Adhyaya 50
Chapter 50 — देवीप्रतिमालक्षणकथनं (Devi-Pratimā-Lakṣaṇa: Characteristics of the Goddess Image)
अग्निर्देवः सामान्यप्रतिमालक्षणात् प्रवृत्तः वास्तु–प्रतिष्ठा–ईशानकल्पपरिधौ देवीप्रतिमालक्षणं विशेषतः निरूपयति। चण्डी/दुर्गायाः आयुधसमूहाः तथा भुजासंख्याः—विंशति-, अष्टादश-, षोडश-, दश-, अष्टभुज-रूपाणि—विधीयन्ते, नवपद्ममण्डले तत्त्वक्रमेण न्यासस्थानानि च निर्दिश्यन्ते। ततः रुद्रचण्डाद्याः उग्ररूपनामानि, वर्णभेदाः, गत्यादिभेदाः, प्रतिष्ठाफलानि (सन्तान-समृद्ध्यादि) तथा लक्ष्मी-सरस्वती-जाह्नवी-यमुना-मातृकाद्युपदेवताः वर्ण्यन्ते। विनायकस्य प्रमाणविधानं विशेषतः—शुण्डादैर्घ्यं अङ्गुलैः, कलानाडीमानैः—स्कन्दस्य च रूपलक्षणानि कथ्यन्ते। अन्ते चामुण्डाभेदाः, भैरवी, अम्बाष्टकं, घण्टाकर्णः इत्यादयः रक्षादेवतागणाश्च, रूपनिश्चित्या कर्मसिद्धि-रक्षा-सिद्धि-सम्यक्प्रतिष्ठाफलप्राप्तिं बोधयन्ति।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये प्रतिमालक्षणं नाम ऊनपञ्चाशो ऽध्यायः अथ पञ्चाशोध्यायः देवीप्रतिमालक्षणकथनं भगवानुवाच चण्डी विंशतिबाहुः स्याद्बिभ्रती दक्षिणैः करः शूलासिशक्तिचक्राणि पाशं खेटायुधाभयं
इत्यादिमहापुराणे आग्नेये प्रतिमालक्षणं नाम ऊनपञ्चाशोऽध्यायः समाप्तः। अथ पञ्चाशोऽध्यायः—देवीप्रतिमालक्षणकथनम्। भगवानुवाच—चण्डी विंशतिबाहुः स्यात्; दक्षिणैः करैः शूलासिशक्तिचक्राणि, पाशं, खेटायुधं, अभयं च बिभ्रती।
Verse 2
डमरुं शक्तिकां वामैर् नागपाशञ्च खेटकं कुठाङ्कुशचापांश् च घण्टाध्वजगदांस् तथा
वामैः करैः डमरुं शक्तिकां च, नागपाशं खेटकं च; कुठाराङ्कुशचापांश्च, घण्टाध्वजगदांश्च तथा बिभ्रती।
Verse 3
आदर्शमुद्गरान् हस्तैश् चण्डी वा दशबाहुका तदधो महिषश्छिन्नमूर्धा पतितमस्तकः
चण्डी वा दशबाहुका स्यात्, हस्तैः आदर्शमुद्गरौ बिभ्रती; तदधो महिषः छिन्नमूर्धा, पतितमस्तकः (दृश्येत)।
Verse 4
चर्म चोत्तममिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः शस्त्रोद्यतकरः क्रुद्धस्तद्ग्रीवासम्भवः पुमान् शूलहस्तो वमद्रक्तो रक्तस्रङ्मूर्धजेक्षणः
‘चर्म चोत्तमम्’ इति चिह्नितपुस्तकपाठः। शस्त्रोद्यतकरः क्रुद्धः, तद्ग्रीवासम्भवः पुमान्; शूलहस्तः वमद्रक्तः, रक्तस्रङ्मूर्धजेक्षणः।
Verse 5
सिंहेनास्वाद्यमानस्तु पाशबद्धो गले भृशं याम्याङ्घ्य्राक्रान्तसिंहा च सव्याङ्घ्रिर्नीचगासुरे
सिंहेनास्वाद्यमानः पाशबद्धगलो भृशं याम्यलोकेऽङ्घ्र्याक्रान्तसिंहः पापी सव्याङ्घ्रिणा पीड्यमानोऽधो मलिननीचदेशं नीयते।
