Vastu-Pratishtha & Isana-kalpa
Temple Architecture & Sacred Installation
Detailed prescriptions for temple construction (vastu-shastra), deity installation (pratishtha), and the Isana-kalpa rituals for sanctification.
Adhyayas in Vastu-Pratishtha & Isana-kalpa
Adhyaya 43
Chapter 43 — प्रासाददेवतास्थापनम् (Installation of Deities in a Temple)
ଭଗବାନ ଅଗ୍ନି କହନ୍ତି ଯେ ଯଥାବିଧି ଦେବତା-ସ୍ଥାପନା ଓ ପ୍ରତିମା-ସଂସ୍କାର ଦ୍ୱାରା ମନ୍ଦିର ରିତିମତେ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ଷମ ହୁଏ। ପଞ୍ଚାୟତନ ନୀତିରେ ମଧ୍ୟରେ ବାସୁଦେବ/ନାରାୟଣ, ଦିଗ୍ଭାଗରେ ଦେବତା-ବିନ୍ୟାସ—ଆଗ୍ନେୟରେ ବାମନ, ନୈଋତିରେ ନୃହରି, ବାୟବ୍ୟରେ ହୟଗ୍ରୀବ, ଈଶାନରେ ବରାହ; ସହିତ ନବଧାମ, ଲୋକପାଳ-ଗ୍ରହ-ଦଶାବତାର ସମୂହ ଓ ମଧ୍ୟରେ ବିଶ୍ୱରୂପ-ହରି ସହ ତ୍ରୟୋଦଶ-ଶ୍ରାଇନ ଯୋଜନା ପରି ବିକଳ୍ପ ମଧ୍ୟ ଦିଆଯାଇଛି। ପରେ ପ୍ରତିମା-ଲକ୍ଷଣ: ମାଟି, କାଠ, ଧାତୁ, ରତ୍ନ, ଶିଳା, ସୁଗନ୍ଧ ଦ୍ରବ୍ୟ, ପୁଷ୍ପ ଆଦିରେ ପ୍ରତିମା ନିର୍ମାଣ ସମ୍ଭବ; ସମୟରେ ପୂଜା କଲେ ଇଷ୍ଟଫଳ ମିଳେ। ଶିଳା-ଚୟନରେ ବର୍ଣ୍ଣାନୁସାରେ ରଙ୍ଗ-ଲକ୍ଷଣ, ଉତ୍ତମ ଶିଳା ନ ମିଳିଲେ ସିଂହ-ବିଦ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିକାର/ପ୍ରତିସ୍ଥାପନ। ଶେଷରେ ଖୋଦନ ପୂର୍ବ ସଂସ୍କାର—ବନଗ୍ରହଣ, ବ୍ରଜୟାଗ, ବଳି, ଉପକରଣ-ପୂଜା, ଅସ୍ତ୍ର-ମନ୍ତ୍ର ପ୍ରୋକ୍ଷଣ, ନୃସିଂହ-ରକ୍ଷା, ପୂର୍ଣ୍ଣାହୁତି, ଭୂତ-ବଳି, ସ୍ଥାନୀୟ ସତ୍ତାଙ୍କ ଶମନ/ନିର୍ବାସନ, ସ୍ୱପ୍ନ-ମନ୍ତ୍ର ନିଦାନ, ଶିଳ୍ପୀଙ୍କ ବିଷ୍ଣୁ/ବିଶ୍ୱକର୍ମା-ଭାବ, ଏବଂ ଶିଳାଖଣ୍ଡକୁ କାର୍ଯ୍ୟଶାଳାକୁ ନେଇ ବିଧିପୂର୍ବକ ସମ୍ମାନ—ବର୍ଣ୍ଣିତ।
Adhyaya 44
Vāsudevādi-pratimā-lakṣaṇa-vidhiḥ (Iconographic and Iconometric Procedure for Vāsudeva and the Vyūha Forms)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଶାନ୍ତିକର୍ମ ପରେ ଭକ୍ତିସହିତ ବାସୁଦେବ ଓ ବ୍ୟୂହମୂର୍ତ୍ତିମାନଙ୍କର ପ୍ରତିମା-ଲକ୍ଷଣ ଓ ମାପବିଧି ବର୍ଣ୍ଣିତ। ମନ୍ଦିରର ଉତ୍ତର ଭାଗରେ ପ୍ରତିମା ସ୍ଥାପନ, ପୂର୍ବମୁଖ କିମ୍ବା ଉତ୍ତରମୁଖ ରଖିବା—ଏହିପରି ବାସ୍ତୁ-ଧର୍ମସମ୍ମତ ସ୍ଥାନବିଧି କୁହାଯାଇଛି। ସ୍ଥାପନ ଓ ବଳି ଅର୍ପଣ ପରେ ମଧ୍ୟଚିହ୍ନିତ ଶିଳାକୁ ନଅ ଭାଗରେ ବିଭାଜନ କରି ସ୍ୱାଙ୍ଗୁଳ, ଗୋଲକ/କାଳନେତ୍ର ଓ ତାଳ-ପ୍ରମାଣ ଦ୍ୱାରା ମାପ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ ହୁଏ। ମୁକୁଟ, ମୁଖ, ଗ୍ରୀବା, ବକ୍ଷ, ଉଦର, ଊରୁ-ଜଂଘା, ପାଦ ସହ ନେତ୍ର-ଭ୍ରୂ-ନାସିକା-କର୍ଣ୍ଣ-ଓଷ୍ଠ, ଶିରୋପରିଧି, ଭୁଜ-ପ୍ରକୋଷ୍ଠ, କରତଳ, ଆଙ୍ଗୁଳି ସନ୍ଧି, କଟି ଓ ପାଦର ପରିଣାହ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଅନୁପାତ ଦିଆଯାଇଛି। ଆଭୂଷଣ, ପ୍ରଭାମଣ୍ଡଳ-ପୀଠ ଲକ୍ଷଣ, ଏବଂ ଚିହ୍ନ—ଡାହାଣେ ଚକ୍ର-ପଦ୍ମ, ବାମେ ଶଙ୍ଖ-ଗଦା—ସହ ଶ୍ରୀ, ପୁଷ୍ଟି, ବିଦ୍ୟାଧର ଆଦି ପରିଚର ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି। ଏହା ସଠିକ ପୂଜା ପାଇଁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରତିମାମିତି ନକ୍ଷା ଦେଉଛି।
Adhyaya 45
Chapter 45 — Piṇḍikā-Lakṣaṇa (Characteristics and Measurements of the Pedestal/Plinth)
ଭଗବାନ ଅଗ୍ନି ପିଣ୍ଡିକା-ଲକ୍ଷଣ ବିଷୟରେ ପ୍ରାୟୋଗିକ ଏବଂ ଆଚାର-ସଂଲଗ୍ନ ବିବରଣୀ ଦିଅନ୍ତି। ପିଣ୍ଡିକାର ଲମ୍ବ ପ୍ରତିମା ସମାନ, ଉଚ୍ଚତା ପ୍ରତିମାର ଅର୍ଧ, ଏବଂ ନିର୍ମାଣ ୬୪ ପୁଟ/ସ୍ତରରେ କରିବାକୁ ପ୍ରମାଣ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ। ପରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଖାଲି ପଟ୍ଟି/ରେଖା ଛାଡ଼ିବା, କୋଷ୍ଠକ ଗଢ଼ି ଶୋଧନ କରିବା, ଓ ଦୁଇ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ସମତା ରଖିବା—ଶୁଚିତା, ସମତଳତା ଓ ମାପବଦ୍ଧ ବିଭାଜନ ଦ୍ୱାରା ବାସ୍ତୁଶୁଭତା ଓ ଦୃଢତା ମିଳେ। ତାପରେ ଯବ, ଗୋଳ, ଅଂଶ, କଳା, ତାଳ, ଅଙ୍ଗୁଳ ଇତ୍ୟାଦି ମାପରେ ମୁଖାଙ୍ଗ ଓ ଦେହବିସ୍ତାରର ଅନୁପାତ ଦେଇ ଫଳକୁ ଲକ୍ଷ୍ମୀ-ଅନୁଗ୍ରହ ସହ ଯୋଡ଼ାଯାଇଛି। ଶେଷରେ ଧନ-ପ୍ରତୀକ, ଚାମରଧାରିଣୀ ସେବିକା, ଗରୁଡ଼ ଓ ଚକ୍ରାଦି ଚିହ୍ନ ସହ ପିଣ୍ଡିକା-ପ୍ରତିମା-ପରିବାରକୁ ଈଶାନକଳ୍ପରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠାଯୋଗ୍ୟ ପବିତ୍ର ସମଗ୍ର ରୂପ ଭାବେ ଦର୍ଶାଯାଇଛି।
Adhyaya 46
Chapter 46 — शालग्रामादिमूर्तिलक्षणकथनं (Exposition of the Characteristics of Śālagrāma and Other Sacred Forms)
ବାସ୍ତୁ–ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଓ ଈଶାନ-କଳ୍ପର ଧାରାରେ ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଭଗବାନ ଅଗ୍ନି ଶାଳଗ୍ରାମାଦି ପବିତ୍ର ଶିଳାମୂର୍ତ୍ତିମାନଙ୍କର ପ୍ରତିମା-ଲକ୍ଷଣ ବିବେଚନା କରନ୍ତି। ଏହାମାନଙ୍କୁ ଭୁକ୍ତି-ମୁକ୍ତି-ପ୍ରଦ ବୋଲି କହି, ମୂର୍ତ୍ତି-ପରିଚୟକୁ ସାଧନା ଓ ମୋକ୍ଷମୁଖୀ ଭାବନା ସହ ଯୋଡ଼ାଯାଇଛି। ବାସୁଦେବ, ସଙ୍କର୍ଷଣ, ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ, ଅନିରୁଦ୍ଧ, ନାରାୟଣ, ବିଷ୍ଣୁ, ନରସିଂହ, ବରାହ, କୂର୍ମ, ହୟଗ୍ରୀବ, ବୈକୁଣ୍ଠ, ମତ୍ସ୍ୟ, ଶ୍ରୀଧର, ବାମନ, ତ୍ରିବିକ୍ରମ, ଅନନ୍ତ, ସୁଦର୍ଶନ, ଲକ୍ଷ୍ମୀ-ନାରାୟଣ, ଅଚ୍ୟୁତ, ଜନାର୍ଦ୍ଦନ, ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ଆଦି ରୂପ ଚକ୍ର-ସଂଖ୍ୟା, ବର୍ଣ୍ଣ, ରେଖା, ବିନ୍ଦୁ, ଛିଦ୍ର/ଶୁଷିର, ଆବର୍ତ୍ତ ଓ ଗଦା-ଆକୃତି ପରି ଚିହ୍ନରେ ନିର୍ଣ୍ଣୟ ହୁଏ। ଯଥାର୍ଥ ଲକ୍ଷଣଜ୍ଞାନ ଠିକ୍ ପୂଜା ଓ ପ୍ରତିଷ୍ଠାକୁ ସାର୍ଥକ କରି, ପବିତ୍ର ଦ୍ରବ୍ୟମାଧ୍ୟମକୁ ଧାର୍ମିକ ସଙ୍କଳ୍ପ ସହ ସମନ୍ୱୟ କରେ।
Adhyaya 47
Chapter 47 — शालग्रामादिपूजाकथनं (Teaching the Worship of Śālagrāma and Related Sacred Forms)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଭଗବାନ ଅଗ୍ନି ଶାଳଗ୍ରାମ ଓ ହରିଙ୍କ ଚକ୍ର-ଚିହ୍ନିତ ରୂପମାନଙ୍କର ପୂଜାବିଜ୍ଞାନକୁ ସୁସଂଗଠିତ ଭାବେ ଉପଦେଶ କରନ୍ତି। ପୂଜାକୁ କାମ୍ୟ, ଅକାମ୍ୟ ଓ ଉଭୟାତ୍ମିକା (ମିଶ୍ର) ଭାବେ ବିଭାଜନ କରି ମୀନାଦି ରୂପଶ୍ରେଣୀକୁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଫଳ ସହ ଯୋଡ଼ନ୍ତି; ଚକ୍ରରେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ବିନ୍ଦୁ-ଲକ୍ଷଣ ଉଲ୍ଲେଖ କରି ବରାହ-ନରସିଂହ-ବାମନ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ମୋକ୍ଷମୁଖୀ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଦେଖାନ୍ତି। ପରେ ବିଧିଭାଗରେ ମଣ୍ଡଳରଚନା (ଚତୁରସ୍ର ମଧ୍ୟରେ ଚକ୍ରାବ୍ଜ; ପରେ ଷୋଡଶ-ଅର ଓ ଅଷ୍ଟଦଳ), ହୃଦୟରେ ପ୍ରଣବ-ପ୍ରତିଷ୍ଠା, ହାତ-ଦେହରେ ଷଡ଼ଙ୍ଗ-ନ୍ୟାସ ଓ ମୁଦ୍ରାକ୍ରମ ଦିଆଯାଇଛି। ଦିଗ୍ପୂଜାରେ ପରିଧି-ରକ୍ଷା ପାଇଁ ଗୁରୁ, ଗଣ, ଧାତୃ, ବିଧାତୃ/କର୍ତୃ/ହର୍ତୃ, ବିଶ୍ୱକ୍ସେନ ଓ କ୍ଷେତ୍ରପାଳ ପୂଜା; ସହିତ ବେଦାଧାର, ଆଧାରାନନ୍ତକ, ଭୂ, ପୀଠ, ପଦ୍ମ ଇତ୍ୟାଦି ସ୍ତର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ-ଚନ୍ଦ୍ର-ଅଗ୍ନି ମଣ୍ଡଳ ସ୍ଥାପନ ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି। ବିଶ୍ୱକ୍ସେନ/ଚକ୍ର/କ୍ଷେତ୍ରପାଳ ପୂର୍ବପୂଜା ବିନା ଶାଳଗ୍ରାମ ପୂଜା ‘ନିଷ୍ଫଳ’—ଆଗମିକ ଶୁଦ୍ଧି ଓ ଅନ୍ତର୍ଭାବ ହିଁ ସିଦ୍ଧି-ଧର୍ମଫଳର ଆଧାର ବୋଲି ଜୋର ଦିଆଯାଇଛି।
Adhyaya 48
Chapter 48 — Account of the Hymn to the Twenty-Four Forms (Caturviṁśati-mūrti-stotra-kathana)
ବାସ୍ତୁ-ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଓ ଈଶାନ-କଳ୍ପ ପରିପ୍ରେକ୍ଷ୍ୟରେ ଭଗବାନ ଅଗ୍ନି କେଶବ, ନାରାୟଣ ଆଦି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଚବିଶଟି ବୈଷ୍ଣବ ମୂର୍ତ୍ତିଙ୍କୁ କ୍ରମେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ପଦ୍ମ, ଶଙ୍ଖ, ଚକ୍ର ଓ ଗଦାର ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ କ୍ରମ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତ୍ୟେକ ରୂପର ପ୍ରତିମା-ଲକ୍ଷଣ ନିଶ୍ଚିତ ହୁଏ; କେତେକ ସ୍ଥାନରେ ଶାର୍ଙ୍ଗ ଧନୁ ଓ କୌମୋଦକୀର ଉଲ୍ଲେଖ ମିଳେ। ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ପୂଜା, ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା ଓ ରକ୍ଷା-ଜପ ପାଇଁ ପାଠ୍ୟ ସ୍ତୋତ୍ର-ଏକକ ଏବଂ ପ୍ରତିମା-ନିର୍ମାଣର ପ୍ରାୟୋଗିକ ସୂଚକ ଅଟେ। ପରେ ବ୍ୟୂହ-ତତ୍ତ୍ୱ (ବାସୁଦେବ→ସଙ୍କର୍ଷଣ→ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ→ଅନିରୁଦ୍ଧ) ଅନୁସାରେ ମନ୍ତ୍ରଜପକୁ ବିଶ୍ୱ-ପ୍ରସାର କ୍ରମ ସହ ଯୋଡ଼ାଯାଇଛି। ଶେଷରେ ଏହାକୁ ଦ୍ୱାଦଶାକ୍ଷର-ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଚତୁର୍ବିଂଶତି-ମୂର୍ତ୍ତି-ସ୍ତୋତ୍ର କହି, ପାଠ କିମ୍ବା ଶ୍ରବଣରେ ଶୁଦ୍ଧି ଓ ସର୍ବସିଦ୍ଧି ମିଳି ଭୁକ୍ତି ଓ ମୁକ୍ତି ଉଭୟ ଲାଭ ହୁଏ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।
Adhyaya 49
Chapter 49 — मत्स्यादिलक्षणवर्णनम् (Description of the Characteristics of Matsya and the Other Incarnations)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଭଗବାନ ଅଗ୍ନି ବାସ୍ତୁ-ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଓ ଈଶାନ-କଳ୍ପ ପରିପ୍ରେକ୍ଷିତରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠାଯୋଗ୍ୟ ଦଶାବତାରାଦି ବୈଷ୍ଣବ ମୂର୍ତ୍ତିମାନଙ୍କର ପ୍ରତିମା-ଲକ୍ଷଣ ଶାସ୍ତ୍ରସମ୍ମତ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ମତ୍ସ୍ୟ ଓ କୂର୍ମର ଦେହ-ପ୍ରକାର, ବରାହଙ୍କ ପୃଥିବୀ-ଉଦ୍ଧରଣ ମୁଦ୍ରା, କ୍ଷ୍ମା/ଧରା, ଅନନ୍ତ ଓ ଶ୍ରୀ ସହ ପରିବାର, ଏବଂ ରାଜ୍ୟଲାଭ ଓ ସଂସାର-ତରଣ ଫଳ କୁହାଯାଇଛି। ନରସିଂହଙ୍କ ଉଗ୍ର-ନାଟ୍ୟମୟ ଭଙ୍ଗୀ ଓ ମାନକ ଚତୁର୍ଭୁଜ ଚିହ୍ନ-ରୂପ, ବାମନ ଏବଂ ରାମ/ବଳରାମଙ୍କ ବହୁ ବିନ୍ୟାସ ଆୟୁଧ-ସ୍ଥାପନ କ୍ରମରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ। ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ଶାନ୍ତ ଭାବ-ବେଷ ଓ କଲ୍କିଙ୍କ ଯୁଗାନ୍ତକାରୀ କାର୍ଯ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ପରେ ବାସୁଦେବାଦି ନବବ୍ୟୂହ ଓ ବ୍ରହ୍ମା, ଗରୁଡାରୂଢ ବିଷ୍ଣୁ, ବିଶ୍ୱରୂପ, ଅଶ୍ୱଶିର ହରି (ହୟଗ୍ରୀବସଦୃଶ), ଦତ୍ତାତ୍ରେୟ, ବିଶ୍ୱକ୍ସେନ ଆଦି ରୂପ ପାଠଭେଦ ସହ ଦେଇ ପରମ୍ପରାଶୁଦ୍ଧି ଓ ଆଚାର-ଉପଯୋଗିତା ଦର୍ଶାଯାଇଛି।
Adhyaya 50
Chapter 50 — देवीप्रतिमालक्षणकथनं (Devi-Pratimā-Lakṣaṇa: Characteristics of the Goddess Image)
ଅଗ୍ନିଦେବ ସାଧାରଣ ପ୍ରତିମା-ଲକ୍ଷଣରୁ ଅଗ୍ରସର ହୋଇ ବାସ୍ତୁ–ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଓ ଈଶାନ-କଳ୍ପର ପରିଧିରେ ଦେବୀ-ପ୍ରତିମାର ପ୍ରାୟୋଗିକ ଲକ୍ଷଣ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ଚଣ୍ଡୀ/ଦୁର୍ଗାଙ୍କ ଆୟୁଧସମୂହ ଓ ଭୁଜାସଂଖ୍ୟା—କୁଡ଼ି, ଅଠର, ଷୋଳ, ଦଶ, ଆଠ ଭୁଜାର ରୂପ—ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ହୋଇ, ନବପଦ୍ମ (ନଅ କମଳ) ମଣ୍ଡଳରେ ତତ୍ତ୍ୱକ୍ରମାନୁସାରେ ନ୍ୟାସ/ସ୍ଥାପନ ସ୍ଥାନ ଦିଆଯାଇଛି। ପରେ ରୁଦ୍ରଚଣ୍ଡା ଆଦି ଉଗ୍ରରୂପର ନାମ, ବର୍ଣ୍ଣଭେଦ, ଗତିଭେଦ, ପ୍ରତିଷ୍ଠାର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ (ସନ୍ତାନ, ସମୃଦ୍ଧି ଇତ୍ୟାଦି) ଏବଂ ଲକ୍ଷ୍ମୀ, ସରସ୍ୱତୀ, ଗଙ୍ଗା (ଜାହ୍ନବୀ), ଯମୁନା, ମାତୃକାସଦୃଶ ଶକ୍ତିମାନେ ପରି ଉପଦେବତାଙ୍କ ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି। ବିନାୟକଙ୍କ ପ୍ରମାଣ—ବିଶେଷକରି ଶୁଣ୍ଡର ଲମ୍ବ ଅଙ୍ଗୁଳରେ ଓ କଳା/ନାଡ଼ୀ ମାନ—ସ୍କନ୍ଦ ଆଦିଙ୍କ ରୂପଲକ୍ଷଣ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି। ଶେଷରେ ଚାମୁଣ୍ଡା ଭେଦ, ଭୈରବୀ, ଅମ୍ବାଷ୍ଟକ, ଘଣ୍ଟାକର୍ଣ୍ଣ ଆଦି ରକ୍ଷାଦେବଗଣଙ୍କୁ ଯୋଡ଼ି, ନିଖୁତ ରୂପନିର୍ଣ୍ଣୟରେ ରକ୍ଷା, ସିଦ୍ଧି ଓ ସମ୍ୟକ୍ ପ୍ରତିଷ୍ଠାଫଳ ମିଳେ ବୋଲି ଉପସଂହାର କରାଯାଇଛି।
Adhyaya 51
अध्याय ५१: सूर्यादिप्रतिमालक्षणम् (Characteristics of the Images of Sūrya and Others)
