाहस्य श्रवणाय सज्जीकरोति। अग्नि–वसिष्ठोपदेशपद्धत्यां वंशावली शास्त्रीयोपकरणं इति बोध्यते—या पवित्रेतिहासं क्रमशः विन्यस्य राजधर्मं, यज्ञाधिकारं, अवतारसन्दर्भपरिज्ञानं च समर्थयति। एषा समाप्तिः पुराणस्य विश्वकोशीयरीतिं सूचयति—वंशवर्णनेऽपि धर्मोपदेशः आदर्शैः, सातत्येन, फलानुबंधेन च प्रवर्तते।
Adhyaya 275
Chapter 275 — द्वादशसङ्ग्रामाः (The Twelve Battles)
अग्निरुवाच—वंशपरम्परायां कृष्णजन्मस्य दैवीयाधारः प्रदर्श्यते। कश्यपः वसुदेवत्वेन, अदितिः देवकीत्वेन प्रादुर्भवतः; धर्मरक्षणायाधर्मनाशाय तपसा सह हरिः अवतीर्णः। ततः कृष्णस्य महिष्योऽपत्यवर्गश्च निर्दिश्यते—यादवरक्षणस्य महत्त्वं, प्रद्युम्नादनिरुद्धो वज्रादयश्च उत्तराधिकारः च। अनन्तरं हरिः मनुष्यरूपेण कर्मव्यवस्थां स्थापयितुं, लोकदुःखोपशमनाय च जात इति उपदिश्यते। देवादसुरयुद्धेषु ‘द्वादशसङ्ग्रामाः/प्रादुर्भावाः’ संक्षेपेण गण्यन्ते—नरसिंहः, वामनः, वराहः, अमृतमन्थनम्, तारकामयः, त्रिपुरदाहः, अन्धकवधः, वृत्रवधः, परशुरामविजयाः, हलाहलसंकटम्, कोलाहलविजयश्च; सर्वे राजर्षिदेवाः प्रकटाप्रकटावताररूपेण हरिरेव इति निष्कर्षः।
Adhyaya 276
Chapter 276 — राजवंशवर्णनम् (Description of Royal Lineages)
अग्नि–वसिष्ठसंवादेऽस्मिन्नध्याये पूर्वकथितात् सृष्टिवीरकथानकात् वंशविद्यायां प्रवृत्तिः। तुर्वसोरादि राजपरम्परा वर्ण्यते—वर्गः, गोभानुः, त्रैशानी, करण्धमः, मरुत्तः, दुष्मन्तः, वरूथः, गाण्डीरश्च। ततः जनपदानां शक्तिमतां नामानि—गान्धाराः, केरलाः, चोलाः, पाण्ड्याः, कोलाश्च—वंशस्मृत्या सह देशपरिचयः संयोज्यते। द्रुह्योर्वंशे वभ्रुसेतुः, पुरोवसुः, धर्मः, घृतः, विदुषः, प्रचेताः शतपुत्राश्च; अनन्तरं सृञ्जय/जा-सृञ्जयः, जनमेजयः, उशीनरसम्बद्धा शाखाश्च। शिवेः पुत्रैः पृथुदर्भः, वीरकः, कैकेयः, भद्रकश्च इति प्रदेशनामोत्पत्तिः सूच्यते। अन्ते अङ्गवंशः—अङ्गः, दधिवाहनः, दिविरथः … कर्णः, वृषसेनः, पृथुसेनश्च—समाहृत्य, परं पुरुवंशप्रवेशः संकेतितः। एतत् राजधर्मस्य दिव्यस्मृत्या राजत्वं देशः समाजव्यवस्था च निरन्तर्ये प्रतिष्ठापयति।
Adhyaya 277
Description of the Royal Dynasties (राजवंशवर्णनम्) — Chapter Colophon and Transition
अयं खण्डः औपचारिकसमापन-सेतुरूपः। अग्निपुराणे “राजवंशवर्णनम्” इति अध्यायस्य समाप्तिः सूच्यते, ततः परं वंशानुक्रमस्य अन्यस्मिन् प्रकरणे संक्रमणं भवति। केषुचित् पाठभेदेषु “दधिवामनः समभवत्” इति वैकल्पिकपाठः निर्दिश्यते, यत् ग्रन्थपरम्परायाः जीवितप्रसारणं दर्शयति। वंशावलयः केवलं इतिहाससूच्यः न, किन्तु धर्मसूचकाः—राजधर्मं, कुलपरम्परां, नैतिकव्यवस्थां च संयोजयन्ति। कोलोफोनेन पुरुवंशे विशेषावरोहणाय पाठकः सज्जीक्रियते, यतः पुराणवंशकथाः भारत-कुरुस्मृत्या सह सेतुं कुर्वन्ति।
Adhyaya 278
अध्याय २७८: सिद्धौषधानि (Siddha Medicines / Perfected Remedies)
अध्यायेऽस्मिन् वंशकथातः प्रवृत्तं पवित्रं विज्ञानं निरूप्यते। अग्निराह—यमेन सुश्रुतायोपदिष्टं धन्वन्तरिणा देवेन प्रकाशितं मृतसञ्जीवनीरूपम् आयुर्वेदसारं वक्ष्यामि। सुश्रुतो मनुष्यपशूनां रोगनाशनं मन्त्रौषधोपचारांश्च प्राणप्रतिसन्धानसमर्थान् याचते। धन्वन्तरिराह—ज्वरस्य उपवासयवागूतिक्तकषायैः क्रमशः चिकित्सा, वमनविरेचनयोर्दिग्विचारः, अतिसारगुल्मजठरकुष्ठमेहराजयक्ष्माश्वासकासग्रहणीअर्शोमूत्रकृच्छ्रच्छर्दितृष्णाविसर्पवातशोणितादिषु पथ्यापथ्यविधानम्। नस्यकर्णपूरणाञ्जनलेपादि कर्णनासाक्षिरक्षा, रसायनवाजीकरणे रात्रौ मधुघृतसेवनं शतावरीयोगाश्च, व्रणचिकित्सा, सूतिकारक्षा, सर्पवृश्चिकश्वविषहरप्रतिकाराः। अन्ते पञ्चकर्मसाधनक्रमः—विरेचने त्रिवृत्, वमने मदनं; दोषानुसारं तैलघृतमधूनां युक्तिवाहकत्वं च।