Verse 6
चण्डिकेयं त्रिनेत्रा च सशस्त्रा रिपुमर्दनी नवपद्मात्मके स्थाने पूज्या दुर्गा स्वमूर्तितः
चण्डिकैकरूपा त्रिनेत्रा सशस्त्रा रिपुमर्दनी दुर्गा नवपद्मात्मके स्थाने स्वमूर्त्यनुसारतः पूज्या।
Verse 7
आदौ मध्ये तथेन्द्रादौ नवातत्त्वात्मभिः क्रमात् अष्टादशभुजैका तु दक्षे मुण्डं च खेटकं
आदौ मध्ये तथैवेन्द्रादौ स्थानेषु क्रमात् नवतत्त्वात्मभिः संस्थाप्या। एका तु अष्टादशभुजा; दक्षहस्तेषु मुण्डं खेटकं च धारयति।
Verse 8
आदर्शतर्जनीचापं ध्वजं डमरुकं तथा पाशं वामे बिभ्रती च शक्तिमुद्गरशूलकं
वामहस्तेषु आदर्शं तर्जनीं चापं ध्वजं डमरुकं तथा पाशं बिभ्रती; शक्तिं मुद्गरं शूलं च धारयति।
Verse 9
वज्रखड्गाङ्कुशशरान् चक्रन्देवी शलाकया एतैर् एवायुधैर् युक्ता शेषाः षोडशबहुकाः
वज्रं खड्गम् अङ्कुशं शरांश्चक्रं देवी शलाकां च धारयति। एतैर् एवायुधैर् युक्ताः शेषा रूपाः षोडशभुजाः।
Verse 10
डमरुं तर्जनीं त्यक्त्वा रुद्रचण्डादयो नव रुद्रचण्डा प्रचण्डा च चण्डोग्रा चण्डनायिका
डमरुं तर्जनीं च परित्यज्य, रुद्रचण्डादयः नव देव्योऽभिध्येयाः—रुद्रचण्डा, प्रचण्डा, चण्डोग्रा, चण्डनायिका चादयः।
Verse 11
चण्डा चण्दवती चैव चण्डरूपातिचण्डिका उग्रचण्डा च मध्यस्था रोचनाभारुणासिता
चण्डा चण्डवती चैव, चण्डरूपा अतिचण्डिका; उग्रचण्डा च मध्यस्था, रोचना भारुणा असिता।
Verse 12
नीला शुक्ला धूम्रिका च पीता श्वेता च सिंहगाः महिषोथ पुमान् शस्त्री तत्कचग्रहमुष्टिकाः
नीला शुक्ला धूम्रिका च पीता श्वेता च सिंहगाः; महिषोऽथ पुमान् शस्त्री, तत्कचग्रहमुष्टिकाः।
Verse 13
आलीढा नव दुर्गाः स्युः स्थाप्याः पुत्रादिवृद्धये तथा गौरी च चण्डिकाद्या कुण्ड्यक्षररदाग्निधृक्
आलीढे नव दुर्गाः स्युः स्थाप्याः पुत्रादिवृद्धये; तथा गौरी च चण्डिकाद्या, कुण्ड्यक्षररदाग्निधृक्।
Verse 14
सैव रम्भा वने सिद्धाग्निहीना ललिता तथा स्कन्धमूर्धकरा वामे द्वितीये धृतदर्पणा
सैव रम्भा वने सिद्धा, अग्निहीना ललिता तथा; स्कन्धमूर्धकरा वामे, द्वितीये धृतदर्पणा।
Verse 15
नवतत्वादिभिरिर्ति ङ,चिह्नितपुस्तकपाठः शालासु नव इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः याम्ये फलाञ्जलिहस्ता सौभाग्या तत्र चोर्ध्विका लक्ष्मीर्याम्यकराम्भोजा वामे श्रीफलसंयुता
याम्ये दक्षिणहस्ते फलाञ्जलिधारिणीं सौभाग्यां प्रदर्शयेत्। तत्रोर्ध्वे लक्ष्मीं चित्रयेत्—याम्याभिमुखदक्षिणकराम्भोजां वामे श्रीफलधारिणीम्; पाठभेदाः केषुचित् पुस्तकेषु लिपिचिह्नैः सूचिताः।