ଦେବୀ-ପ୍ରତିମାର ଲକ୍ଷଣ ପରେ ଭଗବାନ ଅଗ୍ନି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଦେବ-ବିନ୍ୟାସକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି, ଯାହା ମନ୍ଦିର-ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଓ ଆବରଣ-ରଚନାରେ ମୁଖ୍ୟ। ପ୍ରଥମେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ରଥରୂପ—ସାତ ଅଶ୍ୱ, ଗୋଟିଏ ଚକ୍ର, ପଦ୍ମଚିହ୍ନ ଓ ସହାୟକ ଉପକରଣ; ଦ୍ୱାର/ପାର୍ଶ୍ୱ ସେବକ ଭାବେ ଦଣ୍ଡଧାରୀ ପିଙ୍ଗଳ, ଚାମରଧାରୀ ସେବକ, ଏବଂ ‘ନିଷ୍ପ୍ରଭା’ କୁହାଯାଇଥିବା ସହଚରୀ—ଏହିପରି ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ମିଳେ। ବିକଳ୍ପରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଅଶ୍ୱାରୂଢ, ବରଦମୁଦ୍ରାଯୁକ୍ତ ଓ ପଦ୍ମଧାରୀ ଭାବେ ଦେଖାଇବା କୁହାଯାଇଛି। ପରେ ଦିକ୍ପାଳ ଓ ଉପଦିକ୍ ଦେବତାମାନେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପଦ୍ମଦଳ ବିନ୍ୟାସରେ କ୍ରମେ ସ୍ଥାପିତ ହୋଇ ତାଙ୍କର ଆୟୁଧ-ଲକ୍ଷଣ ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଏ। ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ନାମ/ଅଂଶ, ରାଶି-ମାସ ସ୍ଥାନ ଓ ବିଭିନ୍ନ ବର୍ଣ୍ଣଭେଦ ମନ୍ତ୍ର-ନ୍ୟାସ ଯୁକ୍ତି ସହ ଯୋଡ଼ାଯାଏ। ଶେଷରେ ଚନ୍ଦ୍ରରୁ କେତୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନବଗ୍ରହ ପ୍ରତିମା, ନାଗ-ତାଲିକା, ଏବଂ କିନ୍ନର, ବିଦ୍ୟାଧର, ପିଶାଚ, ବେତାଳ, କ୍ଷେତ୍ରପାଳ, ପ୍ରେତ ଆଦି ସୀମାରକ୍ଷକ ସତ୍ତାମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନର ପୂର୍ଣ୍ଣତା ଦର୍ଶାଯାଏ।
Adhyaya 52
Chapter 52: देवीप्रतिमालक्षणं (Devī-pratimā-lakṣaṇa) — Characteristics of Goddess Images
ପ୍ରତିମା-ଲକ୍ଷଣ ଧାରାରେ ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଭଗବାନ ଅଗ୍ନି ଯୋଗିନୀ-ଗଣଙ୍କର ସୁସଂଗଠିତ ବିବରଣୀ ଦିଅନ୍ତି—ଐନ୍ଦ୍ରୀ ଗୋଷ୍ଠୀରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଶାନ୍ତା (ଶମନକାରୀ) ଗୋଷ୍ଠୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ‘ଅଷ୍ଟାଷ୍ଟକ’ (ଆଠ-ଆଠ) ପରମ୍ପରା। ପରେ ଅନେକ ଯୋଗିନୀ/ଦେବୀ ନାମ ଓ ଶକ୍ତି-ନାମ ତାଲିକାଭୁକ୍ତ ହୋଇ, ଅସ୍ତ୍ର ଓ ମୂର୍ତ୍ତି-ବିବରଣୀରେ ପାଠଭେଦ/ପାଣ୍ଡୁଲିପି-ଭେଦ ପରମ୍ପରାର ସୂଚନା ମିଳେ। ନାମତାଲିକା ପରେ ବିଧି—ପରିଚାରିକା ଦେବୀମାନେ ଚାରି କିମ୍ବା ଆଠ ଭୁଜାଧାରିଣୀ, ଇଷ୍ଟ ଅସ୍ତ୍ରଧାରିଣୀ ଓ ସିଦ୍ଧିଦାତ୍ରୀ ଭାବେ ଚିତ୍ରିତ ହେବେ। ଭୈରବଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତିଲକ୍ଷଣ ବିସ୍ତୃତ—ଉଗ୍ର ଭାବ, ଜଟାରେ ଚନ୍ଦ୍ରଚିହ୍ନ, ଏବଂ ଖଡ୍ଗ, ଅଙ୍କୁଶ, ପରଶୁ, ଧନୁ, ତ୍ରିଶୂଳ, ଖଟ୍ୱାଙ୍ଗ, ପାଶ ଆଦି ଅସ୍ତ୍ରସମୂହ ସହ ବରଦମୁଦ୍ରା। ପରେ ଅବିଲୋମ କ୍ରମରେ ଅଗ୍ନି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିନ୍ୟାସ, ମନ୍ତ୍ରବିଭାଗ ଓ ଷଡ଼ଙ୍ଗ-ନ୍ୟାସ ନିର୍ଦ୍ଦେଶିତ। ଶେଷରେ ବୀରଭଦ୍ର, ଗୌରୀ/ଲଲିତା ଓ ସିଂହବାହିନୀ ଚଣ୍ଡିକା—ତ୍ରିଶୂଳରେ ମହିଷକୁ ନିହତ କରୁଥିବା ରୂପ—ଇତ୍ୟାଦି ପ୍ରତିମା ଢାଞ୍ଚା ଦେଇ ତତ୍ତ୍ୱ, ଶିଳ୍ପ ଓ ପ୍ରତିଷ୍ଠା-ବିଧିକୁ ଏକ ଆଗମିକ ନକ୍ଷାରେ ଏକତ୍ର କରାଯାଇଛି।
Adhyaya 53
Chapter 53 — Liṅga-lakṣaṇa (Characteristics and Proportions of the Śiva-liṅga and Piṇḍikā)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଭଗବାନ ପଦ୍ମଜ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ବାସ୍ତୁ-ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଓ ଈଶାନ-କଲ୍ପ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଶିବଲିଙ୍ଗ ଏବଂ ତାହାର ପିଣ୍ଡିକା/ପୀଠ ନିର୍ମାଣ ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ ମାନ, ରେଖା ଓ ବିଭାଗର ତାନ୍ତ୍ରିକ-ଆଗମ ନିୟମ ଉପଦେଶ କରନ୍ତି। ଲମ୍ବ-ପ୍ରସ୍ଥକୁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରି କ୍ରମେ ରୂପ ଗଢ଼ିବା—ଚତୁରଶ୍ର ଆଧାରରୁ 8, 16, 32, 64 କୋଣୀୟ ଫଳକ-ରୂପ ହୋଇ ଶେଷରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ବୃତ୍ତାକାରତା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ—ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଲିଙ୍ଗଶିରର ଛତ୍ରାକାର ରେଖା, ଉଚ୍ଚତା-ବ୍ୟାସ ଅନୁପାତ, ଏବଂ ମଧ୍ୟସୂତ୍ରରେ ବ୍ରହ୍ମା-ରୁଦ୍ର ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଖଣ୍ଡବିଭାଗ ମଧ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ। ସାଧାରଣ ଲକ୍ଷଣ ପରେ ପୀଠ ଉଚ୍ଚତା, କେନ୍ଦ୍ର ଖାତା (ଗର୍ତ୍ତ), ମେଖଲା-ବନ୍ଧ, ବିକାରାଙ୍ଗ ଅଳଙ୍କାର ଏବଂ ଉତ୍ତରଦିଗରେ ପ୍ରଣାଳ ଜଳନିର୍ଗମ ସ୍ଥାପନର ସାର୍ବଜନୀନ ବିଧି ଆସେ; ପାଠାନ୍ତର ଉଲ୍ଲେଖ ମଧ୍ୟ ଅଛି। ଏହା ଧର୍ମକାର୍ଯ୍ୟ ଭାବେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ସ୍ଥାପତ୍ୟବିଜ୍ଞାନକୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରି ସ୍ଥିର ପୂଜା ଓ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ସାଧେ।
Adhyaya 54
Liṅga-māna-ādi-kathana (Measurements and Related Particulars of the Liṅga)
ଅଗ୍ନିଦେବ ପ୍ରତିଷ୍ଠା-ବିଷୟକ ଉପଦେଶରେ ସାଧାରଣ ଲିଙ୍ଗ-ଲକ୍ଷଣରୁ ଆଗକୁ ବଢ଼ି ଦ୍ରବ୍ୟ, ମାନ ଓ ବିଧିର ତାନ୍ତ୍ରିକ ନିୟମ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ବସ୍ତ୍ର ଓ ମୃଣ୍ମୟ ଲିଙ୍ଗ (ପୋଡ଼ା ମାଟି ଶ୍ରେଷ୍ଠ) ଠାରୁ କାଠ, ପଥର, ଧାତୁ ଏବଂ ମୂଲ୍ୟବାନ ମାଧ୍ୟମ (ମୁକ୍ତା, ଲୋହା, ସୁନା; ସହିତ ରୂପା, ତାମ୍ବା, ପିତଳ, ଟିନ ଓ ରସ-ଲିଙ୍ଗ) ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦ୍ରବ୍ୟକ୍ରମ ଦେଇ କିଛି ଦ୍ରବ୍ୟକୁ ଭୁକ୍ତି–ମୁକ୍ତି ଫଳ ସହ ଯୋଡ଼ନ୍ତି। ପରେ ସ୍ଥାପନ-ସ୍ଥାନର ଯୁକ୍ତି ଓ ମାପ-ପ୍ରଣାଳୀ—ଗୃହ୍ୟ ଲିଙ୍ଗ ୧–୫ ଅଙ୍ଗୁଳ, ମନ୍ଦିରରେ ଦ୍ୱାର ଓ ଗର୍ଭଗୃହ ପ୍ରମାଣର ଅନୁପାତରୁ ମାନ; ୩୬×୩ ମାନଭେଦ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ସଂଯୋଗରେ ୧୦୮ ମାନତନ୍ତ୍ର। ଚଳ (ବହନଯୋଗ୍ୟ) ଲିଙ୍ଗ ୧–୫, ୬–୧୦, ୧୧–୧୫ ଅଙ୍ଗୁଳ ଶ୍ରେଣୀ, ସୂତ୍ର (ଡୋରି/ଗାଇଡ୍-ଲାଇନ) ପଦ୍ଧତି ଓ ହସ୍ତ-ଆଧାରିତ ବିସ୍ତାର ମଧ୍ୟ ଅଛି। ଉତ୍ତରାର୍ଧରେ ପ୍ରତିମାମିତି ଜ୍ୟାମିତି, ଅବଶିଷ୍ଟ ଅଙ୍ଗୁଳରୁ ଶକୁନ-ନିର୍ଣ୍ଣୟ, ଧ୍ୱଜ/ସିଂହ/ବୃଷ ଶ୍ରେଣୀ, ସ୍ୱର-ଶୁଭତା, ରୂପଭେଦ, ବ୍ରହ୍ମା–ବିଷ୍ଣୁ–ଶିବ ବିଭାଗତତ୍ତ୍ୱ, ଏବଂ ମୁଖଲିଙ୍ଗ-ଶିରୋଭେଦରେ ମୁଖାଙ୍ଗ ଓ ଉତ୍ତୁଙ୍ଗତାର ପ୍ରମାଣ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ରହିଛି।
Adhyaya 55
Chapter 55 — Piṇḍikā-lakṣaṇa-kathana (Defining Features of the Pedestal/Base for Icons)
ବାସ୍ତୁ–ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଓ ଈଶାନ-କଳ୍ପ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ଅଗ୍ନିଦେବ ପୂର୍ବ ଅଧ୍ୟାୟର ବ୍ୟକ୍ତ–ଅବ୍ୟକ୍ତ ଚର୍ଚ୍ଚାରୁ ଆଗକୁ ବଢ଼ି ପ୍ରତିମା-ସ୍ଥାପନର ସୂକ୍ଷ୍ମ ଶିଳ୍ପବିଧି କହନ୍ତି। ସେ ପିଣ୍ଡିକା (ଆଧାର/ପୀଠ)ର ଲକ୍ଷଣକୁ ଅନୁପାତ ନିୟମରେ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରନ୍ତି—ଦୀର୍ଘ୍ୟ ପ୍ରତିମା-ପ୍ରମାଣ ଅନୁସାରେ, ପ୍ରସ୍ଥ ଓ ମେଖଲା-ବନ୍ଧ ଭାଗାଂଶ ମାପରେ। ପରେ ଭିତ୍ତି ଗଡ଼ାର ମାପ, ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ସାନା ଢାଳ, ଏବଂ ପ୍ରାଣାଳ (ଜଳ-ନିଷ୍କାସନ) କେଉଁଠି ବାହାରିବ ତାହା ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରି ଜଳ-ବ୍ୟବସ୍ଥାପନ ଦ୍ୱାରା ଶୁଚିତା ରକ୍ଷା ହୁଏ ବୋଲି ଦେଖାନ୍ତି। ଷୋଡଶାଂଶ ପଦ୍ଧତିରେ ଉଚ୍ଚତାର ସ୍ତରବିଭାଗ ଓ ତଳ, ମଧ୍ୟ, କଣ୍ଠଭାଗର ଖଣ୍ଡବିଭାଗ ମାନକ ହୋଇଛି। ‘ସାଧାରଣ’ ପ୍ରତିମାରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ନିୟମ ଲାଗୁ; ଶ୍ରାଇନ/ଗର୍ଭଗୃହ ଦ୍ୱାରର ଅନୁପାତକୁ ମନ୍ଦିର ଦ୍ୱାରମାପ ସହ ଯୋଡ଼ାଯାଇଛି; ପ୍ରତିମା-ପ୍ରଭାରେ ଗଜ ଓ ବ୍ୟାଳକ ଅଳଙ୍କାର ମଧ୍ୟ କହାଯାଇଛି। ଶେଷରେ ସାର୍ବଜନୀନ ପ୍ରତିମାମିତି—ପୁରୁଷ ଦେବତା ହରି/ବିଷ୍ଣୁ-ମାନ, ଦେବୀମାନେ ଲକ୍ଷ୍ମୀ-ମାନ—ଶୋଭା ଧର୍ମୀୟ ଆବଶ୍ୟକତା ବୋଲି ସ୍ଥାପିତ କରେ।
Adhyaya 56
Chapter 56 — दिक्पालयागकथनम् (Account of the Worship of the Guardians of the Directions)
ଭଗବାନ୍ ପ୍ରତିଷ୍ଠା-ପଞ୍ଚକକୁ ତତ୍ତ୍ୱତ୍ରୟ ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି—ପ୍ରତିମା ପୁରୁଷଦ୍ୱାରା ପ୍ରାଣିତ, ପିଣ୍ଡିକା ପ୍ରକୃତିର ପ୍ରତୀକ, ଲକ୍ଷ୍ମୀ ପ୍ରତିଷ୍ଠାକର୍ମର ସ୍ଥିରତା; ଏହାଙ୍କ ସଂଯୋଗ ‘ଯୋଗକ’। ଇଷ୍ଟଫଳସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ଯାଗ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ ବାସ୍ତୁ-ପୂର୍ବକର୍ମ ଚାଲେ—ଗର୍ଭସୂତ୍ର ଅକ୍ଷ ନିର୍ଣ୍ଣୟ, ମଣ୍ଡପର ଭେଦ ଓ ମାପ, ସ୍ନାନ ଏବଂ କଳଶ-କାର୍ଯ୍ୟ ବିନ୍ୟାସ, ଯାଗଦ୍ରବ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତି। ବେଦୀକୁ ଏକ-ତୃତୀୟାଂଶ/ଅର୍ଧ ପ୍ରମାଣରେ ଗଢ଼ି କଳଶ, ଘଟିକା, ଛତ୍ର ଆଦିରେ ଅଳଙ୍କୃତ କରାଯାଏ; ସମସ୍ତ ସାମଗ୍ରୀ ପଞ୍ଚଗବ୍ୟରେ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ। ଗୁରୁ ବିଷ୍ଣୁଧ୍ୟାନ କରି ନିଜକୁ ଯଜ୍ଞାଧିଷ୍ଠାନ ଭାବେ ଆତ୍ମପୂଜା କରନ୍ତି, ପ୍ରତ୍ୟେକ କୁଣ୍ଡରେ ଯୋଗ୍ୟ ମୂର୍ତ୍ତିପାଶ ସ୍ଥାପିତ ହୁଏ। ଦିଗଅନୁସାରେ ତୋରଣ-ସ୍ତମ୍ଭ ପାଇଁ କାଠ, “ସ୍ୟୋନା ପୃଥିବୀ” ମନ୍ତ୍ରପୂଜା, ସ୍ତମ୍ଭମୂଳେ ଅଙ୍କୁର, ସୁଦର୍ଶନଚିହ୍ନ, ଧ୍ୱଜବିଧାନ ଓ ବହୁ କଳଶସ୍ଥାପନ ରହିଛି। ଶେଷରେ କଳଶରେ ଦିକ୍ପାଳମାନଙ୍କୁ ଆବାହନ କରି କ୍ରମେ ପୂଜା—ପୂର୍ବେ ଇନ୍ଦ୍ର, ଆଗ୍ନେୟେ ଅଗ୍ନି, ଦକ୍ଷିଣେ ଯମ, ନୈଋତ୍ୟେ ନୈଋତ, ପଶ୍ଚିମେ ବରୁଣ, ବାୟବ୍ୟେ ବାୟୁ, ଉତ୍ତରେ ସୋମ/କୁବେର, ଈଶାନେ ଈଶାନ; ଊର୍ଧ୍ୱେ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅଧଃ ଅନନ୍ତ—ଏମାନେ ନିଜ ଦ୍ୱାର-ଦିଗକୁ ରକ୍ଷା କରି ଯାଗକ୍ଷେତ୍ରକୁ ରକ୍ଷିତ ବିଶ୍ୱମଣ୍ଡଳ କରନ୍ତି।
Adhyaya 57
Chapter 57 — कुम्भाधिवासविधिः (Kumbhādhivāsa-vidhi: Rite of Installing/Consecrating the Ritual Jar)
ବାସ୍ତୁ-ପ୍ରତିଷ୍ଠା ପରିପ୍ରେକ୍ଷିତରେ ଅଭିଷେକ ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ କଳଶ(ମାନ) ସ୍ଥାପନ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ କୁମ୍ଭାଧିବାସ ବିଧିକୁ ଭଗବାନ ଅଗ୍ନି କ୍ରମେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ପ୍ରଥମେ ଭୂମି-ପରିଗ୍ରହ, ରକ୍ଷାର୍ଥ ଚାଉଳ ଓ ସୋରିଷ ଛିଟା, ନୃସିଂହ-ମନ୍ତ୍ରରେ ରାକ୍ଷୋଘ୍ନ ଶୁଦ୍ଧି ଏବଂ ପଞ୍ଚଗବ୍ୟ ପ୍ରୋକ୍ଷଣ କରାଯାଏ। ପରେ ଭୂମିରୁ କୁମ୍ଭ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପୂଜା, ହରିଙ୍କ ଅଙ୍ଗ-ଉପଚାର, ସହାୟକ ପାତ୍ରମାନଙ୍କୁ ଅସ୍ତ୍ର-ମନ୍ତ୍ରରେ ସଂସ୍କାର; ଅଚ୍ଛିନ୍ନ ଧାରା ଓ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା ଦ୍ୱାରା ଅଭିଷେକ-ପ୍ରବାହ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ରଖାଯାଏ। ମଣ୍ଡଳରେ “ଯୋଗେ ଯୋଗେ” ମନ୍ତ୍ରରେ ଶୟ୍ୟା ସ୍ଥାପନ, ସ୍ନାନ-ମଣ୍ଡପରେ ଦିଗନୁସାରେ ବିଷ୍ଣୁରୂପ ନିୟୋଜନ ଏବଂ ଈଶାନଙ୍କୁ ବିଶେଷ ସ୍ଥାନ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ। ସ୍ନାନ ଓ ଅନୁଲେପନ ପାଇଁ ଅନେକ କୁମ୍ଭ ସ୍ଥାପିତ ହୋଇ, ପତ୍ର, କାଠ, ମୃତ୍ତିକା, ଔଷଧି, ଧାନ୍ୟ, ଧାତୁ, ରତ୍ନ, ଜଳ, ଦୀପ ଆଦି ଦ୍ରବ୍ୟ ଦିଗନୁସାରେ ସଜାଇ ଅର୍ଘ୍ୟ, ପାଦ୍ୟ, ଆଚମନ, ନୀରାଜନ ଇତ୍ୟାଦି ଉପଚାର ପାଇଁ ରଖାଯାଏ। ମନ୍ତ୍ର-ଦ୍ରବ୍ୟ-ଦେଶ-କ୍ରମର ସୁନିୟୋଜନରେ ଦେବସନ୍ନିଧି ସ୍ଥିର କରିବା ଆଗ୍ନେୟ ବିଦ୍ୟା ଏଠି ପ୍ରକାଶିତ।
Adhyaya 58
Chapter 58 — स्नानादिविधिः (Snānādi-vidhiḥ): Rules for Ritual Bathing and Related Consecration Rites
କଳଶାଧିବାସ ପରେ ବାସ୍ତୁ–ପ୍ରତିଷ୍ଠା କ୍ରମରେ ଭଗବାନ ଅଗ୍ନି ସ୍ନାନାଦି-ବିଧି ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି; ଏହାଦ୍ୱାରା ଶିଳ୍ପୀ-ନିର୍ମିତ ବିଗ୍ରହ ଜାଗ୍ରତ, ଶୁଦ୍ଧ ଓ ସାର୍ବଜନୀନ ପୂଜ୍ୟ ହୁଏ। ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ଈଶାନ କୋଣରେ ବୈଷ୍ଣବ ଅଗ୍ନି ସ୍ଥାପନ କରି ଘନ ଗାୟତ୍ରୀ-ହୋମ କରନ୍ତି ଏବଂ ସମ୍ପାତ ଦ୍ୱାରା କଳଶମାନଙ୍କୁ ଅଭିମନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତି। କାର୍ଯ୍ୟଶାଳା ଓ ଯଜମାନ-ମଣ୍ଡଳୀର ଶୁଦ୍ଧି, ବାଦ୍ୟ-ଗାନ, ଡାହାଣ ହାତରେ ରକ୍ଷାକୌତୁକ ବନ୍ଧନ (ଦେଶିକ ସହିତ) ହୁଏ। ବିଗ୍ରହ ସ୍ଥାପନ, ସ୍ତୁତି ଓ ଶିଳ୍ପି-ଦୋଷ ନିବାରଣ ପ୍ରାର୍ଥନା ପରେ ସ୍ନାନମଣ୍ଡପକୁ ନେଇ ମନ୍ତ୍ର-ଆହୁତିରେ ନେତ୍ରୋନ୍ମୀଳନ କରାଯାଏ। ପରେ ଅଭ୍ୟଙ୍ଗ, ଉବଟନ, ଉଷ୍ଣଜଳ ଧୋଇବା, ପ୍ରୋକ୍ଷଣ, ତୀର୍ଥ/ନଦୀଜଳ, ସୁଗନ୍ଧି ଦ୍ରବ୍ୟ, ଔଷଧି, ପଞ୍ଚଗବ୍ୟ ଆଦି ସହ ବହୁ ମନ୍ତ୍ରପୁଟରେ ବିସ୍ତୃତ ସ୍ନପନ; ଅନେକ କଳଶରେ ବିଷ୍ଣୁ-ଆବାହନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଶେଷରେ କୌତୁକମୋଚନ, ମଧୁପର୍କ, ପବିତ୍ରକ ପ୍ରସ୍ତୁତି, ଧୂପ-ଅଞ୍ଜନ-ତିଳକ-ମାଳା ଓ ରାଜଚିହ୍ନାଦି ଉପଚାର, ଶୋଭାଯାତ୍ରା ଓ ଅଷ୍ଟମଙ୍ଗଳ ବିନ୍ୟାସ; ହର ସହ ଅନ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ସାଧାରଣ, ଏବଂ ‘ନିଦ୍ରା’ କଳଶ ଶିରୋଭାଗରେ ରଖିବା ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଅଛି।
Adhyaya 59
Chapter 59 — अधिवासनकथनं (Adhivāsana: The Rite of Inviting and Stabilizing Hari’s Presence)