Verse 16
पुस्ताक्षमालिकाहस्ता वीणाहस्ता सरस्वती कुम्भाब्जहस्ता श्वेताभा मकरोपरि जाह्नवी
सरस्वती पुस्तकाक्षमालिकाहस्ता वीणाहस्ता च। जाह्नवी कुम्भाब्जहस्ता श्वेताभा मकरोपरि स्थितेति।
Verse 17
कूर्मगा यमुना कुम्भकरा श्यामा च पूज्यते सवीणस्तुम्बुरुः शुक्लः शूली मात्रग्रतो वृषे
कूर्मगा यमुना कुम्भकरा श्यामा च पूज्याः। सवीणस्तुम्बुरुः शुक्लः शूली च मातृग्रतः—हे वृषध्वज।
Verse 18
गौरी चतुर्मुखी ब्राह्मी अक्षमालासुरान्विता कुण्डक्षपात्रिणी वामे हंसगा शाङ्करी सिता
गौरी चतुर्मुखी ब्राह्मी अक्षमालासुरान्विता। वामे कुण्डक्षपात्रिणी हंसगा शाङ्करी सिता॥
Verse 19
शरचापौ दक्षिणे ऽस्या वामे चक्रं धनुर्वृषे कौमारी शिखिगा रक्ता शक्तिहस्ता द्विबाहुका
दक्षिणे ऽस्या शरचापौ वामे चक्रं धनुर्वृषे। कौमारी शिखिगा रक्ता शक्तिहस्ता द्विबाहुका॥
Verse 20
चक्रशङ्खधरा सव्ये वामे लक्ष्मीर्गदाब्जधृक् दण्डशङ्खासि गदया वाराहो महिषस्थिता
सव्ये चक्रशङ्खधरा, वामे लक्ष्मीर्गदाब्जधारिणी। दण्डशङ्खासिगदायुधो वाराहः महिषोपरि स्थितो लेख्यः॥
Verse 21
ऐन्द्री वामे वज्रहस्ता सहस्राक्षी तु सिद्धये चामुण्डा कोटराघ्नी स्यान्निर्मांसा तु त्रिलोचना
वामे ऐन्द्री वज्रहस्ता सहस्राक्षी सिद्ध्यर्थं विनियोज्या। चामुण्डा च कोटराघ्नी निर्मांसा त्रिलोचना स्यात्॥
Verse 22
निर्मांसा अस्थिसारा वा ऊर्ध्वकेशी कृशोदरी द्वीपचर्मधरा वामे कपालं पट्टिशङ्करे
निर्मांसा अस्थिसारा वा ऊर्ध्वकेशी कृशोदरी। द्वीपचर्मधरा वामे कपालं, दक्षिणे पट्टिशं धरेत्॥
Verse 23
शूलं कर्त्री दक्षणे ऽस्याः शवारूढास्थितभूषणा विनायको नराकारो वृहत्कुक्षिर्गजाननः
दक्षिणे शूलं कर्त्री च धारयेत्। शवारूढा स्थितभूषणा लेख्या। विनायकः नराकारो वृहत्कुक्षिर्गजाननः॥
Verse 24
वृहच्छुण्डो ह्य् उपवीतो मुखं सप्तकलं भवेत् विस्ताराद्दैर्घ्यतचैव शुण्डं षट्त्रिंशदङ्गुलं
वृहच्छुण्डो भवेद् बिम्बः उपवीतविभूषितः। मुखं सप्तकलं प्रोक्तं; शुण्डा विस्तारानुसारात् षट्त्रिंशदङ्गुला भवेत्॥
Verse 25
कला द्वादश नाडी तु ग्रीवा सार्धकलोच्छ्रिता षट्त्रिंशदङ्गुलं कण्ठं गुह्यमध्यर्धमङ्गुलं
द्वादश कलाः एकां नाडीं भवन्ति। ग्रीवा सार्धकलोच्छ्रिता। कण्ठः षट्त्रिंशदङ्गुलपरिमाणः। गुह्यमध्यं अर्धाङ्गुलमात्रम्।
Verse 26