ଅଧ୍ୟାୟ ୫୯ରେ ‘ଅଧିବାସନ’କୁ ହରି-ପ୍ରତିଷ୍ଠା କର୍ମ ପାଇଁ ଭଗବାନଙ୍କ ସନ୍ନିଧିକୁ ଆବାହନ କରି ସ୍ଥିର କରିବାର ବିଧି ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି। ଅଗ୍ନିଦେବ ପ୍ରଥମେ ଅନ୍ତରଙ୍ଗ ସାଧନା କହନ୍ତି—ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ଓଁକାରରେ ଚେତନାକୁ ଯୋଗ କରି ଚିତ୍ତକୁ କେନ୍ଦ୍ରିତ କରନ୍ତି ଏବଂ ଲୟକ୍ରମରେ ତତ୍ତ୍ୱମାନଙ୍କ ପ୍ରତ୍ୟାହାର କରନ୍ତି: ପୃଥିବୀ ବାୟୁରେ, ବାୟୁ ଆକାଶରେ, ଆକାଶ ମନରେ, ମନ ଅହଂକାରରେ, ଅହଂକାର ମହତ୍ରେ, ମହତ୍ ଅବ୍ୟକ୍ତରେ ଲୀନ ହୁଏ; ଅବ୍ୟକ୍ତକୁ ବାସୁଦେବ-ସ୍ୱରୂପ ଶୁଦ୍ଧଜ୍ଞାନ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ପରେ ସୃଷ୍ଟି-ମାପିଂ (ବ୍ୟୂହ/କୋସ୍ମୋଜେନେସିସ) ଭାବେ ତନ୍ମାତ୍ରା, ଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିୟ, କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ସ୍ଥୂଳ ଦେହକୁ ଗଣନା କରି ସାଧକ ବିଶ୍ୱକୁ ‘ସଂସ୍କୃତ ଦେହ’ ଭାବେ ପୁନର୍ନିର୍ମାଣ କରନ୍ତି। ତାପରେ ବୀଜାକ୍ଷର ଦ୍ୱାରା ତତ୍ତ୍ୱ-ଦେହସ୍ଥାନରେ ମନ୍ତ୍ରନ୍ୟାସ, ବୈଷ୍ଣବ ନାମନ୍ୟାସ (କେଶବରୁ ଦାମୋଦର) ଓ ଷଡ଼ଙ୍ଗନ୍ୟାସ ହୁଏ। ଦ୍ୱାଦଶ-ଅର ଚକ୍ରମଣ୍ଡଳ, ସୌର-ସୋମ୍ୟ କଳା, ପରିବାର ପୂଜା ପରେ ପ୍ରତିମାରେ ହରିଙ୍କ ପ୍ରତିଷ୍ଠା, ବୈଷ୍ଣବ ଅଗ୍ନି ପ୍ରଜ୍ୱଳନ, ହୋମ ଓ ଶାନ୍ତିକର୍ମ, ପବିତ୍ର ନଦୀ ପ୍ରତିଷ୍ଠା, ବ୍ରାହ୍ମଣଭୋଜନ, ଦିକ୍ପତିମାନଙ୍କୁ ବଳି ଏବଂ ରାତ୍ରିଜାଗରଣ ସହ ପବିତ୍ର ପାଠ ଦ୍ୱାରା ଅଧିବାସନରେ ସମସ୍ତ କର୍ମାଙ୍ଗ ପବିତ୍ର କରାଯାଏ।
Adhyaya 60
Chapter 60 — वासुदेवप्रतिष्ठादिविधिः (Procedure for the Installation of Vāsudeva and Related Rites)
ଭଗବାନ ଅଗ୍ନି ବାସୁଦେବ/ହରିଙ୍କ ପ୍ରତିଷ୍ଠାର କ୍ରମବଦ୍ଧ ବିଧି ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ଗର୍ଭଗୃହକୁ ସାତ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରି ବ୍ରହ୍ମ-ଭାଗରେ ବିମ୍ବ ସ୍ଥାପନ କରିବା ଓ ଦେବ–ମାନବ–ଭୂତ ଭାଗର ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ବଣ୍ଟନ ରକ୍ଷା କରିବା କୁହାଯାଏ। ପରେ ପିଣ୍ଡିକା-ସ୍ଥାପନ, ଆବଶ୍ୟକ ହେଲେ ରତ୍ନ-ନ୍ୟାସ, ନରସିଂହ ଆହୁତି ସହ ସମ୍ବନ୍ଧ, ବର୍ଣ୍ଣ-ନ୍ୟାସ, ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରାଦି ମନ୍ତ୍ରରେ ନଅ ଦିଗର ଗର୍ତ୍ତ/କୁଣ୍ଡରେ ଚାଉଳ, ରତ୍ନ, ତ୍ରିଧାତୁ, ଧାତୁ, ଚନ୍ଦନ ଆଦି ନିକ୍ଷେପ ଓ ଗୁଗ୍ଗୁଳୁ-ପରିବେଷ୍ଟନ କରାଯାଏ। ଖଣ୍ଡିଲ ହୋମବେଦୀ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରି ଆଠ ଦିଗରେ କଳଶ ସ୍ଥାପନ; ଅଷ୍ଟାକ୍ଷରୀ ମନ୍ତ୍ରରେ ଅଗ୍ନି ଆବାହନ, ଗାୟତ୍ରୀ-ପ୍ରଧାନ ଆହୁତି, ପୂର୍ଣ୍ଣାହୁତି ଓ ଶାନ୍ତ୍ୟୁଦକରେ ଦେବଶିରେ ଅଭିଷେକ ହୁଏ। ପରେ ବ୍ରହ୍ମୟାନରେ ବିମ୍ବକୁ ଗୀତ-ବାଦ୍ୟ ଓ ବେଦଧ୍ୱନି ସହ ମନ୍ଦିରକୁ ନେଇ, ଆଠ ମଙ୍ଗଳ କଳଶରେ ସ୍ନାନ କରାଇ, ଶୁଭ ଲଗ୍ନରେ ପୀଠରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରି ତ୍ରିବିକ୍ରମ ନମସ୍କାରରେ ସ୍ଥିର କରାଯାଏ। ଜୀବ-ଆବାହନ ଓ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ-କରଣ ଦ୍ୱାରା ଚେତନାର ବିମ୍ବେ ଅବତରଣ ବ୍ୟାଖ୍ୟା; ପରିକର ଦେବତା, ଦିକ୍ପାଳ, ଗରୁଡ, ବିଶ୍ୱକ୍ସେନ ସ୍ଥାପନ, ଭୂତବଳି ଓ ଦକ୍ଷିଣା-ନୀତି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ। ଶେଷରେ ନିୟମ—ମୂଳମନ୍ତ୍ର ଦେବତାନୁସାରେ ଭିନ୍ନ, କିନ୍ତୁ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ବିଧି ସମସ୍ତ ପ୍ରତିଷ୍ଠାରେ ସମାନ।
Adhyaya 61
Chapter 61 — द्वारप्रतिष्ठाध्वजारोहाणादिविधिः (Gateway Installation, Flag Hoisting, and Allied Rites)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ମନ୍ଦିର-ନିର୍ମାଣକୁ ଜୀବନ୍ତ ଯାଗଶକ୍ତି ସହ ଯୋଡ଼ୁଥିବା ଆଗ୍ନେୟ ବିଧିକ୍ରମ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଅବଭୃଥ-ସ୍ନାନ ପରେ ୮୧ ପଦରେ କୁମ୍ଭମାନଙ୍କ ଜାଲ-ବିନ୍ୟାସ କରି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମଣ୍ଡଳୀକରଣ ସ୍ଥାପିତ ହୁଏ, ତାପରେ ହରି-ପ୍ରତିଷ୍ଠାର ପୂର୍ବପିଠିକା ହୁଏ। ଦ୍ୱାର-ପ୍ରତିଷ୍ଠାରେ ଆହୁତି, ବଳି, ଗୁରୁପୂଜା, ଦେହଳୀ ତଳେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ-ନିକ୍ଷେପ ଓ ନିୟତ ହୋମ; ସହିତ ଚଣ୍ଡ–ପ୍ରଚଣ୍ଡ ଓ ଶ୍ରୀ/ଲକ୍ଷ୍ମୀ ସ୍ଥାପନ, ଶ୍ରୀସୂକ୍ତ-ଆରାଧନା ଓ ଦକ୍ଷିଣା ଦ୍ୱାରା ସାମାଜିକ-ଯାଗ ବ୍ୟବସ୍ଥା ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ। ପରେ ହୃତ୍-ପ୍ରତିଷ୍ଠାରେ ଅଷ୍ଟରତ୍ନ, ଔଷଧି, ଧାତୁ, ବୀଜ, ଲୋହା ଓ ଜଳଯୁକ୍ତ ସଂସ୍କୃତ କୁମ୍ଭ; ନରସିଂହ-ମନ୍ତ୍ର-ସମ୍ପାତ ଓ ନାରାୟଣ-ତତ୍ତ୍ୱ-ନ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାଣରୂପ ନିକ୍ଷେପ ଚେତନ ହୁଏ। ବାସ୍ତୁ ମତେ ପ୍ରାସାଦକୁ ପୁରୁଷ ଭାବେ ଧ୍ୟାନ—ଦ୍ୱାର ମୁଖ, ଶୁକନାସା ନାସିକା, ପ୍ରଣାଳ ଅଧୋମାର୍ଗ, ସୁଧା ତ୍ୱଚା, କଳଶ କେଶ/ଶିଖା। ଶେଷରେ ଧ୍ୱଜାରୋହଣ—ପ୍ରମାଣ, ଈଶାନ/ବାୟବ୍ୟ ସ୍ଥାପନ, ପତାକା ଦ୍ରବ୍ୟ-ଅଳଙ୍କାର, ଚକ୍ର (୮/୧୨ ଆର) ନିର୍ମାଣ, ଦଣ୍ଡରେ ସୂତ୍ରାତ୍ମା ଓ ଧ୍ୱଜରେ ନିଷ୍କଳ ନ୍ୟାସ; ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା, ମନ୍ତ୍ର, ଦାନ ଏବଂ ଧ୍ୱଜଦାନର ରାଜୋଚିତ ପୁଣ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ।
Adhyaya 62
Chapter 62 — Lakṣmīpratiṣṭhāvidhiḥ (The Procedure for Installing Lakṣmī)
ଭଗବାନ ଅଗ୍ନି ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ସମୁଦାୟେନ ଦେବତା-ପ୍ରତିଷ୍ଠାର କ୍ରମ ଶିଖାନ୍ତି—ଲକ୍ଷ୍ମୀରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ସମସ୍ତ ଦେବୀସମୂହ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ। ପୂର୍ବୋକ୍ତ ମଣ୍ଡପ ଓ ସ୍ନାନାଦି ପୂର୍ବକର୍ମ ପରେ ଶ୍ରୀଙ୍କୁ ଭଦ୍ରାସନରେ ସ୍ଥାପନ କରି ଅଷ୍ଟକଳଶ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରାଯାଏ। ଅଭ୍ୟଙ୍ଗ, ପଞ୍ଚଗବ୍ୟସ୍ନାନ, ନେତ୍ରୋନ୍ମୀଳନ, ମଧୁରତ୍ରୟାଦି ନୈବେଦ୍ୟ; କିଛି ମନ୍ତ୍ର/ସ୍ଥାନର ପାଠଭେଦ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ଦିଗନୁସାରେ ଭିନ୍ନ ମନ୍ତ୍ରରେ ପ୍ରୋକ୍ଷଣ ହୁଏ; ଶେଷରେ ଈଶାନ ଦିଗରେ ୮୧ ଘଟ ପରିମାଣର ଶିରଃସ୍ନାନ କରି ଜଳକୁ ଭୂମିରେ ଛାଡ଼ାଯାଏ। ଗନ୍ଧ-ପୁଷ୍ପ ସଂସ୍କାର, ତନ୍ମୟାବହ ଦ୍ୱାରା ତାଦାତ୍ମ୍ୟ, ‘ଆନନ୍ଦ’ ଋକ ପାଠ; ଶୟ୍ୟାରେ ଶାୟନ୍ତୀୟ ନ୍ୟାସରେ ସ୍ଥିରତା, ଶ୍ରୀସୂକ୍ତରେ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ, ଲକ୍ଷ୍ମୀବୀଜରେ ଚିଚ୍ଛକ୍ତି ଜାଗରଣ, ପରେ ପଦ୍ମ/କରବୀରରେ ନିୟତ ସଂଖ୍ୟାର ହୋମ। ଶେଷେ ଉପକରଣ-ମନ୍ଦିର ସଂସ୍କାର, ପିଣ୍ଡିକା ଗଠନ, ଶ୍ରୀସୂକ୍ତ ପଦେପଦେ ପାଠ, ଗୁରୁ/ବ୍ରାହ୍ମଣ ଦାନ ଓ ସ୍ୱର୍ଗାଦି ଫଳଧ୍ୟାନ—ମଙ୍ଗଳ ଓ ଧର୍ମର ବିଧି-ନିଖୁତତା ପ୍ରଦର୍ଶିତ।
Adhyaya 63
Chapter 63 — सुदर्शनचक्रादिप्रतिष्ठाकथनं (Procedure for Consecrating the Sudarśana Discus and Other Divine Emblems)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଭଗବାନ ଅଗ୍ନି ବିଷ୍ଣୁ-ପ୍ରତିଷ୍ଠା ପଦ୍ଧତିକୁ ବିଷ୍ଣୁସଂଲଗ୍ନ ଦେବରୂପ ଓ ଦିବ୍ୟ ଚିହ୍ନ—ତାର୍କ୍ଷ୍ୟ (ଗରୁଡ), ସୁଦର୍ଶନ, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ନରସିଂହ—ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତାର କରନ୍ତି। ପ୍ରତିଷ୍ଠା ‘ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପରି’ କରିବାକୁ, କିନ୍ତୁ ପ୍ରବୋଧନ/ପ୍ରାଣପ୍ରତିଷ୍ଠା ପ୍ରତ୍ୟେକର ନିଜସ୍ୱ ମନ୍ତ୍ରରେ ହୁଏ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ପ୍ରଥମେ ରକ୍ଷା ଓ ଯୁଦ୍ଧଫଳଦାୟକ ତୀବ୍ର ସୁଦର୍ଶନ-ମନ୍ତ୍ର ଦିଆଯାଇଛି; ଚକ୍ର ଧର୍ମିଷ୍ଠଙ୍କ ପାଇଁ ଶାନ୍ତ, ଦୁଷ୍ଟଙ୍କ ପାଇଁ ଭୟଙ୍କର, ଶତ୍ରୁ-ଭୂତାଦିକୁ ଦହେ ଓ ବିରୋଧୀ ମନ୍ତ୍ରକୁ ପ୍ରତିହତ କରେ। ପରେ ‘ପାତାଳ’ ନାମକ ବିସ୍ତୃତ ନରସିଂହ-ବିଦ୍ୟା ବର୍ଣ୍ଣିତ, ଯାହା ପାତାଳ/ଆସୁରି ଶକ୍ତିକୁ ଦମନ କରି ସନ୍ଦେହ ଓ ବିପଦ ନାଶ କରେ। ତାପରେ ‘ତ୍ରୈଲୋକ୍ୟ-ମୋହନ’ ମୂର୍ତ୍ତିର ଲକ୍ଷଣ ଓ ‘ତ୍ରିଲୋକ୍ୟ-ମୋହନ’ ମନ୍ତ୍ରରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା—ଗଦାଧାରୀ, ଦୁଇ କିମ୍ବା ଚାରି ଭୁଜା—ଏବଂ ଚକ୍ର-ପାଞ୍ଚଜନ୍ୟ ସହ, ଶ୍ରୀ–ପୁଷ୍ଟି ଓ ବଳ–ଭଦ୍ର ସହିତ ସମୂହ ବିନ୍ୟାସ କୁହାଯାଇଛି। ପରବର୍ତ୍ତୀରେ ବହୁ ବିଷ୍ଣୁରୂପ/ଅବତାର ଓ ଶୈବ-ଶାକ୍ତ ସମନ୍ୱିତ ରୂପ—ରୁଦ୍ରମୂର୍ତ୍ତି ଲିଙ୍ଗ, ଅର୍ଧନାରୀଶ୍ୱର, ହରି-ଶଙ୍କର, ମାତୃକା—ସହ ସୂର୍ଯ୍ୟ/ଗ୍ରହ ଦେବତା ଓ ବିନାୟକଙ୍କ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ମଧ୍ୟ ଅଛି। ଉତ୍ତରାର୍ଧରେ ବିଶେଷ ଭାବେ ପୁସ୍ତକ-ପ୍ରତିଷ୍ଠା: ସ୍ୱସ୍ତିକ ମଣ୍ଡଳ ପୂଜା, ଲେଖନ ସାଧନ ଓ ପାଣ୍ଡୁଲିପି ସମ୍ମାନ, ନାଗରୀ ଲିପି, ରତ୍ନଲେଖନୀ/ପେଟିକା ବିଧି, ଈଶାନ ଦିଗରେ ଆସନ, ଦର୍ପଣ ଦର୍ଶନ, ପ୍ରୋକ୍ଷଣ, ନେତ୍ରୋନ୍ମୀଳନ, ପୌରୁଷସୂକ୍ତ ନ୍ୟାସ, ସଜୀବୀକରଣ, ହୋମ, ଶୋଭାଯାତ୍ରା ଓ ପାଠ ଆରମ୍ଭ-ଅନ୍ତେ ନିତ୍ୟାରାଧନା। ଶେଷରେ ବିଦ୍ୟାଦାନ/ପୁସ୍ତକଦାନକୁ ଅକ୍ଷୟ ପୁଣ୍ୟ ବୋଲି ଉଚ୍ଚ କରି, ସରସ୍ୱତୀ-ବିଦ୍ୟାଦାନ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଏବଂ ପତ୍ର-ଅକ୍ଷର ପରିମାଣ ଅନୁସାରେ ପୁଣ୍ୟବୃଦ୍ଧି କୁହି, ରିତି, ମୂର୍ତ୍ତିଶାସ୍ତ୍ର ଓ ଗ୍ରନ୍ଥ ପରମ୍ପରାକୁ ଏକ ଧାର୍ମିକ ଅର୍ଥନୀତିରେ ଏକତ୍ର କରାଯାଇଛି।
Adhyaya 64
Chapter 64 — कूपादिप्रतिष्ठाकथनं (The Account of the Consecration of Wells and Other Water-Works)
ଭଗବାନ ଅଗ୍ନି ବଶିଷ୍ଠଙ୍କୁ କୂପ, ବାଉଡ଼ି/ସୋପାନକୂପ, ପୋଖରୀ ଓ ଜଳାଶୟ ଆଦିର ବରୁଣ-କେନ୍ଦ୍ରିତ ପ୍ରତିଷ୍ଠାବିଧି ଶିଖାନ୍ତି। ଜଳକୁ ହରି (ବିଷ୍ଣୁ), ସୋମ ଓ ବରୁଣଙ୍କ ଜୀବନ୍ତ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ଭାବେ ମନାଯାଇଛି। ଆରମ୍ଭରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ/ରୌପ୍ୟ/ମଣିମୟ ବରୁଣ ପ୍ରତିମା ଓ ତାହାର ଧ୍ୟାନଲକ୍ଷଣ—ଦ୍ୱିଭୁଜ, ହଂସାସନ, ଅଭୟମୁଦ୍ରା ଓ ନାଗପାଶ—ବର୍ଣ୍ଣିତ। ପରେ ମଣ୍ଡପ, ବେଦୀ, କୁଣ୍ଡ, ତୋରଣ ଓ ବାରୁଣ କୁମ୍ଭ ସହିତ ଆଚାର-ସ୍ଥାପତ୍ୟ ବିଧାନ ଆସେ। ତାପରେ ଅଷ୍ଟକୁମ୍ଭ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ଦିଗନୁସାରେ ଜଳସ୍ରୋତ—ସମୁଦ୍ର, ଗଙ୍ଗା, ବର୍ଷା, ପ୍ରସ୍ରବଣ/ଝରଣା, ନଦୀ, ଉଦ୍ଭିଦଜନ୍ୟ ଜଳ, ତୀର୍ଥଜଳ ଇତ୍ୟାଦି—ଅଭାବେ ବିକଳ୍ପ ନିୟମ ଓ ମନ୍ତ୍ରାଭିମନ୍ତ୍ରଣ କୁହାଯାଇଛି। ଶୋଧନ, ନେତ୍ରୋନ୍ମୀଳନ, ଅଭିଷେକ, ମଧୁପର୍କ-ବସ୍ତ୍ର-ପବିତ୍ର ଅର୍ପଣ, ଅଧିବାସ, ସଜୀବକରଣ; ସହିତ ହୋମକ୍ରମ, ଦଶଦିଗ ବଳି ଓ ଶାନ୍ତିତୋୟ। ଶେଷରେ ଜଳାଶୟ ମଧ୍ୟରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ମାପରେ ଯୂପ/ଚିହ୍ନ ସ୍ଥାପନ କରି ଜଗଚ୍ଛାନ୍ତି, ଦକ୍ଷିଣା, ଭୋଜନ ଏବଂ ନିରୋଧହୀନ ଜଳଦାନ-ଧର୍ମକୁ ମହାଯଜ୍ଞଠାରୁ ଅଧିକ ପୁଣ୍ୟଦାୟକ ବୋଲି ପ୍ରଶଂସା କରାଯାଇଛି।
Adhyaya 65
Chapter 65 — सभास्थापनकथनं (Account of Establishing an Assembly-hall)
ଭଗବାନ୍ ଅଗ୍ନି ସଭା-ସ୍ଥାପନ ଶିକ୍ଷାରେ ନିର୍ମାଣକୁ ଯାଗ-ବିଧିର ବୈଧତା ସହ ଯୋଡ଼ନ୍ତି—ଭୂମି ପରୀକ୍ଷା ପରେ ଯଜମାନ ପ୍ରଥମେ ବାସ୍ତୁ-ଯାଗ କରି ସ୍ଥଳକୁ ବିଶ୍ୱ-କ୍ରମ ସହ ସମନ୍ୱୟ କରିବା ଉଚିତ। ସଭାଗୃହ ଗାଁର ଚାରି ରାସ୍ତାର ସଙ୍ଗମସ୍ଥଳରେ କିମ୍ବା ଗାଁର ସୀମାନ୍ତରେ ହେବ; ନିର୍ଜନ ସ୍ଥାନରେ ନୁହେଁ—ଯାହାଦ୍ୱାରା ନାଗରିକ ଜୀବନ ସୁଲଭ ଓ ସୁରକ୍ଷିତ ରହେ। ସାମର୍ଥ୍ୟ ଅନୁସାରେ ନିର୍ମାଣ ଶ୍ରେୟ, କିନ୍ତୁ ସାମର୍ଥ୍ୟ ଛାଡ଼ି ଅଧିକ ବ୍ୟୟ ଦୋଷ; ଚତୁଃଶାଳା ଯୋଜନା ଦୋଷରହିତ, ତ୍ରିଶାଳା/ଦ୍ୱିଶାଳା/ଏକଶାଳା ବିକଳ୍ପ ଦିଗ-ସତର୍କତା ସହ ସର୍ତ୍ତସାପେକ୍ଷ। ‘କରରାଶି’ ଗଣନା, ଆଠ ଭାଗରେ ବିଭାଜନ, ଗର୍ଗଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା, ଏବଂ ଧ୍ୱଜ, ଧୂଆଁ, ସିଂହ ଆଦି ଶକୁନର ଦିଗଭିତ୍ତିକ ବିଚାର ମଧ୍ୟ ଦିଆଯାଇଛି। ଶେଷରେ ଗୃହବାସ ପାଇଁ ସମୁଦାୟ ଅନୁମତି, ପ୍ରଭାତ ଔଷଧି-ସ୍ନାନ ଶୁଦ୍ଧି, ବ୍ରାହ୍ମଣଭୋଜନ, ମଙ୍ଗଳ ଅଳଙ୍କାର, ଏବଂ ନନ୍ଦା, ବାଶିଷ୍ଠୀ, ଜୟା, ପୂର୍ଣ୍ଣା, ଭଦ୍ରା, କାଶ୍ୟପୀ, ଭାର୍ଗବୀ, ଇଷ୍ଟକାଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ କରୁଥିବା ସମୃଦ୍ଧି-ମନ୍ତ୍ର—ଧନ-ଜନ-ପଶୁବୃଦ୍ଧି ଓ ଗୃହ ଏବଂ ପବିତ୍ର ଇଟର ସଫଳ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କାମନା କରେ।
Adhyaya 66
Chapter 66: साधारणप्रतिष्ठाविधानम् (The Procedure for General Consecration)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଭଗବାନ ଅଗ୍ନି ସମସ୍ତ ଦେବତା ଓ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାପନା ପାଇଁ ଲାଗୁ ହେବା ଏକ ମାନକ (ସାଧାରଣ) ପ୍ରତିଷ୍ଠା-ବିଧାନ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି—ଏକକ ସ୍ଥାପନାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ବାସୁଦେବ ମଡେଲ୍ ଅନୁସାରେ ସମୂହ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ। ପ୍ରଥମେ ଆଦିତ୍ୟ, ବସୁ, ରୁଦ୍ର, ସାଧ୍ୟ, ବିଶ୍ୱେଦେବ, ଅଶ୍ୱିନ ଓ ଋଷିମାନଙ୍କ ଆହ୍ୱାନ-କ୍ରମ। ପରେ ମନ୍ତ୍ର-ରଚନାରେ ଦେବନାମକୁ ମାତ୍ରା/ଦୀର୍ଘ ଅଂଶ ଭାଗ କରି ବୀଜ ନିର୍ମାଣ କରି, ତାହାରେ ବିନ୍ଦୁ, ପ୍ରଣବ (ଓଁ) ଓ ‘ନମଃ’ ଯୋଗ କରାଯାଏ। ମାସିକ ଦ୍ୱାଦଶୀ ଉପବାସ, ଆଧାର-ପୀଠ ଓ କଳଶ ସ୍ଥାପନ, କପିଳା ଗାଈର ଦୁଧରେ ଯବ-ଚରୁ ପାକ କରି ‘ତଦ୍ ବିଷ୍ଣୋଃ’ ଜପ, ଓଁ ଦ୍ୱାରା ଅଭିଷେକ। ବ୍ୟାହୃତି, ଗାୟତ୍ରୀ ସହ ହୋମ-ଚକ୍ର; ସୂର୍ଯ୍ୟ, ପ୍ରଜାପତି, ଅନ୍ତରିକ୍ଷ, ଦ୍ୟୌଃ, ବ୍ରହ୍ମା, ପୃଥିବୀ, ସୋମ, ଇନ୍ଦ୍ର ଆଦିଙ୍କୁ ହବି। ପରେ ଗ୍ରହ, ଲୋକପାଳ, ପର୍ବତ, ନଦୀ, ସମୁଦ୍ରାଦି ଶକ୍ତିଙ୍କ ପୂଜା, ପୂର୍ଣ୍ଣାହୁତି, ବ୍ରତ-ମୋଚନ, ଦକ୍ଷିଣା, ବ୍ରାହ୍ମଣ-ଭୋଜନ ଓ ମଠ, ପ୍ରପା, ଘର, ରାସ୍ତା/ସେତୁ-ଦାନର ସ୍ୱର୍ଗଫଳ—ବାସ୍ତୁ, କ୍ରିୟା ଓ ସାମାଜିକ ଧର୍ମର ସମନ୍ୱୟ ଦେଖାଏ।
Adhyaya 67
Jīrṇoddhāra-vidhāna (Procedure for Renovation / Replacement of Dilapidated Installations)
ପୂର୍ବରୁ ସାମୂହିକ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଆଲୋଚନାର ପରେ ଭଗବାନ ଅଗ୍ନି ବସିଷ୍ଠ ଋଷିଙ୍କୁ ଜୀର୍ଣୋଦ୍ଧାର-ବିଧାନ କହନ୍ତି—ଜୀର୍ଣ, ଦୋଷଯୁକ୍ତ କିମ୍ବା ଭଙ୍ଗା ପବିତ୍ର ପ୍ରତିଷ୍ଠାକୁ କିପରି ଠିକ୍ ଭାବେ ସମ୍ଭାଳିବା। ଅଲଙ୍କୃତ ପ୍ରତିମାକୁ ସ୍ନାନ କରାଇ ଯଦି ସ୍ଥିର ଓ ସେବାଯୋଗ୍ୟ ଥାଏ ତେବେ ରଖିବା, ଅତ୍ୟଧିକ କ୍ଷୟ ହେଲେ ତ୍ୟାଗ କରିବା। ପ୍ରତିସ୍ଥାପନ ଦରକାର ହେଲେ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ପୂର୍ବବତ୍ ନୂତନ ପ୍ରତିମା ସ୍ଥାପନ କରି ସଂହାର-ବିଧିରେ ପୁରୁଣା ରୂପରୁ ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡ଼ିକୁ ପ୍ରତ୍ୟାହାର କରି ମୂଳରେ ଲୀନ କରନ୍ତି। ଦ୍ରବ୍ୟଭେଦେ ବିସର୍ଜନ—କାଠର ରୂପ ଚିରି ଅଗ୍ନିରେ ଦହନ, ପାଥର ରୂପ ଜଳରେ ନିକ୍ଷେପ, ଧାତୁ/ରତ୍ନ ରୂପ ବସ୍ତ୍ରରେ ଢାକି ଯାନରେ ସମ୍ମାନରେ ନେବା। ଶେଷରେ ନାରସିଂହ-ମନ୍ତ୍ର ହୋମ, ଜଳାର୍ପଣରେ ବାଦ୍ୟ, ଗୁରୁଙ୍କୁ ଦକ୍ଷିଣା; ମାପ ଓ ସାମଗ୍ରୀ ସେହି ଦିନେ ନିଶ୍ଚିତ କରିବାକୁ କୁହାଯାଇଛି। କୂପ, ପୋଖରୀ, ତାଳାବ ଭଳି ସାର୍ବଜନୀନ ଜଳସଂରଚନାର ଜୀର୍ଣୋଦ୍ଧାର ମହାପୁଣ୍ୟଦାୟକ ବୋଲି ବିଶେଷ କଥା ଅଛି।
Adhyaya 68
Chapter 68 — यात्रोत्सवविधिकथनं (Account of the Procedure for the Processional Festival / Yātrā-Utsava Vidhi)
ଭଗବାନ ଅଗ୍ନି ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ କହନ୍ତି—ଉତ୍ସବ ବିନା ଦେବତାଙ୍କ ପ୍ରତିଷ୍ଠା (ପ୍ରତିଷ୍ଠା) ଅପୂର୍ଣ୍ଣ; ତେଣୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ପରେ ଶୀଘ୍ର ଯାତ୍ରୋତ୍ସବ କରିବା ଉଚିତ—ଏକ, ତିନି କିମ୍ବା ଆଠ ରାତି, ଏବଂ ଅୟନାନ୍ତ, ବିଷୁବ ଆଦି କାଳସନ୍ଧିରେ ମଧ୍ୟ। ପ୍ରଥମେ ମଙ୍ଗଳ ପୂର୍ବକର୍ମ—ଧାନ୍ୟ ଓ ଡାଲି ଦ୍ୱାରା ଯୋଗ୍ୟ ପାତ୍ରରେ ଅଙ୍କୁରାରୋପଣ, ଦିଗ୍ବଳି, ଏବଂ ଦୀପ ସହିତ ରାତିରେ ନଗର ପରିକ୍ରମା; ଏହାରେ ମନ୍ଦିରର ପବିତ୍ରତା ନଗର ଅଞ୍ଚଳକୁ ବିସ୍ତାରିତ ହୁଏ। ପରେ ଗୁରୁ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା ଆରମ୍ଭ ପାଇଁ ଦେବତାଙ୍କ ଅନୁମତି ମାଗନ୍ତି; ଚାରିସ୍ତମ୍ଭ ମଣ୍ଡପରେ ସ୍ୱସ୍ତିକ ଉପରେ ବିଗ୍ରହ ରଖି ଅଧିବାସନ କରନ୍ତି, ଏବଂ ରାତିଭରି ଘୃତାଭିଷେକଧାରା, ନୀରାଜନ, ସଙ୍ଗୀତ, ପୂଜା, ପବିତ୍ର ଚୂର୍ଣ୍ଣର ମୁକୁଟାର୍ପଣ ଆଦି ସେବା ହୁଏ। ଉତ୍ସବମୂର୍ତ୍ତିକୁ ରଥରେ ବସାଇ ରାଜଚିହ୍ନ ସହ ଶୋଭାଯାତ୍ରା କରାଯାଏ; ପ୍ରସ୍ତୁତ ବେଦୀରେ ସ୍ଥାପନ କରି ହୋମ ହୁଏ ଓ ବୈଦିକ ଜଳମନ୍ତ୍ରରେ ତୀର୍ଥ ଆହ୍ୱାନ କରାଯାଏ। ଅଘାମର୍ଷଣ-ଶୁଦ୍ଧି ଓ ସ୍ନାନ ପରେ ଦେବସନ୍ନିଧି ପୁନଃ ମନ୍ଦିରକୁ ଫେରେ; ସଠିକ୍ ଉତ୍ସବ କରାଇଥିବା ଗୁରୁ ଭୁକ୍ତି ଓ ମୁକ୍ତିଦାତା ବୋଲି ପ୍ରଶଂସିତ।
Adhyaya 69
Chapter 69 — स्नानविधानम् (Rules for Ritual Bathing / Snapanotsava-vidhi)
ଭଗବାନ୍ ଅଗ୍ନି ସ୍ନପନୋତ୍ସବ-ବିଧି କହନ୍ତି—ମନ୍ଦିର ସମ୍ମୁଖରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଓ ଉତ୍ସବ-ଚକ୍ରର ଅଂଶ ଭାବେ ହେଉଥିବା ଭବ୍ୟ ସ୍ନାନ-ଉତ୍ସବ। ପ୍ରଥମେ ଧ୍ୟାନ, ଅର୍ଚ୍ଚନା ଓ ହରିଙ୍କ ପାଇଁ ହୋମ କରି ପୂର୍ଣ୍ଣାହୁତି ଦିଆଯାଏ। ମଣ୍ଡପରେ ମଣ୍ଡଳ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରି ସୂତ୍ରମାଳାରେ ସଂସ୍କୃତ କଳଶ ସ୍ଥାପନ; ଚତୁରସ୍ର ଆବରଣକୁ ରୁଦ୍ର-ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରି ଦିଗନୁସାରେ ଧାନ୍ୟ-ବୀଜ, ତୀର୍ଥଜଳ, ଫଳ-ପୁଷ୍ପ, ଔଷଧି, ସୁଗନ୍ଧ ଓ ରତ୍ନ/ଖନିଜ ଦ୍ରବ୍ୟ ରଖାଯାଏ। ମଧ୍ୟରେ ବିଶେଷ କଳଶ—ଘୃତ (ଇନ୍ଦ୍ର-ସମୂହ), ମଧୁ (ଆଗ୍ନେୟ-ସମୂହ), ତିଳତେଲ (ଯାମ୍ୟ/ଦକ୍ଷିଣ), କ୍ଷୀର (ନୈଋତ୍ୟ/ଦକ୍ଷିଣ-ପଶ୍ଚିମ), ଦଧି (ସୌମ୍ୟ/ପୂର୍ବ)—ଏଭଳି ନବକ-ଆଧାରିତ ବିନ୍ୟାସ। କଷାୟ, ମୃତ୍ତିକା ଓ ଶଙ୍ଖନାଦାଦି ମଙ୍ଗଳଧ୍ୱନି ସ୍ନାନକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ କରେ। ମୂଳମନ୍ତ୍ରରେ ସ୍ନପନ ପରେ ଅଗ୍ନିପୂଜା, ସର୍ବଭୂତ-ବଳି, ଭୋଜନଦାନ ଓ ଦକ୍ଷିଣା; ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସ୍ନପନୋତ୍ସବରେ 1008 କଳଶ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ହୋଇପାରେ। ଗୌରୀ–ଲକ୍ଷ୍ମୀ ବିବାହ ଆଦି ଅନ୍ୟ ଉତ୍ସବର ପୂର୍ବକର୍ମ ଭାବେ ଏହା ପ୍ରତିଷ୍ଠା-ଶୁଦ୍ଧି ସହ ଯୋଡ଼ାଯାଇଛି।
Adhyaya 70
Chapter 70 — वृक्षादिप्रतिष्ठाकथनम् (Consecration of Trees and Related Objects)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଭଗବାନ ବୃକ୍ଷ/ବନସ୍ପତି ଓ ଉଦ୍ୟାନ-ପ୍ରଦେଶର ପ୍ରତିଷ୍ଠା-ବିଧିକୁ କ୍ରମବଦ୍ଧ ଭାବେ ଶିଖାନ୍ତି ଏବଂ ଜୀବନ୍ତ ଉଦ୍ଭିଦର ପବିତ୍ରୀକରଣରେ ଭୁକ୍ତି ଓ ମୁକ୍ତି—ଦୁହେଁ ମିଳେ ବୋଲି ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରନ୍ତି। ଆରମ୍ଭରେ ଔଷଧିମିଶ୍ରିତ ଜଳରେ ଅଭ୍ୟଙ୍ଗ, ମାଳା ଓ ବସ୍ତ୍ରାବରଣରେ ଅଳଙ୍କାର, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ସୂଚୀଦ୍ୱାରା ପ୍ରତୀକାତ୍ମକ କର୍ଣ୍ଣବେଧ ଏବଂ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଉପକରଣରେ ଅଞ୍ଜନଲେପନ କରାଯାଏ। ବେଦୀରେ ସାତ ଫଳର ଅଧିବାସ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଘଟ ପାଇଁ ବଳି, ଇନ୍ଦ୍ରାଦି ଦେବତାଙ୍କ ଅଧିବାସ ଓ ବନସ୍ପତି ପାଇଁ ହୋମ ହୁଏ। ବିଶେଷ କ୍ରିୟାରେ ବୃକ୍ଷମଧ୍ୟରୁ ଗୋବିମୋଚନ କରି, ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅଭିଷେକ-ମନ୍ତ୍ରରେ ଅଭିଷେକ କରାଯାଏ। ଋଗ୍/ଯଜୁଃ/ସାମ ମନ୍ତ୍ର, ବରୁଣ-ମନ୍ତ୍ର, ମଙ୍ଗଳଧ୍ୱନି ଓ କାଠ ବେଦିକାରେ ସଜାଇଥିବା କୁମ୍ଭମାନଙ୍କ ସହ ସ୍ନାପନ ହୁଏ। ଯଜମାନ ସହାୟ, ଦକ୍ଷିଣା (ଗାଈ, ଭୂମି, ଆଭୂଷଣ, ବସ୍ତ୍ର), ଚାରି ଦିନ ଦୁଧାଧାରିତ ଆହାର, ତିଳ ଓ ପଲାଶ ସମିଧାରେ ହୋମ, ଆଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଦ୍ୱିଗୁଣ ଦକ୍ଷିଣା—ଏହି ସବୁ କହି ଶେଷରେ ବୃକ୍ଷବାଟିକା-ପ୍ରତିଷ୍ଠାକୁ ପାପନାଶିନୀ ଓ ସିଦ୍ଧିଦାୟିନୀ ବୋଲି ଉପସଂହାର କରି ହରିଙ୍କ ପରିକର ପ୍ରତିଷ୍ଠାଦିକୁ ଅଗ୍ରସର କରାଯାଏ।
Adhyaya 71
Gaṇeśa-pūjā-vidhiḥ (The Procedure for Worship of Gaṇeśa)
ବାସ୍ତୁ-ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଓ ଈଶାନ-କଳ୍ପ ପରିପ୍ରେକ୍ଷିତରେ, ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ କ୍ରିୟା ଆରମ୍ଭ ପୂର୍ବରୁ ନିର୍ବିଘ୍ନତା ପାଇଁ ଈଶ୍ୱର ଗଣେଶ-ପୂଜାବିଧି ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ଆରମ୍ଭରେ ମନ୍ତ୍ର-ନ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ଗଣପତିଙ୍କ ବିଶେଷଣଗୁଡ଼ିକୁ ହୃଦୟ, ଶିର, ଶିଖା, ବର୍ମ, ନେତ୍ର, ଅସ୍ତ୍ର ସ୍ଥାନରେ ବିନ୍ୟାସ କରି ସାଧକଦେହକୁ ପବିତ୍ର କର୍ମସାଧନ କରାଯାଏ। ପରେ ମଣ୍ଡଳ-କେନ୍ଦ୍ରିତ ପୂଜାକ୍ରମରେ ଗଣ, ଗୁରୁ ଓ ପାଦୁକା, ଶକ୍ତି ଓ ଅନନ୍ତ, ଧର୍ମ, ଏବଂ ଯନ୍ତ୍ରର ସ୍ତରଗୁଡ଼ିକ (ମୁଖ୍ୟ ‘ଅସ୍ଥି-ଚକ୍ର’ ଓ ଉପର/ତଳ ଆବରଣ) ସମ୍ମିଳିତ ହୋଇ ପରମ୍ପରା, ଶକ୍ତି, ବିଶ୍ୱାଧାର ଓ ନିୟମକୁ ଏକତ୍ର କରେ। ପଦ୍ମକର୍ଣ୍ଣିକା-ବୀଜା, ଜ୍ୱାଲିନୀ, ନନ୍ଦୟା, ସୂର୍ଯ୍ୟେଶା, କାମରୂପା, ଉଦୟା, କାମବର୍ତ୍ତିନୀ ଆଦି ଦେବୀରୂପ ଆହ୍ୱାନ, ପାଠଭେଦ ସୂଚନା ଓ ବୀଜଧ୍ୱନିର ତତ୍ତ୍ୱ-କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ବନ୍ଧ ସଂକ୍ଷେପରେ ଦିଆଯାଇଛି। ଶେଷରେ ଗଣପତି ଗାୟତ୍ରୀ ଓ ନାମାବଳୀ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କୁ ବିଘ୍ନନାଶକ ଭାବେ ସ୍ମରଣ କରି ପ୍ରତିଷ୍ଠାସିଦ୍ଧି ଓ ଧର୍ମସାଧନର ସଫଳତା ପ୍ରତିପାଦିତ।
Adhyaya 72
Chapter 72 — स्नानविशेषादिकथनम् (Special Rules of Bathing, Mantra-Purification, and Sandhyā)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ବାସ୍ତୁ-ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଓ ଈଶାନ-କଳ୍ପ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ପୂଜା-ପ୍ରତିଷ୍ଠାର ମୂଳ ଆଧାର ଭାବେ ଶୌଚ-ଶୁଦ୍ଧି ବିଧି ସଂଗ୍ରହିତ। ଭଗବାନ୍ ସ୍କନ୍ଦଙ୍କୁ ନିତ୍ୟ ଓ ନୈମିତ୍ତିକ ସ୍ନାନ କହନ୍ତି—ମୃଦ୍/ମାଟି ଗ୍ରହଣ ଓ ଅସ୍ତ୍ର-ମନ୍ତ୍ରରେ ଶୋଧନ, କୁଶ-ବିଭାଗରେ ଦେହ ପ୍ରକ୍ଷାଳନ, ପ୍ରାଣାୟାମ ଓ ନିମଜ୍ଜନ, ହୃଦ୍ୟାସ୍ତ୍ର ସ୍ମରଣ, ସ୍ନାନୋତ୍ତର ଶୁଦ୍ଧି; ପରେ ଅସ୍ତ୍ର-ସନ୍ଧ୍ୟା ଓ ବିଧି-ସ୍ନାନ। ତାପରେ ମୁଦ୍ରା-ନିୟନ୍ତ୍ରିତ କ୍ରିୟା (ଅଙ୍କୁଶ, ସଂହାର), ଦିଗକୁ ମନ୍ତ୍ର-ପ୍ରକ୍ଷେପ, ଶିବକେନ୍ଦ୍ରିତ ଶୀତଳ-ମଙ୍ଗଳ ଜପକୁ ଶିରରୁ ପାଦ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଲାଗୁ କରିବା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ-ରନ୍ଧ୍ରର ‘ସମ୍ମୁଖୀକରଣ’ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଆଗ୍ନେୟ, ମାହେନ୍ଦ୍ର, ମନ୍ତ୍ର-ସ୍ନାନ, ମାନସ-ସ୍ନାନ ଆଦି ବିଶେଷ ସ୍ନାନ ଓ ନିଦ୍ରା/ଭୋଜନ/ସ୍ପର୍ଶ ପରେ ଶୁଦ୍ଧି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି। ପରେ ସନ୍ଧ୍ୟା-ବିଧି—ଆଚମନ, ପ୍ରାଣାୟାମ, ମାନସ ଜପ, ପ୍ରାତଃ/ମଧ୍ୟାହ୍ନ/ସାୟଂ ଦେବତା-ଧ୍ୟାନ, ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ପାଇଁ ଚତୁର୍ଥ ‘ସାକ୍ଷୀ’ ସନ୍ଧ୍ୟା ଓ ଗୁହ୍ୟ ଅନ୍ତଃସନ୍ଧ୍ୟା। ଶେଷରେ ହସ୍ତ-ତୀର୍ଥ, ମାର୍ଜନ, ଅଘମର୍ଷଣ, ଅର୍ଘ୍ୟ, ଗାୟତ୍ରୀ-ଜପ ଓ ଦେବ-ଋଷି-ପିତୃ-ଦିଗ-ରକ୍ଷକଙ୍କୁ କ୍ରମବଦ୍ଧ ତର୍ପଣ—ଏହା ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଓ ଈଶାନୋପାସନାର ସଫଳତା ପାଇଁ ଶୁଦ୍ଧିକୁ ଦ୍ୱାର ଭାବେ ସ୍ଥାପନ କରେ।
Adhyaya 73
अध्याय ७३: सूर्यपूजाविधिः (Sūrya-pūjā-vidhi — The Procedure for Sun-Worship)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଈଶାନ-କଳ୍ପ ଶୈଳୀରେ ସୁସଂଗଠିତ ସୂର୍ଯ୍ୟ-ଉପାସନା ବର୍ଣ୍ଣିତ—ନ୍ୟାସ, ବୀଜମନ୍ତ୍ର-ବିନ୍ୟାସ, ମୁଦ୍ରାକର୍ମ ଓ ରକ୍ଷା/ଅବଗୁଣ୍ଠନ ମୁଖ୍ୟ। କର ଓ ଅଙ୍ଗନ୍ୟାସ କରି “ମୁଁ ତେଜୋମୟ ସୂର୍ଯ୍ୟ” ଭାବନାରେ ଆରମ୍ଭ କରାଯାଇ ପ୍ରଧାନ ଅର୍ପଣ ଭାବେ ଅର୍ଘ୍ୟଦାନ ହୁଏ। ଲାଲ ଚିହ୍ନ/ରେଖାମଣ୍ଡଳ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରି ତାହାକୁ ପୂଜାକେନ୍ଦ୍ର ମାନି ପୂଜା, ଦ୍ରବ୍ୟ ପ୍ରୋକ୍ଷଣ ଓ ପୂର୍ବମୁଖୀ ଆରାଧନା କରାଯାଏ। ସ୍ଥାନରକ୍ଷାରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସ୍ଥାନରେ ଗଣେଶପୂଜା, ଅଗ୍ନିରେ ଗୁରୁପୂଜା, ଏବଂ ମଧ୍ୟ ପୀଠ/ଆସନରେ ସୂର୍ଯ୍ୟରୂପ ସ୍ଥାପନ ରହେ। ପଦ୍ମମଣ୍ଡଳରେ ରାଂ, ରୀଂ, ରଂ, ରୂଂ, ରେଂ, ରୈଂ, ରୋଂ, ରୌଂ ଆଦି ସୌର ବୀଜ ଓ ଶକ୍ତି ବିନ୍ୟାସ କରି ଷଡକ୍ଷର ସୂର୍ଯ୍ୟରୂପକୁ ଅର୍କାସନରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରାଯାଏ। “ହ୍ରାଂ ହ୍ରୀଂ ସଃ” ଆଦି ଆହ୍ୱାନମନ୍ତ୍ର ସହ ବିମ୍ବ-ପଦ୍ମ-ବିଲ୍ୱ ମୁଦ୍ରା, ହୃଦୟ-ଶିର-ଶିଖା-କବଚ-ନେତ୍ର-ଅସ୍ତ୍ର ଅଙ୍ଗନ୍ୟାସ ଦିକ୍ବିନ୍ୟାସ ସହ କରାଯାଏ। ସୋମ, ବୁଧ, ବୃହସ୍ପତି, ଶୁକ୍ର ସହ ମଙ୍ଗଳ, ଶନି, ରାହୁ, କେତୁଙ୍କ ବୀଜପୂଜା ଦ୍ୱାରା ଗ୍ରହପ୍ରଣାମ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ। ଶେଷରେ ଜପ, ଅର୍ଘ୍ୟ, ସ୍ତୁତି, କ୍ଷମାଯାଚନା, ସଂହାରିଣୀ ଉପସଂସ୍କୃତିରେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ସଂହାର; ରବିଦ୍ୱାରା ଜପ-ଧ୍ୟାନ-ହୋମ ସିଦ୍ଧ ହୁଏ ବୋଲି ଫଳଶ୍ରୁତି।
Adhyaya 75
Agnisthāpana-vidhi (Procedure for Establishing the Sacred Fire) and Protective Īśāna-kalpa Homa Sequences