मकरेद्धरि जाह्नवीति ख, घ, ङ, चिह्नितपुस्तत्रयकपाठः वामे वज्रमिति ख, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः शङ्खारि इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः नाभिरूरू द्वादशञ्च जङ्घे पादे तु दक्षिणे स्वदन्तं परशुं वामे लड्डुकञ्चोत्पलं शये
चिह्नितपुस्तत्रयपाठानुसारं—“मकरधरो जाह्नवीधरः” इति। अन्यचिह्नितद्वयपाठे—“वामे वज्रम्” इति। अपरचिह्नितपाठे—“शङ्खारि” इति। नाभिरूरुषु द्वादश चिह्नानि, जङ्घासु दक्षिणपादे च। दक्षिणहस्ते स्वदन्तः, वामे परशुः; शयाने लड्डुकं चोत्पलं च।
Verse 27
सुमुखी च विडालाक्षी पार्श्वे स्कन्दो मयूरगः स्वामी शाखो विशाखश् च द्विभुजो बालरूपधृक्
सुमुखी च विडालाक्षी च। पार्श्वे स्कन्दः मयूरगः स्थितः—स्वामी, शाखः, विशाखश्च इति नामभिः प्रसिद्धः—द्विभुजो बालरूपधृक्।
Verse 28
दक्षे शक्तिः कुक्कुटोथ एकवक्त्रोथ षण्मुखः षड्भुजो वा द्वादशभिर्ग्रामेरण्ये द्विबाहुकः
दक्षे शक्तिः। कुक्कुटचिह्नितः। एकवक्त्रो वा षण्मुखो वा। षड्भुजो वा द्वादशभुजो वा। ग्रामेऽरण्ये च द्विबाहुकः।
Verse 29
शक्तीषुपाशनिस्त्रिंशतोत्रदोस्तर्जनीयुतः शक्त्या दाक्षिणहस्तेषु षट्सु वामे करे तथा
शक्तीषुपाशनिस्त्रिंशतोत्रदोस्तर्जनीयुतः। दक्षिणहस्तेषु षट्सु शक्त्यादीनि न्यसेत्; वामेष्वपि तथा, शक्त्या सह।
Verse 30
शिखिपिच्छन्धनुः खेटं पताकाभयकुक्कुटे कपालकर्तरीशूलपाशभृद्याम्यसौम्ययोः
शिखिपिच्छं धनुः खेटं पताका अभयमुद्रा कुक्कुटचिह्नं च; तथा कपालं कर्तरी शूलं पाशं च—एते दक्षिणे सौम्यरूपयोः धृतलक्षणानि।
Verse 31
गजचर्मभृदूर्ध्वास्यपादा स्यात् रुद्रचर्चिका सैव चाष्टभुजा देवी शिरोडमरुकान्विता
रुद्रचर्चिकां गजचर्मभृतां, ऊर्ध्वास्यपादां ध्यायेत्; सा देवी अष्टभुजा, शिरोडमरुकान्विता।
Verse 32
तेन सा रुद्रचामुण्डा नाटेश्वर्यथ नृत्यती इयमेव महालक्ष्मीरुपविष्टा चतुर्मुखी
तेन प्रकारेण सा रुद्रचामुण्डा नाटेश्वरीति नृत्यति; इयमेव महालक्ष्मीः उपविष्टा चतुर्मुखी।
Verse 33
नृवाजिमहिषेभांश् च खादन्ती च करे स्थितान् दशबाहुस्त्रिनेत्रा च शस्त्रासिडमरुत्रिकं
नरान् वाजिनः महिषान् गजान् च करे स्थितान् खादन्ती दर्श्यते; सा दशबाहुः त्रिनेत्रा, शस्त्राणि असिं च डमरुत्रिकं च बिभ्रती।
Verse 34
बिभ्रती दक्षिणे हस्ते वामे घण्टां च खेटकं खट्वाङ्गं च त्रिशूलञ्च सिद्धचामुण्डकाह्वया
सिद्धचामुण्डकाख्या सा दक्षिणे हस्ते, वामे च घण्टां खेटकं च; खट्वाङ्गं त्रिशूलं च बिभ्रती।
Verse 35
सिद्धयोगेश्वरी देवी सर्वसिद्धप्रदायिका एतद्रूपा भवेदन्या पाशाङ्कुशयुतारुणा