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଯଜ୍ଞ-ପରିସର ମଧ୍ୟରେ ଯାଗାଗ୍ନି ସ୍ଥାପନ ଓ ପ୍ରବୋଧନର କ୍ରମବଦ୍ଧ ପ୍ରୟୋଗ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ଅର୍ଘ୍ୟପାତ୍ର ନେଇ ଅଗ୍ନ୍ୟାଗାରକୁ ଯାଇ, ଉତ୍ତରାଭିମୁଖ କୁଣ୍ଡ ନିରୀକ୍ଷଣ କରି ପ୍ରୋକ୍ଷଣ, କୁଶ-ତାଡନ, ଅସ୍ତ୍ରମନ୍ତ୍ର ଓ ବର୍ମ/କବଚ ଦ୍ୱାରା ରକ୍ଷା ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି। କୁଣ୍ଡର ଖନନ, ମଳ ଅପସାରଣ, ପୂରଣ, ସମତଳୀକରଣ, ଲେପନ ଓ ରେଖାଙ୍କନ ହୁଏ; ଅନ୍ତର୍ଗତ ନ୍ୟାସ, ବୀଜଧ୍ୟାନ ଏବଂ ବାଗୀଶ୍ୱରୀ ଓ ଈଶାଙ୍କ ଆହ୍ୱାନ ହୁଏ। ନିତ୍ୟାଗ୍ନିରୁ ଅଗ୍ନି ଆଣି ସଂସ୍କାର-ଶୋଧନ କରି ଅନଲତ୍ରୟ ରୂପେ ଏକୀକୃତ କରାଯାଇ, ଧେନୁମୁଦ୍ରା ଓ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣାରେ ମୁଦ୍ରିତ କରାଯାଏ। ପରେ ଗର୍ଭାଧାନ, ପୁଂସବନ, ସୀମନ୍ତୋନ୍ନୟନ, ଜାତକର୍ମ ଭଳି ଗୃହ୍ୟସଂସ୍କାର ପାଇଁ ବିଶେଷ ଆହୁତି, ପଞ୍ଚବ୍ରହ୍ମ (ସଦ୍ୟୋଜାତ–ଈଶାନ) କ୍ରମ, ବକ୍ତ୍ର-ଉଦ୍ଘାଟନ ଓ ବକ୍ତ୍ର-ଏକୀକରଣ (ପଞ୍ଚବକ୍ତ୍ର ଏକତା) ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି। ଶେଷରେ ହୋମ ବ୍ୟବସ୍ଥା, ଯାଗାଗ୍ନି–ଶିବ ନାଡୀ-ସମନ୍ୱୟ, ଏବଂ ରୁଦ୍ର, ମାତୃକା, ଗଣ, ଯକ୍ଷ, ନାଗ, ଗ୍ରହ, ରାକ୍ଷସ, କ୍ଷେତ୍ରପାଳ ଆଦିଙ୍କୁ ଅନ୍ତର୍ବଳି-ବହିର୍ବଳି ଦେଇ ସଂହାରମୁଦ୍ରାରେ ପ୍ରତ୍ୟାହାର, କ୍ଷମାପ୍ରାର୍ଥନା ସହ ସମାପ୍ତି କୁହାଯାଇଛି।
Adhyaya 76
Chapter 76 — चण्डपूजाकथनम् (Narration of the Worship of Caṇḍa/Caṇḍeśa)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଈଶାନ-କଲ୍ପାନୁସାରେ ଶୈବ-ଆଗମିକ ପରିପ୍ରେକ୍ଷ୍ୟରେ ଚଣ୍ଡ/ଚଣ୍ଡେଶଙ୍କ ପୂଜାକ୍ରମ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ସାଧକ ଶିବଙ୍କୁ ସମୀପ ହୋଇ ପୂଜା ଓ ହୋମ କରି କର୍ମଫଳ ସ୍ୱୀକାର ପାଇଁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରେ। ଉଦ୍ଭବ ମୁଦ୍ରାରେ ଅର୍ଘ୍ୟଦାନ, ହୃଦ୍-ବୀଜକୁ ମୂଳମନ୍ତ୍ର ପୂର୍ବେ ରଖିବା ମନ୍ତ୍ରକ୍ରମ, ସ୍ତୁତି-ପ୍ରଣାମ, ଏବଂ ପିଠି ଫେରାଇ କ୍ଷମାଯାଚନା ସହ ବିଶେଷ ଅର୍ଘ୍ୟ—ବିନୟ ଓ ଦୋଷସ୍ୱୀକାରର ଚିହ୍ନ—ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି। ପରେ ନାରାଚ ମୁଦ୍ରା ସହ ଫଟ୍-ଅନ୍ତ ଅସ୍ତ୍ରମନ୍ତ୍ରରେ ଅନ୍ତଃଶକ୍ତି ପ୍ରତ୍ୟାହାର, ମୂର୍ତ୍ତିମନ୍ତ୍ରରେ ଲିଙ୍ଗ ସଶକ୍ତିକରଣ କରାଯାଏ। ଚଣ୍ଡଙ୍କ ଆବାହନ, ହୃଦୟ-ଶିରଃ-ଶିଖା-କବଚ-ଅସ୍ତ୍ର ଅଙ୍ଗ/ନ୍ୟାସ ମନ୍ତ୍ର, ଧ୍ୟାନରେ ତାଙ୍କ ରୂପ—ରୁଦ୍ର-ଅଗ୍ନି ଉତ୍ପତ୍ତି, କୃଷ୍ଣବର୍ଣ୍ଣ, ତ୍ରିଶୂଳ-ଟଙ୍କଧାରୀ, ଜପମାଳା ଓ କମଣ୍ଡଲୁ—ବର୍ଣ୍ଣିତ। ମନ୍ତ୍ରପାଠର ପାଣ୍ଡୁଲିପି-ଭେଦ, ଜପ ପ୍ରମାଣ (ଅଙ୍ଗମାନଙ୍କ ଦଶମାଂଶ), କିଛି ଦ୍ରବ୍ୟଦାନ ନିଷେଧ, ଏବଂ ଶିବାଜ୍ଞାରେ ନିର୍ମାଲ୍ୟ ଓ ଭୁକ୍ତଶେଷ ଅର୍ପଣର ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ମିଳେ। ଶେଷରେ ସଂହାର ମୁଦ୍ରା-ସଂହାର ମନ୍ତ୍ରରେ ବିସର୍ଜନ, ଗୋମୟଜଳରେ ନିକ୍ଷେପସ୍ଥଳ ଶୁଦ୍ଧି, ଅବଶେଷ ନିକ୍ଷେପ, ଆଚମନ ଓ ଅବଶିଷ୍ଟ କ୍ରିୟା ଚାଲୁ ରଖିବା କଥା ଅଛି।
Adhyaya 77
Kapilādipūjāvidhāna — Procedure for Worship Beginning with Kapilā
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଈଶ୍ୱର ଗୃହ୍ୟ-କର୍ମର କ୍ରମ ଶିଖାନ୍ତି; ବାସ୍ତୁ-ପ୍ରତିଷ୍ଠାର ଭାବନାକୁ ଈଶାନ-କଳ୍ପର ଶୌଚ-ଶିଷ୍ଟାଚାର ସହ ଏକତ୍ର କରାଯାଇଛି। ଆରମ୍ଭରେ କପିଲା (ପବିତ୍ର ଗାଈ) ପୂଜା—ବିଶେଷ ମନ୍ତ୍ର ଓ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ/ସ୍ୱୀକାରୋକ୍ତି ବାକ୍ୟ ସହ—ତାକୁ ଜଗନ୍ମାତା ଓ ପାପହରିଣୀ ଭାବେ ସ୍ଥାପନ କରେ। ପରେ ମଧ୍ୟାହ୍ନରେ ଅଷ୍ଟପୁଷ୍ପିକା ବିଧିରେ ଶିବୋପାସନା (ପୀଠରୂପ ଓ ଶିବଙ୍ଗ/ତତ୍ତ୍ୱରୂପ) ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ। ପକ୍କା ଅନ୍ନକୁ ମୃତ୍ୟୁଞ୍ଜୟ ମନ୍ତ୍ରଜପ ଓ ଦର୍ଭ-ସଂସ୍କୃତ ଜଳ ପ୍ରୋକ୍ଷଣରେ ପବିତ୍ର କରାଯାଏ। କୂଲ୍ଲିକା-ହୋମରେ ନାଭି-ଅଗ୍ନି, ରେଚକ, ବହ୍ନି-ବୀଜ, ବର୍ଣ୍ଣ-ସ୍ଥାନ-ଗତି ଭଳି ଅନ୍ତର୍ଗତ ଅଗ୍ନି-ପ୍ରତୀକ; ଶେଷରେ ଆହୁତି, କ୍ଷମା, ବିସର୍ଜନ। ଗୃହ-ବାସ୍ତୁ-ବଳି ସ୍ଥାନ—ଦ୍ୱାର, ଉଖଳ-ମୁସଳ, ଝାଡୁ-ସ୍ଥାନ, ଶୟନକକ୍ଷ, ମଧ୍ୟସ୍ତମ୍ଭ—ଏବଂ ବିଘ୍ନରାଜ, କାମ, ସ୍କନ୍ଦ ଆଦି ଦେବତାଙ୍କ ନିଯୋଗ। ଶୁଦ୍ଧ ପାତ୍ର, ମୌନ ଭୋଜନ, ବର୍ଜନ, ପ୍ରାଣୋପଚାର, ଉପବାୟୁଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ, ଭୋଜନୋତ୍ତର ଆଚମନ; ପାଠଭେଦ ଟିପ୍ପଣୀ ପରମ୍ପରାକୁ ଜୀବନ୍ତ ରଖେ।
Adhyaya 78
Chapter 78 — पवित्रारोहणकथनं (Pavitrārohaṇa: Installing the Sanctifying Thread/Garland)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ପବିତ୍ରାରୋହଣ ବିଧିର ଆରମ୍ଭ ହୁଏ—ଏହା ଆଗମିକ ‘ପରିପୂରଣ’ କର୍ମ, ଯାହା ପୂଜା ଓ ପ୍ରତିଷ୍ଠାରେ ରହିଯାଇଥିବା ଲୋପ/ଅପୂର୍ଣ୍ଣତାକୁ ପୂରଣ କରେ। ଭଗବାନ ନିତ୍ୟ ଓ ନୈମିତ୍ତିକ—ଦୁଇ ପ୍ରକାର କହି ଆଷାଢ଼ରୁ ଭାଦ୍ରପଦ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶୁକ୍ଳ/କୃଷ୍ଣ ପକ୍ଷର ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ଓ ଅଷ୍ଟମୀ ତିଥି (ବା କାର୍ତ୍ତିକୀ ବ୍ରତ) ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କରନ୍ତି। ଯୁଗାନୁସାରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ-ରଜତ-ତାମ୍ର ଆଦି ଏବଂ କଳିଯୁଗରେ କପାସ/ରେଶମ/ପଦ୍ମତନ୍ତୁ ଆଦି ସାମଗ୍ରୀ; ପରେ ସୂତ୍ରସଂଖ୍ୟା, ଗଠିସଂଖ୍ୟା, ଅନ୍ତର, ଅଙ୍ଗୁଳ-ହସ୍ତ ପ୍ରମାଣ ଓ ଗ୍ରନ୍ଥିଭେଦ—ପ୍ରକୃତି, ପୌରୁଷୀ, ବୀରା, ଅପରାଜିତା, ଜୟା-ବିଜୟା ଇତ୍ୟାଦି ଶକ୍ତିନାମ ସହ—ବର୍ଣ୍ଣିତ। ତାପରେ ସ୍ଥାନଶୁଦ୍ଧି, ଦ୍ୱାର ଓ ଦ୍ୱାରପାଳ ପୂଜା (କଳା-ତତ୍ତ୍ୱ ସହ), ବାସ୍ତୁ ଓ ଭୂତଶୁଦ୍ଧି, କଳଶ/ବର୍ଧନୀ ପ୍ରତିଷ୍ଠା, ନିରନ୍ତର ମୂଳମନ୍ତ୍ରଜପ, ଅସ୍ତ୍ରରକ୍ଷା, ହୋମକ୍ରମ, ରୁଦ୍ର/କ୍ଷେତ୍ରପାଳ/ଦିକ୍ପାଳଙ୍କୁ ବଳିବିତରଣ ଓ ‘ବିଧିଛିଦ୍ର-ପୂରଣ’ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ। ଶେଷରେ ସର୍ବରକ୍ଷାର୍ଥେ ପବିତ୍ରକ ଅର୍ପଣ—ବିଶେଷତଃ ଶିବ, ଗୁରୁ ଓ ଶାସ୍ତ୍ର ପାଇଁ—ଏବଂ ନିୟତ ଜାଗରଣ, ଶୁଚିନିୟମ ଓ ଈଶସ୍ମରଣରେ ବିଶ୍ରାମ ଉପଦେଶ ମିଳେ।
Adhyaya 79
पवित्रारोहणविधिः (The Rite of Raising/Placing the Pavitra)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ବାସ୍ତୁ-ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଓ ଈଶାନ-କଳ୍ପରେ ପୂର୍ଣ୍ଣତା ଏବଂ ଦୋଷ-ପରିହାର ପାଇଁ ‘ପବିତ୍ରାରୋହଣ’—ପବିତ୍ର (ଶୁଦ୍ଧିକାରକ ମାଳା/ଡୋରି) ଉଠାଇ/ସ୍ଥାପନ କରିବାର ବିଧି—ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରାତଃସ୍ନାନ-ସନ୍ଧ୍ୟା କରି ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ ମଣ୍ଡପକୁ ପ୍ରବେଶ କରି ଈଶାନ କୋଣରେ ଶୁଚି ପାତ୍ରରେ ପବିତ୍ର ରଖନ୍ତି, ଆହ୍ୱାନିତ ଦେବତାଙ୍କୁ ବିସର୍ଜନ ନକରି। ପରେ ବିଧିବତ ଶୁଦ୍ଧି-ବିସର୍ଜନ ପରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ (ଭାନୁ/ଆଦିତ୍ୟ), ଦ୍ୱାରଦେବତା, ଦିକ୍ପାଳ, କୁମ୍ଭେଶ/ଈଶାନ, ଶିବ ଓ ଅଗ୍ନିଙ୍କ ନୈମିତ୍ତିକ ପୂଜା; ମନ୍ତ୍ର-ତର୍ପଣ, ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ-ହୋମ, ୧୦୮ ଆହୁତି ଓ ପୂର୍ଣ୍ଣାହୁତି କରାଯାଏ। ମନ୍ତ୍ର-କ୍ରିୟା-ଦ୍ରବ୍ୟର ନ୍ୟୁନତା ସ୍ୱୀକାର, ପୂର୍ଣ୍ଣତା ପ୍ରାର୍ଥନା ଏବଂ ‘ଗଙ୍ଗା-ଅବତାରକ’ ଅବତରଣ-ପ୍ରାର୍ଥନା ଦ୍ୱାରା ତ୍ରୁଟିଗୁଡ଼ିକୁ ଦୈବାଜ୍ଞାର ଏକ ସୂତ୍ରରେ ଏକତ୍ର କରାଯାଏ। ପରେ ବ୍ୟାହୃତି ଓ ଅଗ୍ନି/ସୋମ କ୍ରମ ସହ ଚତୁର୍ବିଧ ହୋମ, ପବିତ୍ର ସହ ଦିକ୍ପାଳାର୍ପଣ, ଗୁରୁପୂଜାକୁ ଶିବପୂଜା ଭାବେ ମାନ୍ୟ, ଦ୍ୱିଜଭୋଜନ, ନାଡ଼ୀ-ଯୋଗରେ ଅନ୍ତଃସଂହାର ସହ ବିସର୍ଜନ ଓ ଚଣ୍ଡେଶ୍ୱର ପୂଜା; ଦୂରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ପବିତ୍ରକର୍ମରେ ଗୁରୁ-ସନ୍ନିଧି ଆବଶ୍ୟକ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।
Adhyaya 80
दमनकारोहणविधिः (Dāmanaka-ārohaṇa-vidhi) — Procedure for Raising/Placing the Dāmanaka Garland
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ବାସ୍ତୁ-ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଆଚାରର ଅଂଶ ଭାବେ ଦମନକ (ମାଳା/ଅର୍ପଣ) ପାଇଁ ଈଶାନ-ମୁଖୀ ବିଧିକ୍ରମ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କରାଯାଇଛି। ହରଙ୍କ କ୍ରୋଧରୁ ଜନ୍ମିତ ଭୈରବ ଦେବମାନଙ୍କୁ ଦମନ କରନ୍ତି, ଏବଂ ଶିବବଚନରେ ଏହି ପୂଜାର ଅବ୍ୟର୍ଥ ଫଳ ସ୍ଥାପିତ ହୁଏ—ଏହି ପୌରାଣିକ ଅଧିକାର ଦିଆଯାଇଛି। ସାଧକ ଶୁଭ ତିଥି (ସପ୍ତମୀ କିମ୍ବା ତ୍ରୟୋଦଶୀ) ଚୟନ କରି, ଶୈବ ଉଚ୍ଚାରଣରେ ପବିତ୍ର ବୃକ୍ଷକୁ ପୂଜି ‘ଜାଗ୍ରତ’ କରି, ଆବାହନ କରି, ଅପରାହ୍ନରେ ଅଧିବାସନ କରିବେ। ପରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଶଙ୍କର ଓ ପାବକ (ଅଗ୍ନି) ପୂଜା କରି, ମୂଳ, ଶିର, କାଣ୍ଡ, ପତ୍ର, ପୁଷ୍ପ, ଫଳ ଆଦିକୁ ଦେବତାଙ୍କ ଚାରିପାଖରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଦିଗରେ ସ୍ଥାପନ କରାଯାଏ; ବିଶେଷତଃ ଈଶାନ (ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବ) ଦିଗରେ ଶିବପୂଜାକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଆଯାଇଛି। ପ୍ରାତଃସ୍ନାନ ପରେ ଜଗନ୍ନାଥ ପୂଜା, ଦମନକ ଅର୍ପଣ, ଅଞ୍ଜଳି ସହ ମନ୍ତ୍ରଜପ (ଆତ୍ମବିଦ୍ୟା, ଶିବାତ୍ମ ଓ ମୂଳରୁ ଈଶ୍ୱରାନ୍ତ ମନ୍ତ୍ର) ଏବଂ ଶେଷରେ ନ୍ୟୁନାଧିକ ଦୋଷଶାନ୍ତି ପ୍ରାର୍ଥନା ସହ ଚୈତ୍ରମାସ ପୁଣ୍ୟରେ ସ୍ୱର୍ଗପ୍ରାପ୍ତି ଫଳ କୁହାଯାଇଛି।
Adhyaya 81
Chapter 81 — समयदीक्षाविधानम् (Procedure for Samaya Initiation)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସମୟ-ଦୀକ୍ଷାବିଧାନ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ସମୟଦୀକ୍ଷା ଶିଷ୍ୟରେ ଜ୍ଞାନ ଜନ୍ମାଏ ଏବଂ ମଳ ଓ ମାୟାର ବନ୍ଧନ ଛେଦି ଭୁକ୍ତି ଓ ମୁକ୍ତି—ଦୁହିଁର ସାଧନ ହୁଏ। କଳା-ଭେଦ ଅନୁସାରେ ଦେହାବସ୍ଥା (ପ୍ରଳୟ-ଆକଳ; ସକଳ) ବିଭାଜିତ ହୋଇଛି; ଦୀକ୍ଷାକୁ ନିରାଧାରା (ତୀବ୍ର ଶକ୍ତିନିପାତଜନ୍ୟ) ଓ ସାଧାରା (ବିଧି-ଆଧାରିତ) ଭାବେ, ପୁନଃ ସମୟାଚାର ଓ ଯୋଗ୍ୟତା ଅନୁଯାୟୀ ସବୀଜା/ନିର୍ବୀଜା ଭେଦରେ ନିରୂପଣ କରାଯାଇଛି। ପରେ ଶୈବ-ଆଗମିକ କ୍ରମ—ବିଘ୍ନନାଶ, ଭୂତଶୁଦ୍ଧି, ବିଶେଷ ଅର୍ଘ୍ୟ, ପଞ୍ଚଗବ୍ୟ, ଅସ୍ତ୍ର-କବଚ ପ୍ରୟୋଗ, ସୃଷ୍ଟ୍ୟାଦି/ତାଦାତ୍ମ୍ୟ ନ୍ୟାସ, ଏବଂ ଶେଷରେ ‘ଶିବୋऽହମ୍’ ନିଶ୍ଚୟ—ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଶିବଙ୍କ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ମଣ୍ଡଳ, କଳଶ, ଅଗ୍ନି ଓ ଶିଷ୍ୟରେ କରାଯାଇ ବାହ୍ୟ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ସହ ଅନ୍ତର୍ମୋକ୍ଷ ସାଧିତ ହୁଏ। ତଦନନ୍ତରେ ହୋମବିଧି—ଆହୁତି ଦ୍ରବ୍ୟ, ସଂଖ୍ୟା-ନିୟମ, ଦୀପନ/ତର୍ପଣ, ଚରୁ ପ୍ରସ୍ତୁତି, ପୂର୍ଣ୍ଣାହୁତି—ବିସ୍ତାରରେ ଅଛି। ଶେଷରେ ଭୁକ୍ତି-ମୁକ୍ତି ଅନୁସାରେ ଶିଷ୍ୟ-ନିୟମ, ମନ୍ତ୍ରଜଳ/ଭସ୍ମ ଶୁଦ୍ଧି, ପାଶଭେଦର ପ୍ରତୀକାର୍ଥ, ଏବଂ ଶିବହସ୍ତ ପ୍ରଦାନ ଦ୍ୱାରା ଭାବପୂଜାଧିକାର ଦିଆଯାଏ; ସମୟଦୀକ୍ଷା ଶୈବାର୍ଚ୍ଚନା ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟତା ଦେଉଛି ବୋଲି ଉପସଂହାର।
Adhyaya 82
अध्याय 82 — संस्कारदीक्षाकथनम् (Saṃskāra-Dīkṣā: Consecratory Initiation)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ସମୟା-ଦୀକ୍ଷାର ବର୍ଣ୍ଣନାକୁ ସମାପ୍ତ କରି ସତ୍ୱରେ ସଂସ୍କାର-ଦୀକ୍ଷା ଆରମ୍ଭ କରେ, ଯାହାକୁ ଅଧିକ ରୂପାନ୍ତରକାରୀ ଅଭିଷେକ-ଦୀକ୍ଷା ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଆଗମ ବିଧିଅନୁସାରେ ହୋମାଗ୍ନିରେ ମହେଶଙ୍କ ଆବାହନ, ହୃଦୟକେନ୍ଦ୍ରିତ ନ୍ୟାସ, ଏବଂ ଦେବସନ୍ନିଧି ସ୍ଥିର କରିବା ପାଇଁ ଗଣନାପୂର୍ବକ ପଞ୍ଚାହୁତି (ପାଞ୍ଚ ଆହୁତି) କ୍ରମ ଦିଆଯାଇଛି। ଅନ୍ତରଙ୍ଗ କ୍ରିୟାରେ ଅସ୍ତ୍ର-ମନ୍ତ୍ର ସଂସ୍କାର, ‘ଶିଶୁ’ର ହୃଦୟରେ ତାଡନ, ତାରାସଦୃଶ ଚେତନା-ସ୍ଫୁରଣର ଧ୍ୟାନ ରହିଛି। ରେଚକ–ପୂରକ–କୁମ୍ଭକ ପ୍ରାଣାୟାମ, ‘ହୁଁ’ ବୀଜୋଚ୍ଚାର ଓ ସଂହାର–ଉଦ୍ଭବ ମୁଦ୍ରାଦ୍ୱାରା ମନ୍ତ୍ରଶକ୍ତିକୁ ଆହରଣ, ସ୍ଥାପନ ଓ ସୀଲନ କରି ପ୍ରଥମେ ସାଧକରେ ଏବଂ ପରେ ଶିଷ୍ୟର ହୃଦୟକମଳର କର୍ଣ୍ଣିକାରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରାଯାଏ। ହୋମର ପରୀକ୍ଷା-ଲକ୍ଷଣ—ଦୀପ୍ତ ଧୂମରହିତ ଅଗ୍ନି ସଫଳତାର, ମନ୍ଦ ଧୂମଯୁକ୍ତ ଅଗ୍ନି ବିଫଳତାର ସୂଚକ; ଶୁଭ ଅଗ୍ନି-ନିମିତ୍ତ ଗଣନା କରାଯାଇଛି। ପରେ ଆଚାର-ନିୟମ—ନିନ୍ଦାବର୍ଜନ, ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ନିର୍ମାଲ୍ୟର ସମ୍ମାନ, ଶିବ–ଅଗ୍ନି–ଗୁରୁଙ୍କ ଆଜୀବନ ପୂଜା, ଏବଂ ସାମର୍ଥ୍ୟାନୁସାରେ କରୁଣାଦାନ। ଶେଷରେ ଏହି ଦୀକ୍ଷା ଶିଷ୍ୟକୁ ଅଗ୍ନିହୋମ-ଜ୍ଞାନର ଆଗମିକ ଅଧ୍ୟୟନ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ କରି, ଶୁଦ୍ଧତା ସହ ବାସ୍ତୁ-ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଓ ଈଶାନ-କଳ୍ପ ପ୍ରୟୋଗରେ ସମର୍ଥ କରେ।
Adhyaya 83