सिद्धयोगेश्वरी देवी सर्वसिद्धिप्रदायिनी। तद्रूपैवापरा स्यादरुणवर्णा पाशाङ्कुशधारिणी॥
Verse 36
भैरवी रूपविद्या तु भुजैर् द्वादशभिर्युता एताः श्मशानजा रौद्रा अम्बाष्टकमिदं स्मृतं
भैरवी रूपविद्या तु द्वादशभुजसंयुता। एताः श्मशानजाः रौद्राः अम्बाष्टकमिदं स्मृतम्॥
Verse 37
आद्याष्टकमिदमिति ख, ग, घ, चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः क्षमा शिवावृता वृद्धा द्विभुजा विवृतानना दन्तुरा क्षेमकरी स्याद्भूमौ जानुकरा स्थिता
आद्याष्टकपाठे—क्षमा शिवावृता वृद्धा द्विभुजा विवृतानना। दन्तुरा क्षेमकरी स्याद्भूमौ जानुकरा स्थिता॥
Verse 38
यक्षिण्यस्तब्धदीर्घाक्षाः शाकिन्यो वक्रदृष्टयः पिङ्गाक्षाः स्युर्महारम्या रूपिण्योप्सरसः सदा
यक्षिण्यः स्तब्धदीर्घाक्षाः शाकिन्यो वक्रदृष्टयः। पिङ्गाक्षाः स्युर्महारम्याः रूपिण्योप्सरसः सदा॥
Verse 39
साक्षमाली त्रिशूली च नन्दीशो द्वारपालकः महाकालोसिमुण्डी स्याच्छूलखटकवांस् तथा
साक्षमाली त्रिशूली च नन्दीशो द्वारपालकः। महाकालोऽसिमुण्डी स्याच्छूलखटकधारिणः॥
Verse 40
कृशो भङ्गी च नृत्यन् वै कुष्माण्डस्थूलखर्ववान् गजगोकर्णवक्त्राद्या वीरभद्रादयो गणाः
वीरभद्रादयो गणाः नानारूपाः सन्ति—केचित् कृशाः, केचित् भङ्ग्याः नृत्यन्तः, केचित् कुष्माण्डोदराः, केचित् स्थूलाः, केचित् खर्वाः; केचित् गजमुखा गोगोकर्णवक्त्राद्याकाराश्च।
Verse 41
घण्टाकर्णोष्टदशदोः पापरोगं विदारयन् वज्रासिदण्डचक्रेषुमुषलाङ्कुशमुद्गरान्
घण्टाकर्णोऽष्टादशभुजः पापरोगं विदारयन् वज्रम् असिं दण्डं चक्रं इषून् मुषलं अङ्कुशं मुद्गरं च धारयति।
Verse 42
दक्षिणे तर्जनीं खेटं शक्तिं मुण्डञ्च पाशकं चापं घण्टां कुठारञ्च द्वाभ्याञ्चैव त्रिशूलकं घण्टामालाकुलो देवो विस्फोटकविमर्दनः
दक्षिणे तर्जनीं खेटं शक्तिं मुण्डं च पाशकं चापं घण्टां कुठारं च; द्वाभ्यां त्रिशूलकं च। घण्टामालाकुलो देवो विस्फोटकविमर्दनः।
Frequently Asked Questions
It codifies Devī-pratimā-lakṣaṇa: arm-counts, weapon allocations, fierce and benign variants, and correct worship-placement—especially Durgā’s navapadma (nine-lotus) locus with ordered tattva-based arrangement.
By treating iconographic precision and maṇḍala placement as dharmic discipline: correct form enables stable presence (āveśa), protection, and siddhi, while aligning worship with order (ṛta) and puruṣārtha—prosperity and welfare supporting liberation-oriented practice.