Chapter 83 — निर्वाणदीक्षाकथनम् (Description of the Nirvāṇa Initiation)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସମୟ-ଦୀକ୍ଷାରୁ ନିର୍ବାଣ-ଦୀକ୍ଷାକୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରି, ଈଶାନ-କଳ୍ପ ପ୍ରୟୋଗରେ ମୋକ୍ଷାଭିମୁଖ ଦୀକ୍ଷା-ବିଧି ବର୍ଣ୍ଣିତ। ମୂଳ-ମନ୍ତ୍ରର ମନ୍ତ୍ର-ଦୀପନ, ହୃଦୟ-ଶିର-ମୁଖ ସ୍ଥାନରେ ଅଙ୍ଗ-ନ୍ୟାସ, ଏବଂ ହୋମ କ୍ରମ—ଏକ କିମ୍ବା ତିନି ଆହୁତି, ବଷଟ୍/ବୌଷଟ୍ ସମାପନ, ଧ୍ରୁବ ମନ୍ତ୍ର—ଉଗ୍ର, ଶାନ୍ତି ଓ ପୁଷ୍ଟି କର୍ମ ଅନୁଯାୟୀ ଦିଆଯାଇଛି। ମୁଖ୍ୟ ପ୍ରଯୁକ୍ତି ହେଉଛି ସଂସ୍କୃତ ସୂତ୍ର (ଧାଗା); ତାହାକୁ ସୁଷୁମ୍ଣା ରୂପେ ଧ୍ୟାନ କରି ସଂହାର-ମୁଦ୍ରା, ନାଡୀ-କ୍ରିୟା ଓ ଅବଗୁଣ୍ଠନ-ରକ୍ଷାରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରାଯାଏ; ତ୍ର୍ୟାହୁତି ଓ ହୃଦୟ-ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଦେବ-ସନ୍ନିଧି ସ୍ଥାପନରେ ପୁନଃପୁନଃ ଜୋର। ପରେ କଳାପାଶ ଶୋଧନ-ବନ୍ଧନ, ଗ୍ରହଣ–ବନ୍ଧନ, ତତ୍ତ୍ୱାଧାରିତ କଳ୍ପନା ଓ ଶାନ୍ତ୍ୟତୀତ ଧ୍ୟାନ। ଶେଷରେ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ହୋମ, ଶିଷ୍ୟ ବ୍ୟବସ୍ଥା (ଦିଗ୍-ନିୟମ, ସ୍ନାନ, ଆହାର-ନିୟମ), ବିସର୍ଜନ, ଚଣ୍ଡେଶ ପୂଜା ଓ ଦୀକ୍ଷା-ଅଧିବାସନ ସମାପନ—ସବୁ ମୋକ୍ଷଲକ୍ଷ୍ୟ ସହ ଏକତ୍ର।
Adhyaya 84
अधिवासनं नाम निर्वाणदीक्षायाम् (Adhivāsana in the Nirvāṇa-dīkṣā)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ନିର୍ବାଣ-ଦୀକ୍ଷା ପାଇଁ ପୂର୍ବପ୍ରସ୍ତୁତି ‘ଅଧିବାସନ’ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଦୀକ୍ଷାସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ଯାଗ-ପରିସରର ପବିତ୍ରତା ଓ ଗୁରୁଙ୍କ ଶୌଚାଚାରକୁ ପୂର୍ବଶର୍ତ୍ତ ଭାବେ ସ୍ଥାପନ କରାଯାଇଛି। ଗୁରୁ ବ୍ରହ୍ମମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଉଠି ସ୍ନାନ ଓ ନିତ୍ୟଶୁଦ୍ଧି ସମ୍ପନ୍ନ କରି, ଆହାରରେ ସାତ୍ତ୍ୱିକ ନିୟମ ରଖନ୍ତି—ଦହି, କାଚା ମାଂସ, ମଦ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟ ଅପବିତ୍ର ଦ୍ରବ୍ୟ ବର୍ଜନ କରନ୍ତି। ଶୁଭ-ଅଶୁଭ ସ୍ୱପ୍ନ-ନିମିତ୍ତ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଅବସ୍ଥାର ସୂଚକ; ଅଶୁଭ ଲକ୍ଷଣ ଘୋର-ଆଧାରିତ ଶାନ୍ତି-ହୋମରେ ପ୍ରଶମିତ ହୁଏ। ଏଭଳି ଆଚାର, ଅନ୍ତଃପ୍ରସ୍ତୁତି, ନିମିତ୍ତଶାସ୍ତ୍ର ଓ ମନ୍ତ୍ରକର୍ମର ସମନ୍ୱୟ ଦେଖାଇ, ପରବର୍ତ୍ତୀ କ୍ରମ—ଯାଗାଳୟ ପ୍ରବେଶ, ଶୁଦ୍ଧି-ବିଦ୍ୟା, ଓ ମୋକ୍ଷଲକ୍ଷ୍ୟ ସହ ସାଧକଙ୍କ ସମ୍ମିଳନ—ପାଇଁ ଭୂମିକା ତିଆରି କରେ।
Adhyaya 85
Pratiṣṭhā-Kalaśa-Śodhana-Ukti (Instruction on Purifying the Consecration Pitcher) — Chapter 85
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ନିବୃତ୍ତି-କଳାଶୁଦ୍ଧି ପରେ ସତ୍ୱର ଆରମ୍ଭ ହୋଇ ଈଶାନ-କଳ୍ପର ପ୍ରାୟୋଗିକ ବିଧିରୂପେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା-କଳଶ (ଅଭିଷେକ-ଘଟ)ର ଶୋଧନ ଓ ପ୍ରବୋଧନ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରେ। ଈଶ୍ୱର ହ୍ରସ୍ୱ-ଦୀର୍ଘ ଉଚ୍ଚାରଣ-ନିୟମ, ନାଦ–ଅନାଦ–ନାଦାନ୍ତର କ୍ରମ ଏବଂ ଧ୍ୱନି-ପରିମାଣ ଦ୍ୱାରା ଶୁଦ୍ଧ-ଅଶୁଦ୍ଧ ତତ୍ତ୍ୱମାନଙ୍କ ‘ସନ୍ଧାନ’ ବୁଝାଇ ମନ୍ତ୍ର-ଧ୍ୱନିତତ୍ତ୍ୱକୁ ତତ୍ତ୍ୱଶୁଦ୍ଧି ସହ ଯୋଡ଼ନ୍ତି। ପ୍ରତିଷ୍ଠା-ସ୍ଥାନରେ ପଞ୍ଚବିଂଶତି ତତ୍ତ୍ୱ—ପୁରୁଷକୁ ଚତୁର୍ବିଂଶତିତମ ଭାବେ ଧରି—ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅକ୍ଷର-ଶ୍ରେଣୀ ସହ ଧ୍ୟାନ-ନ୍ୟାସ କରାଯାଏ। ପରେ ରୁଦ୍ରରୂପ ଓ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଲୋକମାନଙ୍କ ଦୀର୍ଘ ଗଣନା ପ୍ରତିଷ୍ଠା ପାଇଁ ରକ୍ଷାତ୍ମକ ଓ ତାତ୍ତ୍ୱିକ ଜାଲ ହୁଏ। ତାପରେ ଦୀକ୍ଷାମୁଖୀ ପ୍ରକ୍ରିୟା—ଯଜ୍ଞୋପବୀତକୁ ଦେହରେ ପ୍ରବେଶ କରାଇବା, ପାଶଶକ୍ତିକୁ ପୃଥକ କରି ମୁଦ୍ରା ଓ ପ୍ରାଣାୟାମରେ କୁମ୍ଭକୁ ସ୍ଥାନାନ୍ତର, ଏବଂ ଦୀକ୍ଷାଧିକାରଧାରୀ ଭାବେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଆହ୍ୱାନ। ଶେଷରେ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ-ଜପ, ବନ୍ଧଛେଦକ ଅସ୍ତ୍ର-ମନ୍ତ୍ର, ହୋମ-ସଂଖ୍ୟା, ଅଧିକାର-ତ୍ୟାଗ ଓ ପୂର୍ଣ୍ଣାହୁତି ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ତିମ ଶୁଦ୍ଧି କରି ପ୍ରତିଷ୍ଠାକୁ ‘ଶୁଦ୍ଧ’ ଘୋଷଣା କରାଯାଏ।
Adhyaya 86
Vidyā-viśodhana-vidhāna (Procedure for Purifying Mantra-Vidyā)
ଭଗବାନ ଅଗ୍ନି (ଈଶ୍ୱର) ପୂର୍ବ ଅଧ୍ୟାୟର ପ୍ରତିଷ୍ଠା-କଳଶ-ଶୋଧନ ପରେ ନିର୍ବାଣ-ଦୀକ୍ଷାର ଆଧାରରେ ମନ୍ତ୍ର-ବିଦ୍ୟା-ଶୋଧନ ବିଧାନ ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି। ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ବୀଜ-ଚିହ୍ନ ଦ୍ୱାରା ସନ୍ଧାନ (ସଂଯୋଗ) କରାଇ ରାଗ, ଶୁଦ୍ଧବିଦ୍ୟା, ନିୟତି (କଳାସହିତ), କାଳ, ମାୟା ଓ ଅବିଦ୍ୟା—ଏହି ସପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱର ଗଣନା ଦେଇ କ୍ରିୟାକୁ ତତ୍ତ୍ୱ-ମାନଚିତ୍ରରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ କରନ୍ତି। ପ୍ରଣବ ଆଦି ପବିତ୍ର ପଦମାନଙ୍କର ସଂଖ୍ୟା, ବର୍ଣ୍ଣସମୂହ ଓ ପାଠଭେଦ ଉଲ୍ଲେଖ କରି ବହୁ ପରମ୍ପରାର ପାଠ ସୁରକ୍ଷା କରାଯାଇଛି। ପରେ ରୁଦ୍ର-ବିଶ୍ୱବିନ୍ୟାସରେ ବାମଦେବ ପ୍ରଥମ ରୁଦ୍ର ଭାବେ ଓ ନାମକ୍ରମ ପଚିଶ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ତାପରେ ଦୁଇ ବୀଜ, ନାଡୀ, ବାୟୁ ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ-ବିଷୟ/ଗୁଣର ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ସମ୍ବନ୍ଧ ଦିଆଯାଏ। ସାଧକ ହୃଦୟଦେଶରୁ ତାଡନ, ଛେଦନ, ପ୍ରବେଶ, ଯୋଜନ, ଆକର୍ଷଣ-ଗ୍ରହଣ କରି କଳାକୁ କୁଣ୍ଡରେ ନିକ୍ଷେପ କରେ, ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ କାରଣରୂପେ ଆହ୍ୱାନ କରି ଦୀକ୍ଷିତ (ବାଳକ) ମଧ୍ୟରେ ସନ୍ନିଧି ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରେ। ଶେଷରେ 100 ଆହୁତିର ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ-ହୋମ, ରୁଦ୍ରାଣୀ ପୂଜା, ପାଶ-ସୂତ୍ରରେ ଚେତନା-ପ୍ରତିଷ୍ଠା, ପୂର୍ଣ୍ଣାହୁତି ଓ ନିଜ ବୀଜରେ ହିଁ ବିଦ୍ୟା-ଶୋଧନ ନିୟମ—ଏଭଳି ବିଦ୍ୟା-ବିଶୋଧନ ସମାପ୍ତ ହୁଏ।
Adhyaya 87
Śānti-Śodhana-Kathana (Instruction on the Purification of Śānti) — Agni Purāṇa, Adhyāya 87
ନିର୍ବାଣ-ଦୀକ୍ଷା କ୍ରମରେ ଈଶ୍ୱର କହନ୍ତି ଯେ ବିଧିଅନୁସାରେ ବିଦ୍ୟା (ମନ୍ତ୍ରଶାସନ) କିପରି ଶାନ୍ତି-କର୍ମ ସହ ଯୋଗ କରିବା, ଏବଂ ଶାନ୍ତି-ଅବସ୍ଥାରେ ଭାବେଶ୍ୱର ଓ ସଦାଶିବ ଦ୍ୱୈତତତ୍ତ୍ୱର ଲୟ କିପରି ହୁଏ। ପରେ ହ ଓ କ୍ଷ ଅକ୍ଷର ସହିତ ଧ୍ୱନି-ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡୀୟ ଅନୁରୂପତାର ମାପନ, ଶାନ୍ତି କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ରୁଦ୍ରରୂପମାନଙ୍କ ଗଣନା ଦିଆଯାଏ। ଦ୍ୱାଦଶ-ପାଦ ପୁରୁଷବିଧାନରେ ଶିବଙ୍କ ସର୍ବବ୍ୟାପକତାର ପାଠ, କବଚ-ମନ୍ତ୍ର ଯୁଗଳ, ବୀଜଭାବ, ନାଡ଼ୀ–ବାୟୁ ସଙ୍କେତ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ–ବିଷୟ ସମ୍ବନ୍ଧ ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଏ। ସାଧକଙ୍କୁ ତାଡ଼ନ, ଭେଦ, ପ୍ରବେଶ, ବିୟୋଜନ କ୍ରିୟା, ଅନ୍ତରୀକରଣ ଓ କଳାକୁ କୁଣ୍ଡରେ ନିକ୍ଷେପ ଶିଖାଯାଏ; ବିଜ୍ଞାପନା, ଚୈତନ୍ୟ-ପ୍ରତିଷ୍ଠା, ଦେବୀରେ ‘ଗର୍ଭ’ ଆରୋପଣ, ଦେହଜନନ-ଶୋଧନ ପାଇଁ ନ୍ୟାସ ପ୍ରୟୋଗ ମଧ୍ୟ ଅଛି। ଜପ-ହୋମ ଓ ଅସ୍ତ୍ରମନ୍ତ୍ରରେ ପାଶ (ବନ୍ଧନ) ଶୈଥିଲ୍ୟ-ଛେଦ, ବୁଦ୍ଧି–ଅହଂକାରରୂପ ଶୁଲ୍କାର୍ପଣ, ଅମୃତବିନ୍ଦୁଦାନ ଓ ପୂର୍ଣ୍ଣାହୁତିରେ ସମାପ୍ତି—କ୍ଲେଶବିନା ସିଦ୍ଧ ଶୁଦ୍ଧିକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଏ।
Adhyaya 88
Adhyāya 88 — निर्वाणदीक्षाकथनं (Teaching of the Nirvāṇa-Initiation)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ଶାନ୍ତି-କର୍ମର ଶୁଦ୍ଧି ପରେ ଈଶାନ (ଶିବ) ପରିପ୍ରେକ୍ଷ୍ୟରେ ନିର୍ବାଣ-ଦୀକ୍ଷାର ଉପଦେଶ ଦିଏ। ଏଠାରେ ସନ୍ଧାନ (ମନ୍ତ୍ର-ସଂଯୋଗ), ଶକ୍ତି–ଶିବ ତତ୍ତ୍ୱାଭିମୁଖତା, ଅ ଠାରୁ ବିସର୍ଗ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଷୋଳ ବର୍ଣ୍ଣ, ଏବଂ ସୂକ୍ଷ୍ମଦେହ ସମ୍ବନ୍ଧ (କୁହୂ/ଶଙ୍ଖିନୀ ନାଡ଼ୀ; ଦେବଦତ୍ତ/ଧନଞ୍ଜୟ ବାୟୁ) ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଶାନ୍ତ୍ୟତୀତ କ୍ରିୟାରେ କଳାପାଶ ତାଡନ-ଭେଦନ, ଫଟ୍/ନମୋ-ସମାପ୍ତ ମନ୍ତ୍ରରେ ପ୍ରବେଶ-ବିଭାଗ, ମୁଦ୍ରା ସହ ପ୍ରାଣାୟାମ (ପୂରକ–କୁମ୍ଭକ–ରେଚକ) ଦ୍ୱାରା ପାଶକୁ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱାକର୍ଷଣ କରି କୁଣ୍ଡରେ ଅଗ୍ନି-ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରାଯାଏ। ସଦାଶିବ ଆହ୍ୱାନ-ପୂଜା, ଶିଷ୍ୟର ଚୈତନ୍ୟ-ବିଭାଗ, ଦେବୀ-ଗର୍ଭ ପ୍ରତୀକରେ ନ୍ୟାସ, ଜପ ଓ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସଂଖ୍ୟାର ହୋମାହୁତି (ବିଶେଷତଃ 25, ପରେ 5 ଓ 8) ଦ୍ୱାରା ମୋକ୍ଷବିଧାନ ଅଛି। ଶେଷରେ ସଦାଶିବଙ୍କୁ ଅଧିକାର-ସମର୍ପଣ, ଦ୍ୱାଦଶାନ୍ତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଲୟ-ସାଧନା, ଷଡ୍ଗୁଣ-ଆଧାନ, ଅମୃତବିନ୍ଦୁରେ ଶମନ, ଆଶୀର୍ବାଦ ଓ ମଖ-ସମାପ୍ତି ଉଲ୍ଲେଖିତ।
Adhyaya 89
Teaching of the One-Principle (Ekatattva) Initiation (एकतत्त्वदीक्षाकथनम्)
ଭଗବାନ ଅଗ୍ନି ବସିଷ୍ଠ ଋଷିଙ୍କୁ ‘ଏକତତ୍ତ୍ୱ-ଦୀକ୍ଷା’ ନାମକ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଦୀକ୍ଷାପଦ୍ଧତି କଥାହୁଅନ୍ତି, ଯାହା ଈଶାନ-କଳ୍ପ ଓ ପ୍ରତିଷ୍ଠା-ବିଧିର ପରିସରରେ ସରଳ ଉପାୟ ଭାବେ ଗଣ୍ୟ। ସାଧକ ପ୍ରଥମେ ନିଜେ କ୍ରମାନୁସାରେ ସୂତ୍ରବନ୍ଧ ଆଦି ପୂର୍ବକର୍ମ ସମାପ୍ତ କରିବାକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ପାଏ। ପରେ କାଳାଗ୍ନିରୁ ଶିବ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱଶ୍ରେଣୀକୁ ଏକେ ସମ ପରମ ସତ୍ୟରେ ଅନ୍ତର୍ନିବେଶ କରିବା—ଯେପରି ଏକ ସୂତ୍ରରେ ମଣି ଗଠିତ। ଶିବତତ୍ତ୍ୱରୁ ଦେବତା ଆହ୍ୱାନ କରି, ପୂର୍ବୋକ୍ତ ଗର୍ଭାଧାନାଦି ସଂସ୍କାର ମୂଳମନ୍ତ୍ରବଳରେ କରିବା ଓ ପୂର୍ଣ୍ଣତା ପାଇଁ ଶୁଲ୍କ/ଦକ୍ଷିଣା ଆଦି ସମସ୍ତ ଦେୟ ଅର୍ପଣ କରିବା କୁହାଯାଏ। ଶେଷରେ ତତ୍ତ୍ୱ-ବାତଯୁକ୍ତ ‘ପୂର୍ଣ୍ଣ’ ଦୀକ୍ଷା ଦେଇ, ଏକ ଉପାୟରେ ଶିଷ୍ୟଙ୍କ ନିର୍ବାଣସିଦ୍ଧି ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ବୋଲି କହେ। ଉପସଂହାରରେ ଯୋଜନା ଓ ସ୍ଥିରତ୍ୱ ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କଳଶରେ ଶିବ-କୁମ୍ଭାଭିଷେକ ହୁଏ।
Adhyaya 90
Abhiṣeka-Ādi-Kathana (Consecratory Bathing and Related Rites)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ପୂର୍ବ ଦୀକ୍ଷା-ପ୍ରସଙ୍ଗରୁ ଅଗ୍ରସର ହୋଇ ଶିଷ୍ୟଙ୍କ ଶକ୍ତି-ପ୍ରଦାନ ଓ ଶୁଭ-ସମୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ଶୈବ ଅଭିଷେକବିଧିକୁ ସୁସଂଗଠିତ ଭାବେ କହେ। ପ୍ରଥମେ ଶିବପୂଜା, ପରେ ଈଶାନ (ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବ) ଦିଗରୁ କ୍ରମେ ନଅ କୁମ୍ଭ ସ୍ଥାପନ; ସେଗୁଡ଼ିକ ସାଙ୍କେତିକ ‘ସମୁଦ୍ର’ ଦ୍ରବ୍ୟ—ଲବଣଜଳ, କ୍ଷୀର, ଦଧି, ଘୃତ, ଇଖୁରସ, କାଦମ୍ବରୀ, ମଧୁରଜଳ, ଛାଛ/ୱେ ଇତ୍ୟାଦି—ସହ ଯୁକ୍ତ। ପରେ ଯାଗାଳୟରୂପ ସ୍ନାନମଣ୍ଡପର ମଧ୍ୟରେ ଶିବ, ସମୁଦ୍ର ଓ ଶିବମନ୍ତ୍ର ସ୍ଥାପନ କରି ଅଷ୍ଟ ବିଦ୍ୟେଶ୍ୱର ଓ ରୁଦ୍ରରୂପ (ଶିଖଣ୍ଡିନ, ଶ୍ରୀକଣ୍ଠ, ତ୍ରିମୂର୍ତ୍ତ, ଏକନେତ୍ର, ‘ସୂକ୍ଷ୍ମନାମ’, ‘ଅନନ୍ତ’ ଆଦି) ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରାଯାଏ। ଶିଷ୍ୟକୁ ପୂର୍ବମୁଖେ ବସାଇ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଦ୍ରବ୍ୟରେ ନିର୍ମାଞ୍ଚନ-ଶୁଦ୍ଧି କରି କୁମ୍ଭଜଳରେ ସ୍ନାନ କରାଯାଏ; ବ୍ରତ-ନିୟମ ପାଳନ, ଶ୍ୱେତବସ୍ତ୍ର ଧାରଣ ଓ ପାଗଡ଼ି, ଯୋଗପଟ୍ଟ, ମୁକୁଟ ଆଦି ଅଧିକାରଚିହ୍ନରେ ସମ୍ମାନ ମିଳେ। ଶେଷରେ ଉପଦେଶ, ବିଘ୍ନନିବାରଣ ପ୍ରାର୍ଥନା, ପାଞ୍ଚ-ପାଞ୍ଚ ଆହୁତିର ପାଞ୍ଚ ଗୋଷ୍ଠୀରେ ମନ୍ତ୍ରଚକ୍ରପୂଜା, ତିଳକ-ଚିହ୍ନାଙ୍କନ ଓ ରାଜା-ଗୃହସ୍ଥଙ୍କ ପାଇଁ ରକ୍ଷାକାରୀ ରାଜାଭିଷେକମନ୍ତ୍ର—ଏଭଳି ଅଗ୍ନିପୁରାଣରେ ବାସ୍ତୁ-କ୍ରିୟାବିନ୍ୟାସ ଓ ମୋକ୍ଷଶାସନର ସମନ୍ୱୟ ଦେଖାଯାଏ।
Adhyaya 91
Chapter 91 — विविधमन्त्रादिकथनम् (Teaching of Various Mantras and Related Matters)
ପୂର୍ବ ଅଧ୍ୟାୟର ଅଭିଷେକବିଧି ସମାପ୍ତ ପରେ ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ପ୍ରତିଷ୍ଠାକୁ ନିତ୍ୟ ପୂଜା ସହ ଯୋଡ଼େ। ମଙ୍ଗଳ ବାଦ୍ୟଧ୍ୱନି ମଧ୍ୟରେ ସାଧକ ପଞ୍ଚଗବ୍ୟରେ ଦେବତାଙ୍କୁ ସ୍ନାନ କରାଇ ଶିବ, ବିଷ୍ଣୁ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କ ପୂଜା କରେ। ପରେ କ୍ରିୟାରୁ ବିଦ୍ୟାକୁ ମୁହଁ ଫେରେ—ଚିହ୍ନିତ/ବ୍ୟାଖ୍ୟାସହିତ ପବିତ୍ର ଗ୍ରନ୍ଥର ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଅଧ୍ୟୟନ-ସେବା ପୁଣ୍ୟଦାୟକ, ଏବଂ ଘିଅ ଓ ଚନ୍ଦନ ଆଦି ଦ୍ରବ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧିକର ଓ ପ୍ରତିଷ୍ଠାବର୍ଦ୍ଧକ ଅର୍ପଣ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ତାପରେ ତ୍ରୟ-ଚତୁଷ୍ଟୟ ସଙ୍କେତରେ ଜୀବ, ମୂଳଧାତୁ, ଜ୍ଞାନ-ବର୍ଗର ବିଶ୍ଳେଷଣ; ଅନ୍ତ-ମଧ୍ୟ ସ୍ଥାନ ଦେଖି ଶୁଭାଶୁଭ ଫଳ ନିର୍ଣ୍ଣୟ; ସଂଖ୍ୟା-ଗୁଚ୍ଛ, ଏବଂ ଭୂର୍ଜପତ୍ରରେ ଦେବତାମନ୍ତ୍ର ଲେଖନ ବିଧି ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ମିଳେ। ରେଖାଙ୍କନ କ୍ରମ, ମରୁତ/ବ୍ୟୋମ ବର୍ଗ ସହ 64 ପ୍ରକାର ଯୋଜନା, ଏବଂ ଛନ୍ଦ ବିଭାଗ—ସମା, ହୀନା, ବିଷମା—ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଶେଷରେ ମନ୍ତ୍ରଶାସ୍ତ୍ର: ସ୍ୱର ଓ କ-ବର୍ଗ ଧ୍ୱନିରୁ ତ୍ରିପୁରା ନାମମନ୍ତ୍ର, ପ୍ରମୁଖ ଦେବତାଙ୍କ ବୀଜ, ଏବଂ ରବି, ଈଶ, ଦେବୀ, ବିଷ୍ଣୁ ପାଇଁ 360 ଜପ-ଗଣନା ସହ ମଣ୍ଡଳଚକ୍ରବିଧାନ—ଧ୍ୟାନ ଓ ଗୁରୁଦୀକ୍ଷା ସହ—ବାସ୍ତୁ-ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଓ ଈଶାନକଲ୍ପକୁ ଏକତ୍ର କରେ।
Adhyaya 92
Chapter 92 — प्रतिष्ठाविधिकथनम् (Narration of the Consecration / Installation Procedure)
ଈଶ୍ୱର ଗୁହଙ୍କୁ ମନ୍ଦିର-ପ୍ରତିଷ୍ଠାର ତତ୍ତ୍ୱ କହନ୍ତି—ପୀଠ ହେଉଛି ଶକ୍ତି, ଲିଙ୍ଗ ହେଉଛି ଶିବ; ଶିବଙ୍କ ସୂକ୍ଷ୍ମ ‘ଶିବାଣୁ’ ଶକ୍ତିଦ୍ୱାରା ଉଭୟର ସଂଯୋଗ ହୋଇ ଚୈତନ୍ୟ ଆହ୍ୱାନ ହିଁ ପ୍ରତିଷ୍ଠାର ମୂଳ। ଏଠାରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠାର ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାର, ବ୍ରହ୍ମଶିଳା (ଭିତ୍ତି ପଥର)ର ବିଶେଷ ଭୂମିକା, ଏବଂ ସ୍ଥାପନା, ସ୍ଥିତ-ସ୍ଥାପନା, ଉଦ୍ଧାର ପରେ ଉତ୍ଥାପନା (ପୁନଃସ୍ଥାପନ) ବିଧି ଦିଆଯାଇଛି। ପରେ ବାସ୍ତୁଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ ଭୂମିର ପାଞ୍ଚବିଧ ପରୀକ୍ଷା, ବର୍ଣ୍ଣାନୁସାର ଭୂମିଗୁଣ, ଦିଗ-ପସନ୍ଦ, ଦୂଷିତ ଭୂମି ଶୋଧନ, ଏବଂ ଖନନ/ଗୋବାସ/ହଳଚାଷ ଦ୍ୱାରା ପୁନଃପୁନଃ ଭୂମି-ସଂସ୍କାର ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ମିଳେ। ମଣ୍ଡପକର୍ମ, ଅଘୋରାସ୍ତ୍ର-ରକ୍ଷା, ଶୁଭଦ୍ରବ୍ୟରେ ରେଖାଙ୍କନ, ଈଶାନ କୋଷ୍ଠରେ ଶିବପୂଜା, ଉପକରଣ ସଂସ୍କାର, ସୀମାଙ୍କନ, ଅର୍ଘ୍ୟ ଓ ସ୍ଥଳ-ପରିଗ୍ରହ କ୍ରମ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ଶଲ୍ୟଦୋଷ (ମାଟିତଳେ ହାନିକର ବସ୍ତୁ) ଚିହ୍ନଟ ପାଇଁ ଶକୁନ, ପଶୁଧ୍ୱନି ଓ ମାତୃକା ଅକ୍ଷରଗୋଷ୍ଠୀର ଦିଗ୍ବିନ୍ୟାସ କୁହାଯାଇଛି। ଶେଷରେ ଶିଳା ଚୟନ-ପ୍ରତିଷ୍ଠା (ନବଶିଳା ସହ), ସ୍ନାନ-ଅନୁଲେପନ, ଏବଂ ଶିବ-ବିଦ୍ୟା-ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ୱର ବିସ୍ତୃତ ତତ୍ତ୍ୱନ୍ୟାସ—ଦେବତା, ଲୋକପାଳ, ବୀଜ, କୁମ୍ଭ, ପ୍ରାକାର-ରକ୍ଷା, ହୋମ ଓ ଅସ୍ତ୍ରାହୁତି ସହ—ଦୋଷନିବାରଣ ଓ ବାସ୍ତୁଭୂମି-ଶୁଦ୍ଧି ପାଇଁ ବର୍ଣ୍ଣିତ।
Adhyaya 93
Chapter 93 — वास्तुपूजादिविधानम् (Procedure for Vāstu-worship and Related Rites)
ଭଗବାନ ଅଗ୍ନି ଈଶାନ-କଲ୍ପ ଅନୁସାରେ ବାସ୍ତୁ-ପ୍ରତିଷ୍ଠାର ତକନିକୀ ତଥା ଆଚାରନିଷ୍ଠ ବିଧାନ ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି। ମନ୍ଦିର-ଯୋଜନା ପରେ ସମତଳ, ବେଦୀସଦୃଶ ବହୁଭୁଜ ସ୍ଥଳରେ ବାସ୍ତୁ-ମଣ୍ଡପ/ମଣ୍ଡଳ ସ୍ଥାପନ କରି ଶାସ୍ତ୍ରୋକ୍ତ ଗ୍ରିଡ୍ରେ ବିଭାଜନ କରାଯାଏ—ବିଶେଷତଃ ୬୪ ପଦ, ଏବଂ ପରିପ୍ରେକ୍ଷ୍ୟାନୁସାରେ ୮୧, ୧୦୦, ୨୫, ୧୬, ୯ ପଦ (ଗୃହ, ନଗର, ବେଦୀ ଆଦି ପାଇଁ)। ବାଁଶ ମାପଦଣ୍ଡ ଓ ଦୋରି, ଦିଗ/କର୍ଣ୍ଣରେଖା ବିନ୍ୟାସ, ଏବଂ ଉତ୍ତରାଭିମୁଖ ଶୟିତ ଅସୁରାକାର ବାସ୍ତୁ-ପୁରୁଷ ଧ୍ୟାନ ସହିତ ନିର୍ମାଣ-ସ୍ଥାପନ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ପରେ ବାସ୍ତୁ-ଦେହ/ପଦରେ ଦେବତା-ନ୍ୟାସ, କୋଣାଧିପତି, ଏକ/ଦ୍ୱି/ଷଟ୍/ନବ-ପଦ ଅଧିଷ୍ଠାତା ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ମିଳେ; ସ୍ୱସ୍ତିକ, ବଜ୍ର, ତ୍ରିଶୂଳ ଆଦି ଚିହ୍ନିତ ମର୍ମସ୍ଥାନରେ ନିର୍ମାଣ ନିଷିଦ୍ଧ। ଦିଗ୍ଦେବତା ଓ ବାହ୍ୟ ପରିଧିର ଭୂତ-ପଦ (ଚରକୀ, ବିଦାରୀ, ପୂତନା ଇତ୍ୟାଦି) ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ନୈବେଦ୍ୟ-ଦ୍ରବ୍ୟ ସହ ଦୀର୍ଘ ବଳି-ଅର୍ପଣ କ୍ରମ ଦିଆଯାଇଛି। ଶେଷରେ ପାଞ୍ଚ-ହସ୍ତ ପ୍ରମାଣ ପୁନଃ ଉଲ୍ଲେଖ କରି ପ୍ରତିଷ୍ଠାରେ ମିଠା ପାୟସ/ଖୀର ଆଦି ଅର୍ପଣ ବିଧାନ କରାଯାଇଛି।
Adhyaya 94
Chapter 94 — शिलाविन्यासविधानम् (The Procedure for Laying the Foundation Stones)
ଈଶ୍ୱର ପୂର୍ବୋକ୍ତ ବାସ୍ତୁପୂଜାର ଧାରାକୁ ଅନୁସରି ଶିଳାବିନ୍ୟାସ (ଭିତ୍ତିପଥର ବସାଇବା) ବିଧିକୁ ପଦକ୍ରମେ କହନ୍ତି। ପ୍ରଥମେ ବାହାରେ ଈଶ ଓ ‘ଚରକ୍ୟ’ ଆଦି ଦେବଗଣଙ୍କ ପୂଜା କରି ପ୍ରତ୍ୟେକଙ୍କୁ କ୍ରମେ ତିନି ଆହୁତି ଦିଆଯାଏ। ଶୁଭ ଲଗ୍ନରେ ଭୂତବଳି ଦେଇ ଭୂତତତ୍ତ୍ୱ ଓ ସୀମାନ୍ତ ଶକ୍ତିମାନଙ୍କ ସମନ୍ୱୟ କରାଯାଏ; ପରେ ମଧ୍ୟସୂତ୍ରରେ ଶକ୍ତିକୁ କୁମ୍ଭ ଓ ଅନନ୍ତ ସହିତ ସ୍ଥାପନ କରାଯାଏ। “ନ” ଅକ୍ଷରସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ମନ୍ତ୍ରମୂଳରେ କୁମ୍ଭରେ ଶିଳାକୁ ସ୍ଥିର କରି, ପୂର୍ବରୁ ଦିଗକ୍ରମେ ସଭଦ୍ରା/ସୁଭଦ୍ରା ଆଦି ଆଠ କୁମ୍ଭ ବିନ୍ୟାସ ହୁଏ। ଲୋକପାଳ-ଅଂଶରେ ନ୍ୟାସ, ଗର୍ତ୍ତରେ ଶକ୍ତିସ୍ଥାପନ, ପାଠଭେଦାନୁସାରେ ଅନନ୍ତକୁ ଶେଷ/ନିକଟେ ନିୟୋଜନ; ନନ୍ଦା ଆଦି ଶକ୍ତି ଶିଳାରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଏ। ଶମ୍ବର ରଜ୍ଜୁରେ ପ୍ରାଚୀର ମଧ୍ୟରେ ଅଧିଦେବତାଙ୍କ ସ୍ଥାନ ନିର୍ଣ୍ଣୟ, ଧର୍ମାଦି ତତ୍ତ୍ୱ କୋଣରୁ କୋଣକୁ ବିଭାଜନ। ଧ୍ୟାନରେ ବ୍ରହ୍ମା ଉପରେ ଓ ମହେଶ୍ୱର ସର୍ବବ୍ୟାପୀ; ବ୍ୟୋମପ୍ରାସାଦରେ ଆଧାନ। ବଳି ଓ ଅସ୍ତ୍ରମନ୍ତ୍ରରେ ବିଘ୍ନନାଶ କରି ମଧ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣଶିଳା ସ୍ଥାପନ; ଶେଷରେ ବ୍ୟୋମଧ୍ୟାନ, ତତ୍ତ୍ୱତ୍ରୟ ନ୍ୟାସ, ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ଆହୁତି ଓ ଯାଗବିସର୍ଜନ।
Adhyaya 95
Pratiṣṭhā-sāmagrī-vidhāna — Prescription of Materials and Conditions for Consecration
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଈଶ୍ୱର ମନ୍ଦିରରେ ଲିଙ୍ଗ-ପ୍ରତିଷ୍ଠାର ବିଧାନ କହିଛନ୍ତି—ଶୁଭ ‘ଦିବ୍ୟ ଦିନ’ ଓ ଅନୁକୂଳ ଜ୍ୟୋତିଷୀୟ ଯୋଗରେ କରାଗଲେ ଏହା ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଉଭୟ ଦେଇଥାଏ। ପ୍ରଥମେ କାଳନିର୍ଣ୍ଣୟ: ମାଘ ଆଧାରିତ ପାଞ୍ଚ ମାସର ସୀମା (ଚୈତ୍ର ବର୍ଜିତ), ଯୋଗ୍ୟ ତିଥି, ବର୍ଜ୍ୟ ନିୟମ, ପ୍ରିୟ ନକ୍ଷତ୍ର ଓ ଲଗ୍ନ। ପରେ ଗ୍ରହସ୍ଥିତି, ଦୃଷ୍ଟି ଓ ଭାବାନୁସାରେ ଶୁଭଫଳ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରି ଜ୍ୟୋତିଷ-ନିଦାନ ସହ କର୍ମସିଦ୍ଧି ଯୋଡ଼ାଯାଇଛି। ତାପରେ ସ୍ଥଳବିନ୍ୟାସ: ସହାୟକ ଭୂମି ବଣ୍ଟନ, ମଣ୍ଡପ ଯୋଜନା, ସ୍ତମ୍ଭଯୁକ୍ତ ଚତୁରସ୍ର ବେଦୀ, କୁଣ୍ଡ–ମେଖଲାର ସଂଖ୍ୟା/ସ୍ଥାନ/ଆକାର/ମାପ, ଯୋନି ଗଠନ ଓ ଦିଗ୍ନିର୍ଦ୍ଦେଶ। ଶେଷରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା-ସାମଗ୍ରୀ: ତୋରଣ, ଧ୍ୱଜ, ଦଣ୍ଡ, ପବିତ୍ର ମୃତ୍ତିକା, କଷାୟ, ଜଳ, ଔଷଧିମୂଳ, ରକ୍ଷା–ଶୋଧନ ଦ୍ରବ୍ୟ, କୁମ୍ଭ ବ୍ୟବସ୍ଥା, ହୋମ ଉପକରଣ, ହବି ଅର୍ପଣ, ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ଦକ୍ଷିଣା, ରତ୍ନ–ଧାତୁ–ଖଣିଜ–ଧାନ୍ୟ ତାଲିକା—ଏଭଳି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ, ସ୍ଥଳ ଓ ଦ୍ରବ୍ୟକୁ ଏକତ୍ର କରୁଥିବା ପାବନ ବିଧି ଦର୍ଶାଯାଇଛି।
Adhyaya 96
Adhivāsana-vidhi (Procedure for Preliminary Consecration in Vāstu–Pratiṣṭhā / Īśāna-kalpa)
ଅଧ୍ୟାୟ ୯୬ରେ ଅଧିବାସନ-ବିଧି ବର୍ଣ୍ଣିତ—ମନ୍ଦିର ପ୍ରତିଷ୍ଠାରେ ଶାସିତ ପ୍ରବେଶ। ସ୍ନାନ ଓ ନିତ୍ୟକର୍ମରେ ଶୁଦ୍ଧ ଗୁରୁ ସହାୟକ ଓ ଋତ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ସହ ଯଜ୍ଞମଣ୍ଡପକୁ ପ୍ରବେଶ କରି ରକ୍ଷା, କ୍ରମ ଓ ଦେବସନ୍ନିଧି ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି। ତୋରଣପୂଜା, ଦ୍ୱାରପାଳ ଓ ରକ୍ଷୋପକରଣ ସ୍ଥାପନା ଦ୍ୱାରା ବିଘ୍ନନିବାରଣ ଓ କ୍ରତୁରକ୍ଷା ସୁନିଶ୍ଚିତ ହୁଏ। ଧ୍ୱଜଦେବତା, କ୍ଷେତ୍ରପାଳ, କଳଶରେ ଲୋକପାଳ, ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ମନ୍ତ୍ର, ହୋମ, ଉପହାର ଓ ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ଦିଗ ଓ ସୀମାନ୍ତରକ୍ଷା ଦୃଢ଼ କରାଯାଏ। ପରେ ବାହ୍ୟ ବାସ୍ତୁରୁ ଅନ୍ତର୍ବାସ୍ତୁକୁ—ଭୂତଶୁଦ୍ଧି, ଅନ୍ତର୍ୟାଗ, ମନ୍ତ୍ରଦ୍ରବ୍ୟଶୋଧନ, ବହୁସ୍ତରୀୟ ନ୍ୟାସ, ଏବଂ ଶେଷରେ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ନିଷ୍କଳ ଶିବଙ୍କୁ ଲିଙ୍ଗରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା। ହୋମକର୍ମ, ଶାଖାନୁସାରେ ବେଦପାଠ ବିନିଯୋଗ, ଅଭିଷେକକ୍ରମ—ପଞ୍ଚଗବ୍ୟ, ପଞ୍ଚାମୃତ, ତୀର୍ଥଜଳ, ଔଷଧିଧାରା—ପରେ ପ୍ରତିମା-ସଂସ୍କାର, ଶୟନ, ଲକ୍ଷ୍ମୀ-ଅବତରଣ/ଚିହ୍ନନ ପ୍ରମାଣମାନ ସହ କୁହାଯାଏ। ଶେଷରେ ଅଧିବାସକୁ ନିୟତ ରାତ୍ରିବାସ (କିମ୍ବା ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ବିକଳ୍ପ) ଭାବେ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରି, ସଂକ୍ଷେପରେ ମଧ୍ୟ ଫଳଦାୟକତା ସ୍ୱୀକାର କରି, ଧର୍ମସିଦ୍ଧି ଓ ଶିବସାକ୍ଷାତ୍କାରର ସେତୁ ଭାବେ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହୁଏ।
Adhyaya 97
Śiva-pratiṣṭhā-kathana — Account of Installing Śiva (Liṅga-Pratiṣṭhā within Vāstu-Pratiṣṭhā & Īśāna-kalpa)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ପୂର୍ବ ଅଧିବାସନ କ୍ରିୟା ପରେ ଶୈବ ପ୍ରତିଷ୍ଠାର ବିସ୍ତୃତ ବିଧି ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଦିନ ନିତ୍ୟକର୍ମ ଓ ଦ୍ୱାରପାଳ ପୂଜାରେ ଯୋଗ୍ୟତା ସ୍ଥାପନ କରି ଗର୍ଭଗୃହ ପ୍ରବେଶରୁ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ପରେ ଦିକ୍ପାଳ, ଶିବକୁମ୍ଭ ଓ ବର୍ଧନୀ ପୂଜା, ଏବଂ ଅସ୍ତ୍ରମନ୍ତ୍ର—ବିଶେଷତଃ “ହୁଂ ଫଟ୍”—ଦ୍ୱାରା ବିଘ୍ନନିଷ୍କାସନ କରାଯାଏ। ବାସ୍ତୁ-ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଅନୁସାରେ ଲିଙ୍ଗକୁ ଠିକ୍ ମଧ୍ୟରେ ରଖିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ବେଧଦୋଷ ଟାଳିବାକୁ ଯବ-ପ୍ରମାଣ ଅଳ୍ପ ସରାଇ ସ୍ଥାପନ କରିବା ଦରକାର। ଈଶାନ ଦିଗାନୁଗତ ଆଧାରକୁ ପବିତ୍ର କରି ସର୍ବାଧାର ଅନନ୍ତା ସ୍ଥାପନ, ସୃଷ୍ଟିଯୋଗ/ଆସନ ମନ୍ତ୍ର ଓ ସ୍ଥିରତା ମୁଦ୍ରା ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି। ଧାତୁ-ରତ୍ନ-ଔଷଧ-ଧାନ୍ୟ ନିକ୍ଷେପ, ଚତୁର୍ଦିକ ଗର୍ତ୍ତ ବିନ୍ୟାସ, ଦ୍ୱାରବିଧାନ, ପୀଠବନ୍ଧନ, ତ୍ରିତତ୍ତ୍ୱ ଓ ଷଡର୍ଚ୍ଚା-ନ୍ୟାସ, ପଞ୍ଚାମୃତ ଅଭିଷେକ କ୍ରମ ଦିଆଯାଇଛି। ଦୋଷଶାନ୍ତି ପାଇଁ ଶିବଶାନ୍ତି, ମୃତ୍ୟୁଞ୍ଜୟ ଜପ, ସମାପନ ପ୍ରାର୍ଥନା; ପ୍ରତିଷ୍ଠା ପରେ ଉତ୍ସବ-ଦାନ, ସାଧାରଣ/ବିଶେଷ ଲିଙ୍ଗ ନିୟମ, କିଛି ଲିଙ୍ଗରେ ଚଣ୍ଡ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ନିଷେଧ, ସ୍ଥାପକ ଦକ୍ଷିଣା, ଏବଂ ଚଳ ଲିଙ୍ଗ ସହ ଅନ୍ୟ ଦେବତା ପ୍ରତିଷ୍ଠା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତାର—ମନ୍ତ୍ରତନ୍ତ୍ର, ବାସ୍ତୁବିଦ୍ୟା ଓ ଭକ୍ତିର ସମନ୍ୱୟ ଦେଖାଏ।
Adhyaya 98
Chapter 98 — गौरीप्रतिष्ठाकथनम् (Gaurī-Pratiṣṭhā: Installation and Worship of Gaurī; Īśāna-kalpa Elements)
ଅଧ୍ୟାୟ ୯୮ରେ ପ୍ରଥମେ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ପାଠଭେଦ-ସୂଚନା ପରେ ଗୌରୀ-ପ୍ରତିଷ୍ଠାର ବିଧି ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଈଶ୍ୱର କହନ୍ତି—ପ୍ରଥମେ ମଣ୍ଡପ ଓ ପୂର୍ବାଙ୍ଗ ବ୍ୟବସ୍ଥା ପ୍ରସ୍ତୁତ କରି, ପରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା-ସ୍ଥାନକୁ ଉଚ୍ଚ କରି ସ୍ଥାପନ କରିବା। ସାଧକ ମୂର୍ତ୍ତି-ମନ୍ତ୍ରରୁ ଶୟ୍ୟା-ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ମନ୍ତ୍ର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କ୍ରମେ ନ୍ୟାସ କରେ; ଗୁହା-ମନ୍ତ୍ର ଓ ଆତ୍ମବିଦ୍ୟାରୁ ଶିବ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶ୍ରେଣୀ-ନ୍ୟାସ କରି ଶେଷରେ ଈଶାନ-ନିବେଶନ କରେ। ପରେ ପରା-ଶକ୍ତିର ନ୍ୟାସ, ପୂର୍ବବିଧି ଅନୁସାରେ ହୋମ ଓ ଜପ, ଆହ୍ୱାନିତ ଶକ୍ତିମାନଙ୍କ ସଂଯୋଗ ଏବଂ କ୍ରିୟା-ଶକ୍ତିର ଦେହରୂପେ ପିଣ୍ଡୀ-ନିର୍ମାଣ ହୁଏ। ଯଜ୍ଞ-ପ୍ରଦେଶରେ ଦେବୀଙ୍କୁ ସର୍ବବ୍ୟାପିନୀ ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କରି ରତ୍ନ ଓ ଅର୍ପଣ ରଖି ତାଙ୍କୁ ପ୍ରତିମା/ଆସନରେ ନିୟୋଜନ କରାଯାଏ। ଶେଷରେ କ୍ରିୟା-ଶକ୍ତି ପୀଠରେ ଓ ଜ୍ଞାନ-ଶକ୍ତି ବିଗ୍ରହରେ ସ୍ଥାପି ଅମ୍ବିକା/ଶିବାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନପୂର୍ବକ ସ୍ପର୍ଶ-ସଂସ୍କାର ସହ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଉପଚାରରେ ପୂଜା କରାଯାଏ।
Adhyaya 99
Sūrya-pratiṣṭhā-kathana (Account of Installing Sūrya)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଭଗବାନ୍ ବାସ୍ତୁ–ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଓ ଈଶାନ-କଳ୍ପ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ-ପ୍ରତିଷ୍ଠାର ବିଧି ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ବୀଜ/ବର୍ଣ୍ଣ-ସମୂହର ମନ୍ତ୍ରକ୍ରମରୁ ଆରମ୍ଭ କରି, ପୂର୍ବୋକ୍ତ ରୀତିରେ ମଣ୍ଡପ ବିନ୍ୟାସ, ସ୍ନାନ ଓ ଶୁଦ୍ଧି ଆଦି ପୂର୍ବକର୍ମ ସମ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ବିଦ୍ୟା-ଆସନ/ଶୟ୍ୟାରେ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ଭାସ୍କରଙ୍କ ଅଙ୍ଗ-ନ୍ୟାସ କରି, ପରେ ତ୍ରି-ତତ୍ତ୍ୱ ସ୍ଥାପନ ଏବଂ ସ୍ୱରସହିତ ଖାଦୀ-ପଞ୍ଚକ ନ୍ୟାସ କରି ମନ୍ତ୍ର–ତତ୍ତ୍ୱ–ରୂପର ସ୍ତରିତ ସ୍ଥାପନ ଦର୍ଶାନ୍ତି। ପିଣ୍ଡୀକୁ ପୁନଃ ଶୁଦ୍ଧ କରି ତତ୍ତ୍ୱ-ପଞ୍ଚକ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସ-ଦେଶ-ପଦ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନ୍ୟାସ ବିସ୍ତାରିତ ହୁଏ। ଗୁରୁ ସର୍ବତୋମୁଖୀ ଶକ୍ତି ସ୍ଥାପନ କରି ସ୍ୱହସ୍ତେ ଶକ୍ତିଯୁକ୍ତ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରନ୍ତି। ଶେଷରେ ‘ସ୍ୱାମିନ୍’ ଅନ୍ତ୍ୟ ନାମପ୍ରଥା ଓ ପୂର୍ବୋକ୍ତ ସୂର୍ଯ୍ୟମନ୍ତ୍ରମାନଙ୍କ ପ୍ରାମାଣ୍ୟ ପୁନଃ ସ୍ଥିର କରାଯାଏ।
Adhyaya 100
Chapter 100 — द्वारप्रतिष्ठाकथनम् (Dvāra-pratiṣṭhā-kathana: Procedure for Door Consecration)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଈଶ୍ୱର ଦ୍ୱାର-ପ୍ରତିଷ୍ଠାର ବିଶେଷ ବିଧି କହିଛନ୍ତି। ଦ୍ୱାରର ଅଂଶଗୁଡ଼ିକୁ କଷାୟ ଆଦି ଶୁଦ୍ଧିଦ୍ରବ୍ୟରେ ସଂସ୍କାର କରି ଶୟନ (ପ୍ରତିଷ୍ଠା-ଶୟ୍ୟା) ଉପରେ ରଖାଯାଏ। ମୂଳ, ମଧ୍ୟ ଓ ଅଗ୍ର ଭାଗରେ ତ୍ରିବିଧ ନ୍ୟାସ—ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ୱରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ମଧ୍ୟତତ୍ତ୍ୱମାନଙ୍କ କ୍ରମରେ ଈଶ୍ୱର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ—ତାପରେ ସନ୍ନିବେଶ, ହୋମ ଓ ଜପ ଦ୍ୱାରା ‘ଯଥାରୂପ’ ସିଦ୍ଧି କରାଯାଏ। ଦ୍ୱାରସ୍ଥାନରେ ଅନନ୍ତ-ମନ୍ତ୍ରର ରକ୍ଷା ସହ ବାସ୍ତୁପୂଜା, ରତ୍ନପଞ୍ଚକ ସ୍ଥାପନ ଏବଂ ବିଘ୍ନଶାନ୍ତି ପାଇଁ ଶାନ୍ତିହୋମ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ। ରକ୍ଷାର୍ଥ ଔଷଧି, ଧାନ୍ୟ ଆଦି ଦ୍ରବ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି; ପ୍ରଣବୋଚ୍ଚାର ସହ ଉଦୁମ୍ବର ଆଧାରରେ ରକ୍ଷାପୋଟଳୀ ବାନ୍ଧାଯାଏ। ସ୍ଥାନବିନ୍ୟାସରେ ସାନା ଉତ୍ତରାଭିମୁଖ ଝୁକାଉ, ତଳେ ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ୱ, ପାର୍ଶ୍ୱସ୍ତମ୍ଭରେ ବିଦ୍ୟାତତ୍ତ୍ୱ, ଆକାଶପ୍ରଦେଶରେ ଶିବନ୍ୟାସ; ଶେଷରେ ମୂଳମନ୍ତ୍ରରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା। ଦ୍ୱାରପାଳ ଦେବତା ଓ ତଲ୍ପାଦି ଆଧାରକୁ ଯଥାଶକ୍ତି ଅର୍ପଣ, ନ୍ୟୂନତା-ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ଆହୁତି, ଦିକ୍ବଳି ଓ ଯଥୋଚିତ ଦକ୍ଷିଣା ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି।
Adhyaya 101
Chapter 101 — प्रासादप्रतिष्ठा (Prāsāda-pratiṣṭhā): Consecration and Installation of the Temple
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଭଗବାନ ଅଗ୍ନି ପ୍ରାସାଦ-ପ୍ରତିଷ୍ଠାର କ୍ରମ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି; ଏଠାରେ ବାସ୍ତୁ-ବିନ୍ୟାସ ସହ ତାନ୍ତ୍ରିକ-ଆଗମ ଅନ୍ତଃସ୍ଥାପନ ଏକତ୍ର ହୁଏ। ପ୍ରତିଷ୍ଠା-ସ୍ଥାନ ଶୁକନାଶାର ଶେଷ ନିକଟରେ, ପୂର୍ବ ବେଦୀ/ବେଦିକାପୀଠର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ, ଯାହା ମନ୍ଦିର ପ୍ରାଣଶକ୍ତିର ସ୍ଥାନ-ବ୍ୟାକରଣ ସ୍ଥାପନ କରେ। ଆଧାରଶକ୍ତିରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ପଦ୍ମାସନ ସ୍ଥାପନ କରାଯାଇ ପ୍ରଣବରେ ମୁଦ୍ରିତ ହୁଏ; ପରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣାଦି ଆଧାରରେ ପୀଠ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରି ପଞ୍ଚଗବ୍ୟ ଆଦି ପବିତ୍ର ଦ୍ରବ୍ୟରେ ସଂସ୍କାର କରାଯାଏ। ମଧୁ-କ୍ଷୀରଯୁକ୍ତ କୁମ୍ଭ ସ୍ଥାପନ କରି ପଞ୍ଚବିଧ ରତ୍ନ-ନିକ୍ଷେପ ରଖାଯାଏ, ବସ୍ତ୍ର, ମାଳା, ଗନ୍ଧ, ପୁଷ୍ପ, ଧୂପରେ ଅଲଙ୍କୃତ କରାଯାଏ; ସହାୟକ ଯାଗୋପକରଣ ଓ ଆମ୍ବ ପଲ୍ଲବ ବିନ୍ୟସ୍ତ ହୁଏ। ପରେ ପ୍ରାଣାୟାମ (ପୂରକ-ରେଚକ) ଓ ନ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ଗୁରୁ ଶମ୍ଭୁଙ୍କୁ ଜାଗ୍ରତ କରି ଦ୍ୱାଦଶାନ୍ତରୁ ଅଗ୍ନିସଦୃଶ ସ୍ଫୁଲିଙ୍ଗ ଆକର୍ଷି କୁମ୍ଭରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରନ୍ତି। ତାପରେ ଆୟୁଧ, କଳା, କ୍ଷାନ୍ତି, ବାଗୀଶ୍ୱର, ନାଡୀ-ପ୍ରାଣଜାଲ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ତାଙ୍କ ଦେବତା, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଶିବଙ୍କୁ ମୁଦ୍ରା, ମନ୍ତ୍ର, ହୋମ, ପ୍ରୋକ୍ଷଣ, ସ୍ପର୍ଶ, ଜପରେ ଏକୀଭୂତ କରି ଦେବରୂପ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ; ଶେଷରେ କୁମ୍ଭର ତ୍ରିଭାଗ-ବିନ୍ୟାସରେ ସ୍ଥିର ଦିବ୍ୟାବାସ ସିଦ୍ଧ ହୁଏ।
Adhyaya 102
Chapter 102 — ध्वजारोपणं (Dhvajāropaṇa: Raising/Installing the Temple Flag)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ଈଶାନ-କଳ୍ପର ଶୈବ-ଆଗମିକ ବିଧାନରେ ବାସ୍ତୁ–ପ୍ରତିଷ୍ଠା କ୍ରମକୁ ଆଗେଇ ନେଇଯାଏ। ଚୂଳକ (ଶିଖରାଗ୍ର/ଫିନିଆଲ), ଧ୍ୱଜଦଣ୍ଡ ଓ ଧ୍ୱଜ (ପତାକା)ର ସଂସ୍କାର ଏବଂ ସ୍ଥାପନ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଦିଆଯାଇଛି। କୁମ୍ଭରେ ବୈଷ୍ଣବ ଚିହ୍ନ, ‘ଅଗ୍ରଚୂଳ’ ସଂଜ୍ଞା, ଲିଙ୍ଗରେ ଈଶଶୂଳ-ଚୂଳକ ଇତ୍ୟାଦି ଲକ୍ଷଣ ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି; ଧ୍ୱଜାରୋପଣ ସମୟରେ ଭାଙ୍ଗିଯିବା ରାଜା/ଯଜମାନ ପାଇଁ ଅଶୁଭ ନିମିତ୍ତ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଶାନ୍ତିକର୍ମ, ଦ୍ୱାରପାଳ ପୂଜା, ମନ୍ତ୍ରଦେବତାଙ୍କୁ ତର୍ପଣ, ଅସ୍ତ୍ରମନ୍ତ୍ରରେ ସ୍ନାନ-ପ୍ରୋକ୍ଷଣ, ପରେ ନ୍ୟାସ ଓ ଅଙ୍ଗପୂଜାର କ୍ରମ ରହିଛି। ଶିବଙ୍କୁ ସର୍ବତତ୍ତ୍ୱମୟ ଓ ବ୍ୟାପକ ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କରାଯାଏ; ଅନନ୍ତ, କାଳରୁଦ୍ର, ଲୋକପାଳ, ଭୁବନ ଓ ରୁଦ୍ରଗଣ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଯୋଜନାରେ କଳ୍ପିତ। ଧ୍ୱଜଟି ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱ କୋସ୍ମୋଗ୍ରାମ—ତତ୍ତ୍ୱ, ଶକ୍ତି (କୁଣ୍ଡଲିନୀ ସହ), ନାଦ ଓ ରକ୍ଷାତ୍ମକ ସନ୍ନିଧିର ବିନ୍ୟାସ ସହ। ଶେଷରେ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା, ପାଶୁପତ ଚିନ୍ତନରେ ରକ୍ଷା, ଦୋଷପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ, ଦକ୍ଷିଣା ଏବଂ ପ୍ରତିମା-ଲିଙ୍ଗ-ବେଦୀ ନିର୍ମାତାଙ୍କୁ ଦୀର୍ଘକାଳ ପୁଣ୍ୟଫଳର ପ୍ରତିଜ୍ଞା କୁହାଯାଇଛି।
Adhyaya 103
जीर्णोद्धारः (Jīrṇoddhāra) — Renovation and Ritual Handling of Defective Liṅgas and Old Shrines
ଧ୍ୱଜାରୋହଣ କ୍ରିୟା ସମାପ୍ତି ପରେ ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଜୀର୍ଣ୍ଣୋଦ୍ଧାର—ପୁରୁଣା ମନ୍ଦିର ଓ ଦୋଷଯୁକ୍ତ ଶିବଲିଙ୍ଗର ଶାସ୍ତ୍ରସମ୍ମତ ପୁନରୁଦ୍ଧାର—ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଈଶ୍ୱର ଲିଙ୍ଗଦୋଷ କହନ୍ତି: ଶୁଭହାନି, ଭଙ୍ଗ, ସ୍ଫୀତି/ସ୍ଥୂଳତା, ବଜ୍ରାଘାତ, ଆବରଣ, ଫାଟ, ବିକୃତି, ଅସ୍ଥିରତା, ବିସଂଯୋଜନ, ଦିଗ୍ଭ୍ରମ ଓ ପତନ। ପ୍ରତିକାରରେ ପିଣ୍ଡୀ (ପୀଠ) ଓ ବୃଷଚିହ୍ନ ଆଦି ସହାୟକ, ମଣ୍ଡପ-ନିର୍ମାଣ, ଦ୍ୱାରପୂଜା, ସ୍ଥଣ୍ଡିଲ ପ୍ରସ୍ତୁତି, ମନ୍ତ୍ରତୋଷଣ, ବାସ୍ତୁଦେବ ପୂଜା ଓ ବାହ୍ୟ ଦିକ୍-ବଳି କ୍ରମେ କରାଯାଏ। ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ଶମ୍ଭୁଙ୍କୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଦ୍ରବ୍ୟ-ସଂଖ୍ୟାରେ ଶାନ୍ତିହୋମ କରନ୍ତି, ଅଙ୍ଗମନ୍ତ୍ର ଓ ଅସ୍ତ୍ରମନ୍ତ୍ରରେ ସଂସ୍କାର କରି, କୋପଲିଙ୍ଗସଂଯୁକ୍ତ ବିଘ୍ନଶକ୍ତିଙ୍କୁ ବିସର୍ଜନ କରି ପ୍ରୋକ୍ଷଣ, କୁଶସ୍ପର୍ଶ, ଜପ ଏବଂ ତତ୍ତ୍ୱାଧିପତିମାନଙ୍କୁ ପ୍ରତିଲୋମକ୍ରମରେ ଅର୍ଘ୍ୟ ନିବେଦନ କରନ୍ତି। ପରେ ଲିଙ୍ଗକୁ ବାନ୍ଧି ନେଇଯିବା, ନିମଜ୍ଜନ, ତାପରେ ପୁଷ୍ଟିହୋମ ଓ ରକ୍ଷାକର୍ମ ହୁଏ। ମୁଖ୍ୟ ନିୟମ ପୁନରୁକ୍ତ: ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଲିଙ୍ଗ କିମ୍ବା ପୁରୁଣା/ଭଙ୍ଗା ମନ୍ଦିରକୁ ସ୍ଥାନାନ୍ତର କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଜୀର୍ଣ୍ଣୋଦ୍ଧାରରେ ପବିତ୍ରତା ରକ୍ଷା କରିବା ଦରକାର। ଶେଷରେ ଗର୍ଭଗୃହ ରୂପରେଖା ସତର୍କବାଣୀ: ଅତିସଙ୍କୋଚ ମୃତ୍ୟୁସୂଚକ, ଅତିବିସ୍ତାର ଧନହାନିକାରକ।
Adhyaya 104
Prāsāda-Lakṣaṇa (Characteristics of Temples): Site Division, Proportions, Doorways, Deity-Placement, and Bedha-Doṣa
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଭଗବାନ ଈଶ୍ୱର ଶିଖଧ୍ୱଜଙ୍କୁ ପ୍ରାସାଦ (ମନ୍ଦିର)ର ସାଧାରଣ ଲକ୍ଷଣ ଶିଖାନ୍ତି। ପ୍ରଥମେ ନିର୍ମାଣ-ଭୂମିର ଶିଷ୍ଟ ବିଭାଜନ ଏବଂ ଗର୍ଭଗୃହ, ପିଣ୍ଡିକା, ଭିତର ଶୂନ୍ୟଭାଗ, ଭିତ୍ତି-ପଟ୍ଟର ପ୍ରମାଣାନୁସାରେ ଅନୁପାତ-ନୀତି କୁହାଯାଇଛି। ଚାରି, ପାଞ୍ଚ, ଷୋଳ ବିଭାଗର ଭିନ୍ନ ପାଠ/ପରମ୍ପରା ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରମାଣ (ମାନକ ମାପ)ର ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ରହିଛି। ପରେ ଜଗତୀ, ନେମି-ପରିକର ବନ୍ଧ, ପରିଧି ବିଭାଜନ ଓ ରଥକ ପ୍ରକ୍ଷେପ ସହ ଉଚ୍ଚତା-ବିନ୍ୟାସ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଦିକ୍-ପ୍ରତିଷ୍ଠାରେ ପୂର୍ବେ ଆଦିତ୍ୟ, ଅନ୍ୟ ଦିଗରେ ଯମାଦି, ବାୟୁ ଦିଗରେ ସ୍କନ୍ଦ–ଅଗ୍ନି ସ୍ଥାପନ; ବାହାରେ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା ବିଧି ଅଛି। ପ୍ରାସାଦ, ମେରୁ, ମନ୍ଦର, ବିମାନ ଏବଂ ବଲଭୀ, ଗୃହରାଜ, ଶାଳାଗୃହ ଆଦି ରୂପର ବର୍ଗୀକରଣ, ଚତୁରସ୍ର, ବୃତ୍ତ, ଦୀର୍ଘ, ଅଷ୍ଟକୋଣ ଆକୃତିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ନବ ଉପଭେଦ ସହ ଦିଆଯାଇଛି। ଶେଷରେ ଦ୍ୱାରବିଧି—ଅନ୍ତର୍ଦିଗରେ ଦ୍ୱାର ନିଷେଧ, ଅଙ୍ଗୁଳ ମାପରେ ଆକାରକ୍ରମ, ଶାଖା ସଂଖ୍ୟା, ଦ୍ୱାରପାଳ ସ୍ଥାପନ, ବିଦ୍ଧ/ବେଧ ଦୋଷର ନିମିତ୍ତ ଓ କେଉଁ ଅବସ୍ଥାରେ ସୀମାଲଂଘନ ଦୋଷ ହୁଏନି—ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି।
Adhyaya 105
नगरादिवास्तुकथनं (Discourse on Vāstu for Cities and Related Settlements)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଭଗବାନ ଈଶ୍ୱର ନଗର, ଗ୍ରାମ ଓ ଦୁର୍ଗ ଆଦି ବସତିର ସମୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ୮୧-ପଦ (୯×୯) ମଣ୍ଡଳ ଦ୍ୱାରା ବାସ୍ତୁପୂଜା ଓ ପ୍ରତିଷ୍ଠାର ବିଧି ଶିଖାନ୍ତି। ପୂର୍ବଦିଗର ନାଡୀନାମ, ମଣ୍ଡଳର ପଦ/‘ପାଦ’ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଉପାଧି, ଏବଂ ଦିଗ-ବିଦିଗ, ମଧ୍ୟସ୍ଥାନ ଓ ପତ୍ରିକା-ସଦୃଶ ଉପବିଭାଗରେ ଦେବତା-ଶକ୍ତିଙ୍କ ବିନ୍ୟାସ (ମାୟା, ଆପବତ୍ସ, ସବିତୃ/ସାବିତ୍ରୀ/ବିବସ୍ୱାନ, ବିଷ୍ଣୁ, ମିତ୍ର ଇତ୍ୟାଦି) ବର୍ଣ୍ଣିତ। ପରେ ନିର୍ମାଣବିଷୟରେ ଏକାଶୀପଦ ମନ୍ଦିର, ଶତାଙ୍ଘ୍ରିକ ମଣ୍ଡପ ଭଳି ଯୋଜନା, କକ୍ଷବିନ୍ୟାସ, ପ୍ରାଚୀର ପ୍ରମାଣ, ବୀଥୀ/ଉପବୀଥୀ ପଥ, ଭଦ୍ରା, ଶ୍ରୀ-ଜୟ ଭଳି ଲେଆଉଟ୍ କୁହାଯାଇଛି। ଏକ-ଦ୍ୱି-ତ୍ରି-ଚତୁର୍-ଅଷ୍ଟ-ଶାଳା ଗୃହପ୍ରକାର, ଦିଗଦୋଷ ଲକ୍ଷଣ, ଶୂଳ/ତ୍ରିଶୂଳ/ତ୍ରିଶାଳା ଚିହ୍ନରୁ ଶକୁନବିଚାର, ଦିଗାନୁସାରେ ଶୟନ, ଅସ୍ତ୍ର, ଧନ, ଗୋ-ସ୍ଥାନ, ଦୀକ୍ଷାସ୍ଥାନ ଇତ୍ୟାଦିର ବିଭାଜନ, ଶେଷ-ଆଧାରିତ ଗୃହବର୍ଗୀକରଣ ଓ ଦ୍ୱାରଫଳ ଦେଇ—ଦେବତାକ୍ରମ ସହ ସମନ୍ୱିତ ଧର୍ମସମ୍ମତ ବାସ୍ତୁଶାସ୍ତ୍ର ଭାବେ ପ୍ରତିପାଦିତ।
Adhyaya 106
Chapter 106 — नगरादिवास्तुः (Vāstu Concerning Towns and Related Settlements)
ଈଶ୍ୱରରୂପୀ ଭଗବାନ ଅଗ୍ନି ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ନଗର-ସ୍ଥାପନା ଓ ନଗର-ବିନ୍ୟାସର ବାସ୍ତୁନୀତି ଶିଖାନ୍ତି। ପ୍ରଥମେ ଯୋଜନାମାନରେ ସ୍ଥଳ ଚୟନ, ପରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା-ପୂର୍ବକର୍ମ ଭାବେ ବାସ୍ତୁଦେବତାଙ୍କ ପୂଜା ଓ ବଳି ଅର୍ପଣ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ। ତାପରେ ୩୦-ପଦ ବାସ୍ତୁମଣ୍ଡଳ ଏବଂ ଦ୍ୱାର-ସ୍ଥାପନ: ପୂର୍ବେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଖଣ୍ଡ, ଦକ୍ଷିଣେ ଗନ୍ଧର୍ବ, ପଶ୍ଚିମେ ବରୁଣ, ଉତ୍ତରେ ସୌମ୍ୟ—ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ହାତୀ ଯାଇପାରିବା ଦ୍ୱାର ପ୍ରମାଣ, ଅଶୁଭ ଦ୍ୱାରରୂପ ନିଷେଧ ଓ ନଗରରକ୍ଷା ପାଇଁ ଶାନ୍ତିକର ବିନ୍ୟାସ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଚାରି ଦିଗରେ ବୃତ୍ତି/ପ୍ରଶାସନ ଅଞ୍ଚଳ—ଶିଳ୍ପୀ, ନଟ-ଗାୟକ, ମନ୍ତ୍ରୀ, ନ୍ୟାୟାଧିକାରୀ, ବଣିକ, ବୈଦ୍ୟ, ଅଶ୍ୱାରୋହୀ—ସହ ଶ୍ମଶାନ, ଗୋଠ/ପଶୁଘେରା, କୃଷକଙ୍କ ସ୍ଥାନ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଅଛି। ଦେବପ୍ରତିଷ୍ଠା ବିନା ବସତି ‘ନିର୍ଦ୍ଦୈବତ’ ହୋଇ ଉପଦ୍ରବଗ୍ରସ୍ତ; ଦେବରକ୍ଷିତ ନଗର ଜୟ, ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାଏ। ଶେଷରେ ଘର ଭିତର ବିଭାଗ—ରନ୍ଧନଶାଳା, କୋଷ/ଭଣ୍ଡାର, ଧାନ୍ୟାଗାର, ଦେବକକ୍ଷ—ଏବଂ ଘର ପ୍ରକାର—ଚତୁଃଶାଳା, ତ୍ରିଶାଳା, ଦ୍ୱିଶାଳା, ଏକଶାଳା; ଆଲିନ୍ଦ/ଦଲିନ୍ଦ ଭେଦ—ବର୍ଣ୍ଣିତ।